آنژیوگرافی مغزی (cerebral angiography)، نوعی آزمایش تشخیصی با استفاده از اشعۀ ایکس است. در این روش، تصویری به نام آنژیوگرام مغزی ایجاد میشود که پزشک با استفاده از آن، انسدادها یا سایر ناهنجاریها در رگهای خونی سر و گردن بیمار را تشخیص میدهد. این انسدادها یا ناهنجاریها ممکن است به سکتۀ مغزی یا خونریزی در مغز منجر شوند. در ادامه میگوییم آنژیوگرافی یعنی چه و آنژیوگرافی مغز چگونه انجام میشود. همراهمان بمانید.
آنژیوگرافی مغزی چیست؟
آنژیوگرافی نوعی روش تشخیصی برای بررسی مشکلات رگهای خونی انسان است و انواع گوناگونی دارد. برای مثال، آنژیوگرافی مغزی (به اسم آنژیوگرافی تفریق دیجیتالی مغز (DSA) نیز شناخته میشود) هرگونه مشکل در رگهای خونی مغز شما را نشان میدهد. طی آن، با استفاده از اشعۀ ایکس و رنگ مخصوص حاجب، تصاویری از رگهای خونی و جریان خون در سر، مغز یا گردن شما گرفته میشود. پزشکان متخصص در اتاق عمل آنژیوگرافی مغزی را انجام میدهند و این روش در مقایسه با سایر آزمایشهای تصویربرداری مانند سیتیاسکن (CT) یا امآرآی (MRI)، تصاویر دقیقتری تولید میکند.
آنژیوگرافی مغزی برای تشخیص چه بیماریهایی است؟
تمامی مبتلایان به انسداد شریانی (گرفتگی رگ)، نیازی به انجام آنژیوگرافی مغز ندارند؛ چون این روش تهاجمی است و خطراتی دارد. پزشک بهطور معمول آن را فقط زمانی پیشنهاد میدهد که پس از انجام سایر روشها، برای تصمیمگیری دربارۀ درمان شما به اطلاعات بیشتری نیاز داشته باشد.
اما هدف از آنژیوگرافی مغز چیست؟ شناسایی یا تأیید مشکلات در رگهای خونی مغز یا اطراف آن. همچنین پزشک با استفاده از این روش علت علائم خاصی را پیدا میکند؛ ازجمله:
- سکته مغزی؛
- سردردهای شدید؛
- از دست دادن حافظه؛
- اختلال در گفتار؛
- سرگیجه؛
- تاری دید یا دوبینی؛
- ضعف یا بیحسی؛
- از دست دادن تعادل یا هماهنگی بدن؛
- رگهای خونی غیرطبیعی در مغز (اختلالات عروقی)؛
- رگ خونی برجسته در مغز (آنوریسم)؛
- باریکشدن شریانهای مغز؛
- التهاب رگهای خونی مغز (واسکولیت).
علاوهبراین، پزشک از آنژیو مغزی برای بررسی جریان خون به یک تومور، شریانهای سر و گردن قبل از جراحی و یافتن لختۀ خونی استفاده میکند تا بهترین تصمیم را برای درمان سکته مغزی یا سایر ناهنجاریهای شما بگیرد. کاربرد دیگر آنژیوگرافی مغز، کمک به درمان بعضی از بیماریهای مربوط به رگهای خونی گردن و مغز و تشخیص بیماریهای زیر است:
- آنوریسم؛
- تصلب شرایین (آرترواسکلروز)؛
- ناهنجاری شریانی وریدی؛
- واسکولیت یا التهاب رگهای خونی؛
- تومورهای مغزی؛
- لختههای خون؛
- پارگی در پوشش داخلی شریان.
