آزمایش کورتیزول میزان هورمون کورتیزول بدن شما را از طریق خون، ادرار یا بزاق اندازهگیری میکند. از آنجایی که سطح کورتیزول بهطور طبیعی در طول روز تغییر میکند، معمولا برای دقت بیشتر، این آزمایش باید چند بار انجام شود. آزمایش کورتیزول به تشخیص بعضی بیماریها مثل بیماری آدیسون یا سندرم کوشینگ کمک میکند. در این مطلب بیشتر با نحوه انجام و تفسیر آزمایش کورتیزول آشنا میشوید. تا انتهای مطلب با ما همراه باشید.
آزمایش کورتیزول چیست و چه کاربردی دارد؟
آزمایش کورتیزول سطح هورمون کورتیزول را در بدن شما اندازهگیری میکند. کورتیزول هورمونی است که توسط غدد فوق کلیوی (دو غده کوچک که بالای کلیهها) ساخته میشود و در حفظ فشار خون، کنترل قند خون، تنظیم متابولیسم و واکنش به عفونتها و استرس نقش دارد. همچنین در فرایندهایی مثل تجزیه کربوهیدراتها، چربیها و پروتئینها نقش کلیدی دارد. از طرف دیگر کورتیزول التهاب بدن را کاهش میدهد و چرخههای خواب و بیداری را کنترل میکند.
غده هیپوفیز که در مغز قرار دارد، هورمون دیگری به نام هورمون آدرنوکورتیکوتروپیک (ACTH) تولید میکند. این هورمون به غدد فوق کلیوی میگوید چقدر کورتیزول بسازند. اگر میزان کورتیزول شما خیلی بالا یا خیلی پایین باشد، ممکن است مشکلی در غدد فوق کلیوی یا هیپوفیز وجود داشته باشد. 
در صورتی که علائمی مربوط به افزایش یا کاهش غیرطبیعی سطح کورتیزول داشته باشید، ممکن است پزشک انجام آزمایش کورتیزول را تجویز کند. این آزمایش نشان میدهد که آیا میزان کورتیزول بدن شما در حد طبیعی است یا خیر. آزمایش کورتیزول روی نمونههای مختلف مثل خون، ادرار و بزاق انجام میشود.
آزمایش کورتیزول با اسامی مختلفی شناخته میشود، ازجمله:
- کورتیزول آزاد؛
- کورتیزول بزاقی؛
- کورتیزول ادراری؛
- کوتیزول ۲۴ ساعته.
کاربرد آزمایش کورتیزول
در صورت بروز علائم مربوط به بعضی از بیماریها، ممکن است پزشک انجام آزمایش کورتیزول را توصیه کند. نتیجه آزمایش میتواند به تشخیص بیماریهای مختلفی کمک کند، ازجمله:
- بیماری آدیسون: زمانی اتفاق میافتد که بدن به اندازه کافی کورتیزول نداشته باشد؛
- سندرم کوشینگ: زمانی اتفاق میافتد که بدن کورتیزول زیادی تولید کند؛
- بعضی تومورها: انواع مختلفی از تومورها ممکن است باعث افزایش سطح کورتیزول شوند؛
- نارسایی ثانویه آدرنال: زمانی اتفاق میافتد که غده هیپوفیز نتواند ACTH کافی تولید کند تا به غدد فوق کلیوی بگوید کورتیزول بسازند. با گذشت زمان، غدد فوق کلیوی کوچک میشوند و از کار میافتند.
آزمایش کورتیزول برای پیگیری، کنترل و درمان این بیماریها استفاده میشود.
علامت اختصاری کورتیزول در آزمایش خون
کورتیزول در آزمایش خون معمولا بهصورت Cortisol یا COR نوشته میشود. کورتیزول آزاد گاهی بهصورت F (Free cortisol) نوشته میشود.
شرایط انجام آزمایش کورتیزول
آزمایش کورتیزول میتواند سطح کورتیزول در خون، ادرار، بزاق یا ترکیبی از آنها را اندازهگیری کند. پزشک به شما میگوید که کدام آزمایش برای شما مناسب است. پزشک با توجه به نوع آزمایش به شما دستورالعملهای خاصی میدهد. به عنوان مثال قبل از آزمایش بزاقی نباید غذا و نوشیدنی بخورید یا مسواک بزنید. همچنین شاید نیاز باشد قبل از انجام آزمایش استراحت کنید تا استرس در نتیجه آزمایش تأثیر نگذارد.
از آنجایی که سطح کورتیزول در طول ۲۴ ساعت تغییر میکند، ممکن است نیاز باشد آزمایش کورتیزول را چند بار در یک روز یا طی چند روز مختلف تکرار کنید.
