اسهال خونی؛ علائم هشدار، علت و بهترین روش درمان

اسهال خونی با چه علائمی همراه است؟ چگونه تشخیص دهیم که به اسهال خونی دچار شده‌ایم؟ در این مطلب به بررسی کامل علت، علائم و درمان اسهال خونی می‌پردازیم.

اسهال خونی وضعیت خطرناکی است که اغلب با عفونت‌ یا خونریزی دستگاه گوارش ارتباط دارد و باید خیلی زود مورد بررسی و درمان قرار گیرد.

معمولا شکل و رنگ طبیعی مدفوع جامد، نرم و قهوه‌ای رنگ است. اگرچه اسهال ناخوشایند است اما معمولا نشانه‌ای از وجود یک مشکل جدی نیست اما اسهال خونی ممکن است نشانه‌ای از یک مشکل سلامتی پنهان باشد.

اسهال زمانی اتفاق می‌افتد که مواد غذایی هضم شده و آب به سرعت از روده‌ها عبور می‌کند. در این وضعیت، مواد فرصت کافی برای جامد شدن را پیدا نمی‌کنند و به شکل مایع از مجرای گوارشی عبور می‌کنند.

بیشتر بخوانید: ویروس کرونا؛ علائم، تشخیص، درمان، پیشگیری و توصیه‌های مهم

اسهال خونی چیست؟

اسهال خونی وضعیتی است که در آن خون با مدفوع شل و آبکی مخلوط شده است. خون می‌تواند از هر جایی از مجرای گوارشی آمده باشد. اسهال خونی اغلب نشانه‌ای از خونریزی گوارش در اثر جراحت یا بیماری است.

اسهال خونی در تمام سنین و همه جوامع دیده می‌شود و بسته به علت آن می‌تواند به مدت کوتاهی وجود داشته باشد. اسهال حاد مانند وقتی که ناشی از عفونت دستگاه گوارش است یا این که به شکل مزمن درآید مثل اسهالی که ناشی از بیماری التهابی روده است. علت اسهال خونی جدی‌تر از اسهالی غیرخونی است و باید خیلی سریع توسط پزشک مورد بررسی قرار گیرد. خوب است بخوانید اسهال آبکی نشانه چیست.

انواع اسهال خونی عفونی

اسهال خونی می‌تواند در اثر میکروب‌های عفونی، انگل‌ها یا تحریک روده توسط مواد شیمیایی ایجاد شود.

شایع‌ترین نوع اسهال خونی عفونی، اسهال خونی باکتریایی یا شیگلوز (Shigellosis) است که در اثر عفونت با باکتری‌های جنس شیگلا ایجاد می‌شود.

نوع اصلی دیگر، اسهال خونی آمیبی یا آمیبیازیس (Amebiasis) است که عامل آن یک انگل تک‌سلولی به نام انتوموبا است.

علائم اسهال خونی

بسته به بیماری یا علت پنهانی، اسهال خونی ممکن است با علائم دیگری نظیر موارد زیر همراه باشد:

• درد یا گرفتگی شکم
• تورم شکم یا نفخ
• درد بدن
• خستگی
• بی‌اختیاری مدفوع
• وجود مخاط یا غذای هضم نشده در مدفوع
• تهوع
• اشتهای ضعیف
• خونریزی رکتال
• درد در ناحیه رکتوم
• نیاز فوری به دفع مدفوع
• استفراغ

علائم جدی همراه اسهال که ممکن است نشان‌دهنده یک وضعیت مرگبار باشد:

• تغییر در سطح هوشیاری
• گیجی و سردرگمی
• تنفس مشکل
• سرگیجه
• تب بالا (بالاتر از 101 درجه فارنهایت) (۳۸/۳ درجه سانتی‌گراد)
• نبض سریع
• سفت شدن شدید شکم
• درد شدید شکم
• استفراغ خون یا مواد سیاه
• ضعف

علل اسهال خونی

اسهال خونی می‌تواند نشان‌دهنده وضعیت نسبتا خفیفی مانند هموروئید باشد یا می‌تواند به وسیله یک وضعیت مرگبار مانند پارگی واریس مری یا خونریزی ناشی از زخم معده ایجاد شود. در کودکان، اصلی‌ترین دلیل اسهال خونی معمولا عفونت‌های باکتریایی و التهاب در سیستم گوارشی تحتانی است.

این مشکل اغلب با خوردن غذاهای آلوده به باکتری و انگل مرتبط است. اسهال سیاه و قیرمانند معمولا نشان می‌دهد که خون از مجرای گوارشی فوقانی می‌آید (مری، معده و دوازدهه) و اسهال قرمز روشن یا آلبالویی رنگ اغلب مربوط به خونریزی در مجاری گوارشی تحتانی است ( کولون، رکتوم و مقعد).

