بعضی وقتها شیرینی بارداری تحتتأثیر مشکلاتی مثل نفخ یا احساس سنگینی مداوم، کمی تلخ میشود! ریشۀ بروز و علت نفخ شکم در بارداری به تغییرات هورمونی اجتنابناپذیر این دوره برمیگردد. فراوانی پروژسترون عضلات دستگاه گوارش را حسابی شل و روند هضم غذا را آرام میکند. هرچند که این فرایند برای تغذیهرسانی به جنین ضروری است، باعث نفخ کلافهکنندۀ مادر میشود! علاوهبر آن، عوامل دیگری هم در بروز این مشکل دخیلاند. اگر تمام فکروذکرتان از بین بردن نفخ در بارداری است، این راهنما را برای شما نوشتهایم. اینجا از دلایل نفخ در بارداری و ترفندهای تغذیهای مؤثر برای درمان آن میگوییم.
نفخ در بارداری چیست؟
نفخ یا بهاصطلاح پزشکی «اتساع شکمی» در بارداری یک عارضه شایع و طبیعی است که باعث حس سفتی، ورمکردگی و پُری غیرعادی شکم میشود. این وضعیت معمولا با تجمع گاز در دستگاه گوارش، آروغهای مکرر و دردهای شکمی همراه است و بهدلیل تغییرات بنیادین در فیزیولوژی بدن برای حمایت از رشد جنین اتفاق میافتد. این اتفاق را میتوان نشانهای از تلاش بدن برای کاهش سرعت هضم و جذب حداکثری مواد مغذی دانست که یک فرایند حیاتی است؛ اما آرامش مادر را به چالش میکشد.
علت نفخ در بارداری چیست؟
علت نفخ در بارداری تغییرات بیولوژیکی پیچیدۀ بدن مادر برای حمایت از رشد و تغذیهرسانی به جنین است، ترکیبی از تغییرات هورمونی، عملکردهای گوارش، فشار روی رودهها و کیفیت تغذیۀ مادر.
۱. تغییرات هورمونی (افزایش پروژسترون)
سطح هورمون پروژسترون در بارداری به اوج میرسد تا عضلات رحم را برای رشد جنین شل و آرام نگه دارد. مشکل آنجاست که این هورمون فرقی بین عضلات رحم و دستگاه گوارش قائل نیست! در نتیجه، با شلکردن ماهیچههای روده، سرعت هضم را کم میکند و گازها بهجای دفع از بدن، بهناچار در دستگاه گوارش جمع میشوند. این اولین دلیل نفخ و دل پیچه در بارداری است.
۲. عملکرد آهستهتر دستگاه گوارش
بدن مادر باردار سرعت حرکت غذا در روده را کم میکند تا فرصت برای جذب ویتامین و مواد مغذی از غذا و انتقال آن به جنین بیشتر باشد. هرچه غذا بیشتر در روده بماند، روند تخمیر طولانیتری دارد و گاز بیشتری تولید میکند. نتیجه چیزی جز درد شکمی و نفخ نیست.
۳. فشار رحم بر رودهها
پیشرفت بارداری و بزرگشدن رحم، فضای داخلی شکم را برای ارگانهای دیگر تنگ میکند؛ بنابراین فشار بیشتری به رودهها و معده وارد میشود. این فشار مسیر عبور غذا و گاز را چنان تنگ میکند که تخلیه گاز، بهخصوص بعداز وعدههای غذایی سنگین، دشوارتر و بیشتر در قالب نفخ خواهد بود.
۴. تغذیه ناسالم
عادتهای تغذیهای نامناسب مادر به نفخ در بارداری دامن میزنند. برای مثال یبوست و نفخ شدید در بارداری میتواند نتیجۀ مصرف قندهای دیر هضم در حبوبات، کلم و بروکلی یا میوهها و نوشابههای قندی باشد. بلعیدن هوا بهدلیل خوردن سریع غذا یا ورود هوا به معده با نی از دیگر دلایل رایج نفخ حاملگی است. فیبر هم اگرچه برای یبوست عالی است، اگر یکباره در حجم زیاد و بدون آب کافی مصرف شود، باعث گاز و نفخ میشود.