مراحل انجام آزمایش خون کورتیزول
این آزمایش گاهی به نام آزمایش کورتیزول سرم هم شناخته میشود. از آنجایی که سطح کورتیزول در طول روز تغییر میکند، این آزمایش معمولا دو بار در یک روز (یک بار صبح و بار دیگر حوالی ساعت ۴ بعدازظهر) انجام میشود.
در آزمایش خون چند مرحله انجام میشود، ازجمله:
- شما روی صندلی مینشینید و فرد آموزشدیده رگ مناسبی را در بازوی شما پیدا میکند. این رگ معمولا در قسمت داخلی بازو و بالای آرنج است.
- محل رگ را ضدعفونی میکند.
- سوزن کوچکی وارد رگ شما میشود و نمونه خون گرفته میشود. در این حالت ممکن است حسی مثل نیشگون داشته باشید.
- خون در لوله آزمایش جمعآوری میشود.
- بعد از گرفتن نمونه خون کافی، سوزن خارج میشود و روی محل خونگیری پنبه یا گاز گذاشته میشود تا خونریزی متوقف شود.
- روی محل خونگیری چسب زخم قرار میگیرد و نمونهگیری تمام میشود.
کل فرایند معمولا کمتر از پنج دقیقه طول میکشد. 
انجام آزمایش بزاق کورتیزول
مطالعات نشان میدهند که آزمایش بزاق تقریبا ۹۰ درصد در تشخیص سندرم کوشینگ دقیق است. این آزمایش معمولا در خانه انجام میشود. پزشک به شما کیت مخصوص میدهد و زمان انجام آزمایش و نحوه برگرداندن نمونه را توضیح میدهد.
نمونهگیری طی چند مرحله انجام میشود، ازجمله:
- نیم ساعت قبل از آزمایش چیزی نخورید، ننوشید و مسواک نزنید. همچنین نخ دندان نکشید و از مصرف سیگار و ویپ خودداری کنید.
- بدون لمس سواب، آن را در دهان خود قرار دهید و چند دقیقه صبر کنید تا بزاق جذب شود.
- بعد سواب را بدون اینکه لمس کنید، داخل ظرف نمونه بیندازید.
- طبق دستورالعمل، نمونه را به پزشک یا آزمایشگاه تحویل دهید.
انجام آزمایش ادرار کورتیزول
این آزمایش میزان کورتیزول آزاد را اندازهگیری میکند، یعنی کورتیزولی که به پروتئین متصل نیست. در بیشتر آزمایشهای کورتیزول ادراری باید تمام نمونههای ادرار شما طی ۲۴ ساعت جمعآوری شود. پزشک ظرف مخصوصی برای جمعآوری ادرار به شما میدهد.
بیشتر بخوانید : همه چیز درباره آزمایش ادرار
برای انجام آزمایش کوتیزول ادرار چند مرحله انجام میشود، ازجمله:
- اولین ادرار صبحتان را جمعآوری نکنید و فقط زمان آن را یادداشت کنید.
- بعد از آن هر بار که ادرار میکنید، تمام آن را در ظرف بریزید و مراقب باشید که نمونه مدفوع یا دستمال توالت داخل ظرف نیفتد. ظرف را در یخچال یا جای خنک نگهداری کنید.
- سعی کنید آخرین ادرار را تقریبا ۲۴ ساعت بعد از اولین زمان یادداشت شده جمعآوری کنید.
- روی ظرف نمونهگیری اسم خودتان، زمان شروع و پایان نمونهگیری و سایر اطلاعات لازم را بنویسید.
- ظرف را هرچه سریعتر به آزمایشگاه تحویل دهید.
نتیجه آزمایش کورتیزول
با توجه به آزمایشگاه و نوع نمونه شما، آماده شدن نتیجه آزمایش ممکن است بین ۱ تا ۵ روز طول بکشد.
میزان نرمال کورتیزول در آزمایش خون چقدر است؟
محدوده طبیعی کورتیزول در آزمایش خون معمولا در ساعات مختلف متفاوت است، ازجمله:
- ساعت ۶ تا ۸ صبح: ۱۰ تا ۲۰ میکروگرم در دسیلیتر؛
- حدود ساعت ۴ بعدازظهر: ۳ تا ۱۰ میکروگرم در دسیلیتر.
این محدوده برای کودکان و سالمندان کمی متفاوت است.
برای آزمایش ادرار، محدوده طبیعی کورتیزول روزانه در بزرگسالان بین ۱۰ تا ۵۵ میکروگرم است.