اسهال خونی در بزرگسالان

شایع‌ترین علل اسهال خونی در بزرگسالان ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• دیسانتری: اسهال همراه با خون دیسانتری (dysentery) نامیده می‌شود. شایع‌ترین علل دیسانتری باکتری شیگلا (Shigella)  و انتاموبا هیستولیتیکا ( Entamoeba histolytica) است که نوعی انگل است. 
• خونریزی‌های گوارشی: خونریزی گوارشی در اثر علل مختلفی مانند پولیپ‌های کولون، بیماری التهابی روده (IBD) یا سرطان معده رخ می‌دهد. خونریزی حاصل از این وضعیت‌ها می‌تواند موجب شود که رنگ اسهال قرمز شود.
• هموروئید: هموروئید رگ‌های خونی متورمی هستند که داخل رکتوم و مقعد دیده می‌شوند. آن‌ها یکی از علت‌های شایع خونریزی رکتال و اسهال قرمز هستند.
• داروها: عوارض جانبی برخی از داروها ممکن است علت قرمز شدن مدفوع باشد و داروها همچنین می‌توانند موجب تحریک معده و احتمالا اسهال شوند. از جمله داروهایی که موجب قرمز شدن مدفوع می‌شوند، شربت‌های آنتی‌بیوتیک (liquid antibiotics) هستند.
• شقاق مقعد: گاهی اوقات وجود خراش در ناحیه رکتال (شقاق مقعد) می‌تواند موجب شود که مدفوع قرمز شود. در این مورد ممکن است مقدار کمی خون قرمز روشن دیده شود.

دیگر علل اسهال خونی

• خونریزی زخم معده
• بدشکلی‌ رگ‌های خونی
• ایسکمی روده یا انسداد روده
• سرطان روده بزرگ (کولون)
• دیورتیکولوز (Diverticulosis)
• ترومای مری (Esophageal trauma) یا واریس‌ مری
• گاستروآنتریت (Gastroenteritis)
• بیماری التهابی روده (بیماری کرون (Crohn’s disease) یا کولیت اولسراتیو (ulcerative colitis))
• عفونت روده (مسمومیت غذایی)
• پولیپ‌های روده یا تومور روده
• دیورتیکول مکل (Meckel’s diverticulum) ( تشکیل یک کیسه غیر طبیعی در انتهای تحتانی روده کوچک)
• پرولاپس رکتوم 
• واریس معده
• عوارض جانبی داروها
• پرتو درمانی
• ترومای شدید شکمی

حتی ممکن است خونریزی به‌دلیل پارگی در پوشش داخلی قسمت فوقانی روده باشد که باعث ایجاد مدفوع خونی می‌شود و به آن سندرم مالوری ویس گفته می‌شود.

توجه: گاهی قرمز بودن رنگ اسهال علامت وجود خون نیست. غذاهایی که به ‌طور طبیعی قرمز هستند یا از رنگ‌های غذایی قرمز در آنها استفاده شده؛ می‌توانند موجب قرمز شدن مدفوع شوند.

چغندر، کرن‌بری یا زغال‌اخته (cranberries)، آب‌نبات قرمز، فراستینگ قرمز (لایه کرمی قرمز رنگ که برای تزیین روی کیک و کاپ کیک استفاده می‌شود)، شیرین‌بیان قرمز، گوجه فرنگی و سس گوجه فرنگی  از این گروه از مواد غذایی هستند.

اسهال خونی در کودکان

شایع‌ترین دلایل اسهال خونی در کودکان، عفونت‌های باکتریایی و انگل‌ها هستند. همچنین علت با سن کودک ارتباط دارد:

• عفونت‌های باکتریایی: مهم‌ترین گروه علل اسهال خونی در کودکان هستند.
• عفونت‌های انگلی: انگل‌های روده‌ای نیز می‌توانند باعث اسهال همراه با خون شوند.
• حساسیت به شیر: به‌ویژه در نوزادان و شیرخواران کم‌سن، حساسیت به شیر یکی از علل شایع اسهال خونی است.
• بیماری‌های التهابی روده: در کودکان بزرگ‌تر، بیماری‌های التهابی روده مانند کولیت اولسراتیو و بیماری کرون از علل مهم محسوب می‌شوند.

برای مشخص شدن علت، معمولاً شرح حال و معاینه دقیق و بررسی مدفوع از نظر عوامل بیماری‌زا انجام می‌شود.