نفخ در بارداری از چه زمانی شروع میشود؟
برخلاف تصور اکثر مادرها، نفخ در بارداری محدود به ماههای آخر نیست. بلکه از همان لحظات ابتدایی لقاح و با اولین تغییرات شدید شیمیایی در بدن شروع میشود و شکل و علتش متناسب با رشد جنین تغییر میکند.
نفخ شکم در اوایل بارداری چگونه است؟
نفخ یکی از اولین نشانههای بارداری است و اکثر مادران پیش از مثبتشدن تست بارداری یا عقبافتادن قاعدگی احساسش میکنند. علت نفخ در ماههای اول بارداری نوسان عجیب هورمونهاست. بلافاصله پس از لقاح، سطح هورمون پروژسترون و استروژن بهشدت بالا میرود تا دیواره رحم را برای نگهداری جنین آماده کند. این افزایش هورمونی زمینهساز نرمشدن عضلات کل بدن و شروع نفخ در بارداری است.
نفخ زیاد در اوایل بارداری و جنسیت جنین ارتباطی با هم ندارند. جنین چه دختر باشد چه پسر، بدن مادر بهیکاندازه پروژسترون ترشح میکند.
نفخ در ماههای آخر بارداری چگونه است؟
دلیل نفخ در ماههای آخر بارداری دیگر نوسان و جولان هورمونها نیست، حالا پای عوامل جسمی در میان است. در این مرحله، رحم به بزرگترین اندازۀ خود میرسد و فضای بسیار کمی برای رودهها باقی میگذارد. این فشار جلوی حرکت سریع مواد غذایی و دفع گاز را میگیرد و باعث نفخ میشود. البته بخشی از سنگینی و ورم شکم در این ماهها ناشی از افزایش آب میانبافتی است.
نفخ در بارداری چه زمانی نگرانکننده است؟
میرسیم به سؤال مشترک مادران باردار: آیا نفخ شکم در بارداری خطرناک است؟ آیا نفخ در بارداری برای جنین ضرر دارد و به او آسیب میرساند؟!
اینکه نفخ در بارداری خطرناک است یا خیر، به دردها و نشانههای همراه آن وابستگی دارد. هر نفخی طبیعی نیست. اگر از ناراحتی ساده بگذرد، شدید و دردناک شود، با یبوست یا اسهال همراه شود یا تب و خونریزی بیاورد، این نشانۀ اختلالات زمینهای، عفونتهای گوارشی و عوارض بارداری است.
نفخ شدید و دردناک
منظور از نفخ شدید و دردناک چیزی شبیه به گرفتگی قاعدگی است، یک درد خنجری در ناحیه زیر شکم که با تغییر حالت یا دفع گاز معده بهتر نمیشود و حتما به داروی ضد نفخ در بارداری نیاز دارد. گاه این درد طاقتفرسا از بارداری خارج رحمی یا انقباضات زودرس رحم خبر میدهد. اگر بیشاز ۳۰ دقیقه طول بکشد یا شدتش بهمرور بیشتر شود، مراجعه به مرکز درمانی و درمان ضد نفخ در بارداری ضروری است.
نفخ همراه با یبوست شدید یا اسهال
نفخ در بارداری همراه با تغییرات شدید در اجابت مزاج یک معضل جدی، نشانۀ مسمومیت یا عفونت و نیازمند بررسی پزشکی است. یبوست شدید و طولانی مادر باردار را در معرض انسداد روده قرار میدهد و اسهال مداوم خطر کمآبی بدن را بهدنبال دارد. هر دو مورد برای سلامت جنین خطرناکاند و درصورت تجویز پزشک، با شربت ضد نفخ در بارداری درمان میشوند.
نفخ همراه با خونریزی یا تب
این وضعیت جدی و هشداردهنده است. تب بهوضوح از پاسخ التهابی یا عفونی بدن خبر میدهد و نفخ یا درد شکمی همراه با لکهبینی یا خونریزی واژینال احتمالا نشانۀ جداشدن زودرس جفت یا دیگر وضعیتهای اورژانسی است. درصورت مشاهده این علائم بیفوتوقت اورژانس را خبر کنید.