برای آزمایش بزاق هم محدوده طبیعی کورتیزول در زمانهای مختلفی متفاوت است و برای بزرگسالان به این صورت است:
- صبحها: ۱۰٫۲ تا ۲۷٫۳ نانوگرم در میلیلیتر؛
- شبها: ۲٫۲ تا ۴٫۱ نانوگرم در میلیلیتر.
تفاوت مقادیر در ساعات مختلف روز
میزان کورتیزول معمولا صبحها بالاترین میزان خود است و در طول روز کاهش مییابد و کمترین سطح آن حوالی نیمهشب است. اگر شما در شیفت شب کار میکنید و زمان خوابتان متفاوت است، این الگو ممکن است تغییر کند. همچنین محدوده طبیعی کورتیزول ممکن است با توجه به آزمایشگاه، زمان و فرد متفاوت باشد. پزشک نتایج را بررسی میکند و به شما میگوید که آیا نیاز به آزمایشهای بیشتر دارید یا خیر.
اگر میزان کورتیزول از محدوده طبیعی بیشتر باشد، بهعنوان کورتیزول بالا شناخته میشود.
نتایج آزمایش کورتیزول چه معنایی دارند؟
آزمایش شما ممکن است نشان دهد که میزان کورتیزول شما بالا یا پایین است. نتایج غیرطبیعی بهتنهایی به معنی بیماری نیست. عوامل زیادی میتوانند روی سطح کورتیزول اثر بگذارند، ازجمله:
- استرس؛
- فعالیت بدنی؛
- بیماری شدید؛
- دمای بسیار گرم یا سرد؛
- بعضی داروها؛
- استفاده از داروهایی مثل قرصهای ضد بارداری؛
- زمان خواب.
بالا بودن کورتیزول در آزمایش خون نشانه چیست؟
افزایش بسیار زیاد کورتیزول معمولا نشاندهنده بیماریای به نام سندرم کوشینگ است که میتواند به دلایل مختلفی ایجاد شود، ازجمله:
- مصرف دُز بالای داروهای کورتیکواستروئیدی؛
- وجود تومور در غده هیپوفیز که باعث افزایش هورمون ACTH و افزایش کورتیزول میشود؛
- وجود تومور در غدد فوق کلیوی که کورتیزول زیادی تولید میکند؛
- وجود تومورهای دیگر مثل سرطان ریه.
علائم بالا بودن کورتیزول
کورتیزول بالا میتواند علائم مختلفی داشته باشد، ازجمله:
- افزایش سریع وزن؛
- چهره گرد؛
- تجمع چربی در پشت گردن یا بین شانهها؛
- فشار خون بالا؛
- قند خون بالا؛
- تغییرات پوستی (کبودی و ترکهای بنفش)؛
- ضعف عضلانی؛
- ضعف استخوانها؛
- احساس اضطراب یا افسردگی؛
- پریودهای نامنظم در زنان.
شدت علائم به میزان افزایش کورتیزول بستگی دارد.
بیشتر بخوانید: علائم شکم کورتیزولی
پایین بودن کورتیزول در آزمایش خون نشانه چیست؟
سطح پایین کورتیزول ممکن است به دلایل مختلفی ایجاد شود، ازجمله:
- بیماری آدیسون (سیستم ایمنی بدن به اشتباه به سلولهای سالم غدد فوق کلیوی حمله میکند)؛
- آسیب غدد فوق کلیوی به دلیل عفونت یا از دست رفتن خون بافتی؛
- عملکرد نادرست غده هیپوفیز که باعث کاهش تولید کورتیزول میشود؛
- قطع ناگهانی مصرف داروهای استروئیدی بعد از استفاده طولانیمدت؛
- تومور هیپوفیز که تولید ACTH را کاهش میدهد؛
- کمکاری هیپوفیز.
علائم کاهش سطح کورتیزول
علائم کاهش کورتیزول میتواند علائم مختلفی داشته باشد، ازجمله:
- خستگی؛
- سرگیجه؛
- کاهش وزن؛
- فشار خون پایین.
آزمایشهای کورتیزول خانگی
شما میتوانید آزمایش کورتیزول را در خانه انجام دهید. این آزمایشها که گاهی به نام پنل استرس و خواب خانگی شناخته میشوند و میتوانید برای انجام آن از کیت استفاده کنید. با توجه به نوع کیت، نمونه مورد بررسی میتواند خون، ادرار یا بزاق باشد. در کیتها دستورالعملهای جمعآوری نمونه ارائه شده است و بعد از جمعآوری باید نمونه را به آزمایشگاهی که کیت را از آن تهیه کردهاید، ارسال کنید. نتایج معمولا از طریق حساب کاربری آنلاین در اختیار شما قرار میگیرد.