عوارض احتمالی اسهال خونی چیست؟

با گذشت زمان، اسهال خونی می‌تواند منجر به عوارض جدی نظیر موارد زیر شود:

• کم خونی
• کم آبی بدن
• سندرم همولیتیک اورمیک (Hemolytic uremic syndrome) یا دیگر انواع نارسایی کلیه
• از دست دادن شدید خون
• شوک

روش‌هاش تشخیص اسهال خونی

پزشک ابتدا درباره سابقه پزشکی، علائم و وضعیت سلامت شما سؤال می‌کند و ممکن است معاینه فیزیکی نیز انجام دهد. برای تشخیص دقیق‌تر، بسته به علائم و علت احتمالی، انجام برخی آزمایش‌ها و روش‌های تشخیصی دیگر نیز ضروری است.

آنوسکوپی (Anoscopy)

در آنوسکوپی، پزشک با استفاده از یک لوله سفت و باریک به نام آنوسکوپ، کانال مقعد و قسمت پایینی راست‌روده را بررسی می‌کند. این روش به شناسایی مشکلاتی مانند التهاب، خونریزی، زخم یا سایر تغییرات غیرطبیعی در این نواحی کمک می‌کند.

کولونوسکوپی (Colonoscopy)

کولونوسکوپی روشی برای بررسی کامل روده بزرگ است. پزشک با استفاده از یک لوله انعطاف‌پذیر مجهز به دوربین، دیواره داخلی کولون را مشاهده می‌کند. این آزمایش می‌تواند به شناسایی التهاب، زخم، عفونت، پولیپ و سایر علل احتمالی اسهال خونی کمک کند.

کشت نمونه مدفوع در صورت اسهال (Diarrhea Stool Specimen Culture)

در این آزمایش، نمونه‌ای از مدفوع در آزمایشگاه بررسی و کشت داده می‌شود تا میکروب عامل عفونت شناسایی شود. این روش به تشخیص عفونت‌های باکتریایی کمک می‌کند و می‌تواند در انتخاب درمان مناسب، به‌ویژه در موارد اسهال خونی، مؤثر باشد.

سیگموئیدوسکوپی (Sigmoidoscopy)

سیگموئیدوسکوپی برای بررسی راست‌روده و قسمت پایینی روده بزرگ انجام می‌شود. پزشک با استفاده از یک لوله مجهز به دوربین، این نواحی را مشاهده می‌کند. این روش می‌تواند به شناسایی التهاب، زخم، خونریزی و سایر تغییرات غیرطبیعی در روده کمک کند.

درمان اسهال خونی

درمان اسهال خونی به علت زمینه‌ای آن بستگی دارد. مهم‌ترین هدف درمان، برطرف کردن علت بیماری و جلوگیری از کم‌آبی بدن است. 

جبران مایعات مورد نیاز بدن

جلوگیری از کم‌آبی یکی از مهم‌ترین بخش‌های درمان اسهال است. مصرف آب، آبمیوه رقیق‌شده و محلول‌های خوراکی حاوی الکترولیت می‌تواند به جایگزینی مایعات از دست‌رفته کمک کند. در موارد شدید یا طولانی‌مدت، ممکن است پزشک مایعات وریدی (IV) تجویز کند.

درمان دارویی عفونت‌های عامل اسهال خونی

افرادی که سیستم ایمنی سالمی دارند، معمولاً برای عفونت روتاویروس یا برخی عفونت‌های ناشی از ای‌کولای (E. coli) به داروی اختصاصی نیاز ندارند و بیماری طی چند روز تا حدود یک هفته برطرف می‌شود. 

در برخی موارد ممکن است داروی اسهال خونی بدون نسخه مانند لوپرامید (Loperamide) برای کنترل اسهال استفاده شوند. اما در اسهال خونی، به‌ویژه زمانی که احتمال عفونت باکتریایی مانند ای‌کولای وجود دارد، نباید قرص ضد اسهال بدون نظر پزشک مصرف شوند. پزشک ممکن است در برخی شرایط مصرف داروهای ضداسهال را توصیه نکند. 

درمان بیماری‌ های التهابی روده و اسهال خونی

اگر اسهال خونی ناشی از بیماری‌های التهابی روده (IBD) مانند کولیت اولسراتیو یا بیماری کرون باشد، درمان خود بیماری می‌تواند اسهال خونی را کاهش داده یا برطرف کند.

بسته به شدت بیماری، درمان ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• آمینوسالیسیلات‌ها مانند مزالازین؛
• کورتیکواستروئیدها برای کنترل التهاب در دوره‌های تشدید؛
• داروهای تعدیل‌کننده سیستم ایمنی؛
• داروهای بیولوژیک و درمان‌های هدفمند؛
• در موارد شدید یا مقاوم، جراحی.