روشهای درمان و کاهش نفخ در بارداری
بهدنبال داروی ضد نفخی نگردید که بخورید و نفخ را دردم آرام کند یا اصلا دیگر دچار نفخ نشوید. رویکردهای درمانی صرفا حرکت غذا در روده را راحتتر میکنند تا گازهای تخمیری جمع نشوند و درد ناشی از نفخ کمی آرام بگیرد. مصرف اکثر داروهای ضدنفخ در بارداری امن نیست. در ادامه گفتهایم برای نفخ معده در بارداری چی بخوریم و چکار کنیم.
اصلاح رژیم غذایی برای درمان نفخ
اصلاح رژیم غذایی سنگبنای درمان نفخ در حاملگی است. به جای تمرکز بر حذف مواد مغذی، تکنیکهای مصرف درست را بشناسید. اگر میپرسید برای نفخ در بارداری چه کنیم، یک دفترچه یادداشت بردارید و بنویسید بعداز کدام غذاها بیشتر دچار نفخ شدهاید. بهجای مصرف سبزیجات خام که دیواره روده را تحریک میکنند، سبزیجات بخارپز مصرف کنید و پروتئین باکیفیت را جایگزین گوشت فراوریشده مثل سوسیس و کالباس کنید.
در ادامه، لیست کامل غذاهای بدون نفخ را بخوانید تا بدانید برای نفخ معده در بارداری چی خوبه و باید آشپزخانه را با کدام مواد غذایی پر کنید:
- پروتئینهای زودهضم: مرغ و بوقلمون آبپز یا کبابی، ماهیهای کمچرب مانند قزلآلا یا حتی تخممرغ آبپز؛
- کربوهیدراتهای ساده و سالم: برنج قهوهای، سیبزمینی پخته، نان تست و کینوا؛
- میوههای دوستدار گوارش: موز رسیده، پاپایا، انواع توت، طالبی و هندوانه؛
- سبزیجات پخته و سبک: کدو سبز و کدو حلوایی، هویج پخته، اسفناج بخارپز و خیار بدون پوست.
- چربیهای سالم: آووکادو و ماست پروبیوتیک.
نوشیدن آب کافی و رفع نفخ بارداری
هرچه بیشتر آب بنوشید، نفخ و ورم معده زودتر میخوابد. این اتفاق دو دلیل مهم دارد: اول اینکه آب مدفوع را نرم میکند تا سریعتر در روده حرکت کند و اینطوری جلوی یبوست را میگیرد. دو اینکه آب با دفع سدیم اضافه، به بدن میفهماند نیازی به ذخیرۀ آب در بافتها نیست و ورم بدن میخوابد.
نکته: نوشیدن آب فراوان همراه با غذا اسید معده را رقیق میکند و هضم را به تأخیر میاندازد. ۳۰ دقیقه قبل یا بعداز غذا آب بنوشید.
فعالیت بدنی سبک و ضدنفخ
کوچکترین حرکت و فعالیت بدنی نقش ماساژ داخلی را برای رودهها ایفا میکند. سعی کنید پیادهروی را در برنامه روزانه و هفتگی بارداری بگنجانید تا گازهای حبسشده در پیچوخم روده راحتتر بهسمت خروجی حرکت کند. حرکات کششی ملایم و حرکت کششی گربه-گاو یوگا چند لحظه فشار رحم بر روده را برمیدارد و فضایی برای حرکت گاز ایجاد میکند.
مصرف دمنوشهای مجاز در بارداری
همچنان میپرسید برای نفخ در بارداری چی بخوریم؟ پیشنهاد بعدی خوردن دمنوشهای مجاز بارداری است که در درمان نفخ شکم با طب سنتی هم به آن اشاره میشود. جوشاندهها اثر آرامبخش فوری بر عضلات گوارشی میگذارند و اگر محتاطانه مصرف شوند، واقعا مؤثرند. فقط قبلاز مصرف هر دمنوش، حتما تأیید پزشک را دریافت کنید.
- دمنوش نعنا فلفلی: منتول در این جوشانده شلکننده طبیعی عضلات روده است و دفع راحتتر گاز را رقم میزنند. اگر دچار سوزش سرمعده یا رفلاکس هستید، در مصرف آن احتیاط کنید.
- دمنوش زنجبیل: یکی از امنترین راهکارها برای هضم پروتئین و رفع تهوع نوشیدن جوشاندۀ زنجبیل است. فقط یک فنجان دمنوش زنجبیل تازه انقباضات دردناک روده را تسکین میدهد.