تفاوت آنژیوگرافی مغزی با CT آنژیو و MR آنژیو
هر سه روش آنژیوگرافی مغزی معمولی، CT آنژیو و MR آنژیو، برای بررسی رگهای مغز و گردن پیشنهاد میشوند؛ اما از نظر نحوۀ انجام، میزان تهاجمی بودن، نوع تصویربرداری و امکان درمان همزمان فرق دارند. برای درک بهتر تفاوت بین آنها از جدول زیر کمک بگیرید:
| ویژگی | آنژیوگرافی مغزی معمولی | CT آنژیوگرافی (CTA) | MR آنژیوگرافی (MRA) |
| روش انجام | واردکردن کاتتر به رگ و تزریق مادۀ حاجب | تصویربرداری با CT و تزریق مادۀ حاجب | تصویربرداری با MRI، گاهی با مادۀ حاجب و گاهی بدون آن |
| میزان تهاجمی بودن | تهاجمیتر | کمتهاجمیتر | کمتهاجمیتر |
| اشعه | دارد | دارد | ندارد |
| مادۀ حاجب | اغلب مادۀ حاجب یددار | اغلب مادۀ حاجب یددار | ممکن است با مادۀ حاجب یا بدون آن انجام شود |
| دقت تصویربرداری | بسیار دقیق، بهویژه برای وضعیتهای پیچیده و رگهای کوچک | سریع و دقیق برای بررسی اولیۀ رگها | مناسب برای بررسی غیرتهاجمی رگها، بهویژه وقتی پرهیز از اشعه مهم است |
| امکان درمان همزمان | بله | خیر، اغلب تشخیصی است | خیر، تشخیصی است |
| کاربرد | بررسی دقیق آنوریسم، ناهنجاریهای عروقی، تنگی یا انسداد رگهای مغز و بعضی مداخلات درمانی | بررسی سریع رگهای مغز و گردن، بهویژه در شرایط اورژانسی | بررسی رگهای مغز و گردن بدون اشعه، مناسب برای برخی بیماران خاص |
بهطورکلی، CT آنژیو بیشتر برای افرادی مناسب است که به بررسی سریع، غیرتهاجمی و تشخیصی نیاز دارند. MR آنژیو نیز هنگامی انتخاب مناسبی است که پزشک بخواهد رگهای مغز و گردن را بدون استفاده از اشعۀ ایکس بررسی کند. در مقابل، آنژیوگرافی مغزی معمولی زمانی پیشنهاد میشود که به تصویربرداری دقیقتر نیاز باشد، امکان درمان همزمان وجود داشته باشد یا شرایط بیمار آنقدر پیچیده باشد که CTA یا MRA نتیجۀ کافی و دقیق را نشان ندهند.
آمادگی قبل از آنژیوگرافی مغزی
نحوۀ آمادهشدن برای آنژیوگرافی مغز چگونه است؟ پزشک قبل از هرچیزی تشخیص میدهد این روش برای شما خطری دارد یا خیر و بهاحتمال زیاد معاینۀ فیزیکی انجام دهد. او ممکن است نتیجۀ بعضی آزمایشهای خون را درخواست کند و دربارۀ سابقۀ پزشکی شما سؤال بپرسد. اطلاعات زیر را در اختیار او قرار دهید:
- داروهایی که درحالحاضر مصرف میکنید؛ ازجمله مکملها و داروهای بدون نسخه؛
- سابقۀ مشکلات خونریزی یا مصرف داروهای رقیقکنندۀ خون؛ ازجمله داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs) و آسپرین؛
- اگر بیماری خاصی دارید یا بهتازگی دچار بیماری شدهاید.
- اگر باردار هستید یا احتمال میدهید باردار باشید.
- اگر حساسیت دارید؛ بهویژه به داروی بیهوشی، مادۀ حاجب یا مواد حاوی ید.