نکته مهم این است که هر اسهال خونی ناشی از IBD نیست، بنابراین ابتدا باید علت خونریزی مشخص شود.

درمان علل مقعدی اسهال خونی

اگر علائم شقاق مقعدی ادامه پیدا کنند، پزشک ممکن است داروهای موضعی تجویز کند. از جمله این داروها می‌توان به نیتروگلیسیرین موضعی یا کرم‌های بی‌حس‌کننده حاوی لیدوکائین هیدروکلراید اشاره کرد. این داروها می‌توانند به کاهش درد و کمک به بهبود شقاق کمک کنند.

در صورتی که خونریزی ناشی از شقاق مقعدی یا هموروئید باشد، پزشک ممکن است استفاده از نرم‌کننده‌های مدفوع را توصیه کند. نرم‌تر شدن مدفوع باعث کاهش فشار هنگام دفع می‌شود و می‌تواند به کاهش تحریک و خونریزی در ناحیه مقعد کمک کند.

برای اسهال خونی چی بخوریم؟

در دوران اسهال، مصرف غذاهای ساده مانند موز، بلغور جو دوسر و نان تست می‌تواند به تأمین انرژی و تحمل بهتر غذا کمک کند. بهتر است تا بهبود علائم، از غذاهای سنگین و محرک که ممکن است اسهال را تشدید کنند، پرهیز شود. 

اگر خون موجود در مدفوع ناشی از شقاق مقعدی باشد، مصرف مواد غذایی سرشار از فیبر مانند غلات کامل و سبزیجات می‌تواند به نرم شدن مدفوع کمک کند. نوشیدن آب کافی و داشتن فعالیت بدنی منظم نیز به کاهش یبوست و پیشگیری از ایجاد مجدد پارگی‌های مقعدی کمک می‌کند. 

درمان خانگی اسهال خونی بزرگسالان

در مواردی که اسهال خونی شدید نیست، درمان خانگی اسهال با برخی اقدامات ساده در خانه می‌تواند به کاهش علائم و بهبود علت زمینه‌ای کمک کند:

• مصرف رژیم غذایی پرفیبر: افزایش مصرف فیبر می‌تواند به رفع یبوست کمک کند. یبوست و دفع مدفوع سفت ممکن است هموروئید و شقاق مقعدی را تشدید کنند.
• حمام سیتز (Sitz bath): نشستن در آب گرم برای مدتی کوتاه می‌تواند به تسکین درد و ناراحتی ناشی از شقاق مقعدی و هموروئید کمک کند.
• استفاده از کرم هموروئید بدون نسخه: برخی کرم‌های بدون نسخه می‌توانند به کاهش درد، سوزش و ناراحتی ناشی از هموروئید کمک کنند.
• ورزش و فعالیت بدنی: فعالیت بدنی منظم می‌تواند حرکات روده را تحریک کرده و به پیشگیری یا رفع یبوست کمک کند.

اگر خونریزی شدید یا قابل‌توجه باشد، درمان خانگی کافی نیست و پزشک ممکن است برای متوقف کردن خونریزی از روش‌های درمانی مختلف استفاده کند. همچنین برای درمان اسهال کودکان و نوزادان نیز باید به پزشک مراجعه کنید.

پیشگیری از اسهال خونی

راه‌های پیشگیری از اسهال خونی که ناشی از عفونت است عبارتند از:

• تمیز کردن کلیه مناطق مورد استفاده برای آماده‌ کردن مواد غذایی
• پختن کامل غذاها، زیرا احتمال وجود باکتری‌هایی نظیر شیگلا در غذاهای خام وجود دارد.
• استفاده از آب بطری یا جوشانده هنگام سفر به یک کشور خارجی
• پرهیز از تماس جنسی با فردی که دارای عفونت فعال شیگلوز است یا کسی که اخیرا به خاطر عفونت ناشی از باکتری شیکلا بیمار بوده است.
• اجتناب از شنا کردن در رودخانه‌ها به دلیل احتمال خوردن ناخواسته آب رودخانه (منظور شنا کردن در آب‌های رودخانه و بلعیدن آب آن است)
• شستن مکرر دست‌ها با آب و صابون، خصوصا پس از لمس سطوح آلوده یا عوض کردن پوشک

کلام آخر دکتردکتر

اسهال خونی در اثر خونریزی‌های مجرای گوارشی یا عفونت‌های باکتریایی و آمیبی اتفاق می‌افتد و به خصوص اگر همراه با سرگیجه، تب و استفراغ خونی باشد، بسیار خطرناک است. به همین جهت در چنین شرایطی مراجعه به دکتر گوارش و کبد توصیه میگردد.

منابع

healthgrades

pubmed

healthline

health

medicalnewstoday

اشتراک گذاری