- دمنوش بابونه: این جوشانده خاصیت ضدالتهابی دارد و آرامش را به سیستم گوارش برمیگرداند. بنابراین اگر دچار نفخ ناشی از استرس هستید، حتما امتحانش کنید.
پیشگیری از نفخ در بارداری
برای جلوگیری از علائم نفخ در بارداری و احساس کلافهکنندۀ بعد از آن، نوشدارو را بهموقع میل کنید. غذاهای بدون نفخ در بارداری را جایگزین غذاهای نفاخ، عادتهای غذایی سالم را جایگزین عادتهای مخرب و تکنیکهای مدیریت و راه سریع از بین بردن استرس را آویزۀ گوشتان کنید.
عادات غذایی سالم برای پیشگیری از نفخ در بارداری
- وعدههای کوچک و مکرر، مثلا ۶ وعدۀ سبک بهجای ۳ وعدۀ سنگین؛
- جویدن کامل برای مخلوطشدن کامل بزاق با غذا و تلاش کمتر روده برای هضم؛
- غذاخوردن در حالت نشسته و پرهیز از درازکشیدن تا نیم ساعت بعد از غذا؛
- پرهیز از نوشیدن نوشیدنی با نی جهت اجتناب از بلع هوا؛
- نوشیدن آب در فاصله بین وعدههای غذایی بهجای نوشیدن همراه غذا؛
- صرف شام سبک و زودهنگام دستکم ۲ تا ۳ ساعت قبلاز.
پرهیز از غذاهای نفاخ
- قندهای مصنوعی مثل سوربیتول و شیرینکنندههای موجود در آدامسها و نوشابههای رژیمی؛
- حبوبات و کلمها بهدلیل قند پیچیده (رافینوز) و تولید گاز فراوان در روده؛
- غذاهای سرخکردنی و پرچرب بهدلیل احساس سنگینی طولانیمدت؛
- انواع لبنیات درصورت حساسیت به لاکتوز؛
- سیب، گلابی و هلو بهدلیل محتوای فیبر محلول و فروکتوز فراوان؛
- غلات کامل مثل نانهای سبوسدار و جو دو سر بدون نوشیدن آب.
مدیریت استرس برای جلوگیری از نفخ در بارداری
- تنفس عمیق و تمرینات تنفسی برای آرامسازی دیافراگم و ماساژ ملایم اندامهای گوارشی؛
- یوگای بارداری با حرکات کششی سبک برای بازکردن انقباضات، حرکت بهتر گاز در روده و کاهش تنشهای شکمی؛
- روزانه ۱۰ تا ۱۵ دقیقه پیادهروی آرام در طبیعت یا فضای باز برای سرکوب هورمون استرس؛
- تصویرسازی ذهنی برای قطع ارسال سیگنالهای اضطرابی از مغز به روده و جلوگیری از اسپاسم گوارشی؛
- استراحت با شیب مناسب و قراردادن بالاتنه در سطح بالاتر؛
- حمام آب گرم برای شلکردن عضلات منقبض و تحتفشار.
کلام آخر دکتردکتر
نفخ در بارداری صحنۀ جنگ بین هورمونهای محافظ جنین و آرامش گوارشی مادر است. چطور باید این جنگ را تمام کرد؟ با پذیرش اینکه راهی برای سرکوب و جلوگیری از نفخ در بارداری نیست، از این درد فرار نکنید. بپذیرید بدنتان اکنون قوانین متفاوتی دارد و راهی جز پذیرش نیست. کم بخورید، سالم بخورید و معجزهٔ پیادهروی بعداز غذا را دستکم نگیرید. استرس نهتنها نفخ را بدتر میکند، که هزار جور عوارض ریز و درشت دیگر برای خودتان و جنین بهدنبال دارد. با اصلاحات کوچک در سبک زندگی، نفخ را کمرنگ کنید و نگذارید این مشکل گذرا، فرصت لذتبردن از تکانهای فرزندتان را از شما بگیرد.
در سامانه سلامت دکتردکتر مسیر ارتباط با پزشکان متخصص از همیشه آسانتر است. با یک درخواست ویزیت آنلاین و چند کلیک ساده، راهکارهای درمان نفخ در بارداری را از زبان پزشک بشنوید.
سوالات متداول