بعضی از آزمایشگاهها خدمات نمونهگیری در محل ارائه میدهند که معمولا ارزانتر از کیتهای خانگی است. در این مورد میتوانید از خدمات آزمایش در منزل دکتردکتر استفاده کنید.
آزمایشهای تکمیلی برای بررسی سطح کورتیزول
بعضی مشکلات مثل رشد غیرطبیعی یا تومورها ممکن است باعث تغییر در سطح کورتیزول شوند. در این صورت، پزشک ممکن است برای بررسی دقیقتر سیتیاسکن یا MRI تجویز کند. ممکن است پزشک برای تشخیص بهتر، در کنار آزمایش کورتیزول آزمایشهای دیگری هم تجویز کند.
آزمایش تحریک ACTH
این آزمایش نشان میدهد که غدد فوق کلیوی شما چقدر خوب میتواند به هورمون آدرنوکورتیکوتروپیک (ACTH) پاسخ میدهند. این هورمون در غده هیپوفیز تولید میشود و غدد فوق کلیوی را تحریک میکند تا کورتیزول ترشح کنند. اگر پزشک علت پایینبودن کورتیزول در بدن شما را وجود مشکلی در غده فوق کلیه بداند، ممکن است آزمایش ACTH را تجویز کند. معمولا آزمایش ACTH همراه با آزمایش کورتیزول انجام میشود.
برای انجام آزمایش ACTH چند مرحله انجام میشود، ازجمله:
- ابتدا نمونه خون گرفته میشود؛
- هورمون ACTH مصنوعی به شما تزریق میشود؛
- بعد از ۳۰ یا ۶۰ دقیقه، با توجه به میزان ACTH تزریق شده، دوباره نمونه خون شما گرفته میشود؛
- آزمایشگاه سطح کورتیزول شما را اندازهگیری میکند.
تست سرکوب دگزامتازون
تست سرکوب دگزامتازون هم معمولا با آزمایش کورتیزول انجام میشود. این تست برعکس تست ACTH برای تشخیص این موضوع است که چرا سطح کورتیزول شما بالاست و آیا میتوان آن را کاهش داد یا خیر. دو روش اصلی برای انجام این تست وجود دارد، ازجمله:
- دُز کم شبانه: ۱ میلیگرم دگزامتازون در ساعت ۱۱ شب مصرف میکنید. صبح روز بعد در ساعت ۸ صبح، نمونه خون گرفته شده و سطح کورتیزول اندازهگیری میشود.
- دُز زیاد شبانه: سطح کورتیزول در صبح آزمایش میشود. در ساعت ۱۱ شب، ۸ میلیگرم دگزامتازون مصرف میکنید. صبح روز بعد در ساعت ۸ صبح، نمونه خون گرفته شده و کورتیزول اندازهگیری میشود.
دگزامتازون در افراد سالم باعث کاهش ترشح ACTH میشود، بنابراین اگر این دارو را مصرف کنید، باید سطح ACTH و به دنبال آن کورتیزول کاهش یابد. اما اگر غده هیپوفیز شما بیش از حد ACTH تولید کند، ممکن است با دُز کم این کاهش اتفاق نیفتد و سطح کورتیزول همچنان بالا باشد، اما با دُز زیاد باید به حالت طبیعی برگردد.
تست دُز کم کمک میکند مشخص میکند که آیا بدن شما ACTH زیادی تولید میکند یا خیر. از طرف دیگر، تست دُز زیاد به پزشک کمک میکند تشخیص دهد آیا مشکل به بیماری کوشینگ (تومور در غده هیپوفیز) مربوط است یا تومور در بخش دیگری از بدن از وجود دارد.
هزینه آزمایش کورتیزول
هزینه آزمایش با توجه به نوع آزمایش، آزمایشگاه و پوشش بیمهای متفاوت است. اما در سال ۱۴۰۴ با در نظر گرفتن پوشش بیمه باید هزینهای حدود ۲۰۰,۰۰۰ تومان را در نظر گرفت.
کلام آخر دکتردکتر
آزمایش کورتیزول میزان کورتیزول شما را در نمونه خون، بزاق یا ادرار نشان میدهد. هرچند دیدن نتایج غیرطبیعی ممکن است استرسزا باشد، اما همیشه به معنی بیماری جدی نیست. سعی کنید آرامشتان را حفظ کنید و از پزشک راهنمایی بخواهید. اگر به هر دلیلی توضیحات پزشک برایتان کافی نبود یا سؤال دیگری داشتید میتوانید با تیم حرفهای دکتردکتر تماس بگیرید. همچنین برای انجام آزمایش کورتیزول در خانه میتوانید از خدمات آزمایش در منزل دکتردکتر استفاده کنید.
سوالات متداول
منابع
clevelandclinic webmd medlineplus