اگر به نوزاد خود شیر میدهید، بهتر است پیش از آنژیوگرافی شیر خود را بدوشید و تا دستکم ۲۴ ساعت پس از آزمایش به او شیر ندهید. این مدت به بدن فرصت میدهد تا مادۀ حاجب را دفع کند. همچنین درصورت بیهوشی عمومی، باید فردی همراهتان باشد تا پس از آزمایش شما را به خانه برساند. درهرصورت، پزشک دستورالعملهای مشخصی برای آمادگی قبل از آنژیوگرافی مغز به شما میدهد؛ از جمله اینکه آیا لازم است در زمان مصرف داروها یا برنامۀ غذایی خود تغییری ایجاد کنید یا نه. از این دستورالعملها و نکات مراقبت بعد از آنژیوگرافی پیروی کنید.
ناشتا بودن برای آنژیوگرافی مغزی
اگر قرار باشد حین آنژیوگرافی داروی آرامبخش دریافت کنید، پزشک بهاحتمال زیاد از شما بخواهد ۴ تا ۸ ساعت پیش از آن چیزی نخورید و ننوشید. گاهی طبق دستور پزشک ممکن است فقط تا ۲ ساعت قبل از آزمایش اجازه داشته باشید چند جرعه آب بنوشید. بااینحال، دربارۀ خوردن و آشامیدن باید طبق دستور او عمل کنید. اگر صبح روز آنژیوگرافی مغز نیاز به مصرف دارو است، شاید اجازه داشته باشید آن را با مقدار کمی آب بخورید. جویدن آدامس یا نوشیدن قهوه مجاز نیست.
بررسی کلیه و حساسیت به ماده حاجب
پیش از آنژیوگرافی مغزی، پزشک اغلب وضعیت کلیهها و سابقۀ حساسیت بیمار را بررسی میکند؛ چون در این روش از مادۀ حاجب برای واضحتر دیدهشدن رگهای مغز در تصویربرداری استفاده میشود. این ماده پس از تزریق، از طریق کلیهها از بدن دفع میشود؛ بنابراین اگر فرد سابقۀ بیماری کلیوی، نارسایی کلیه یا دیابت داشته باشد، نیاز به بررسی دقیقتر شرایط او یا آزمایش خون برای ارزیابی عملکرد کلیهها است.
همچنین بیمار باید هرگونه سابقۀ حساسیت به ماده حاجب یددار یا مواد حاوی ید را به پزشک اطلاع دهد. گاهی مادۀ حاجب باعث بروز واکنشهای حساسیت مانند خارش، کهیر، تهوع، عطسه یا در موارد نادر واکنش شدید آلرژیک میشود. برای بیماران دارای سابقۀ حساسیت، پزشک بهاحتمال زیاد مصرف داروهایی مانند آنتیهیستامین یا کورتون را پیش از آزمایش تجویز میکند یا روش دیگری را در نظر میگیرد.
آنژیوگرافی مغزی چگونه انجام میشود؟
محل انجام آنژیوگرافی مغزی در بیمارستان یا مراکز رادیولوژی است.
در مرحلۀ اول باید روی تخت مخصوص عکسبرداری با اشعۀ ایکس دراز بکشید. پرستار سر شما را با استفاده از نوار، چسب یا کیسههای شن ثابت نگه میدارد تا در حین انجام آزمایش آن را تکان ندهید. در طول آزمایش، دستگاه الکتروکاردیوگرام (نوار قلب یا ECG) فعالیت قلب شما را بررسی میکند. چسبهای مخصوصی به اسم لید، روی دستها و پاهای شما قرار میگیرند و چند سیم آنها را به دستگاه نوار قلب متصل نگه میدارند.
مسئول آنژیوگرافی مغز (بهطور معمول رادیولوژیست با تخصص ویژه در این زمینه) بخشی از بدن شما (اغلب کشالۀ ران یا مچ دست) را ضدعفونی کرده و با داروی بیحسی موضعی، بیحس میکند. او لولۀ باریک و توخالی به نام کاتتر را وارد رگ شما کرده و آن را با احتیاط از طریق عروق خونی اصلی بهسمت بالا و به داخل یک شریان در گردن هدایت میکند. پزشک کاتتر را با استفاده از تصاویر اشعۀ ایکس در موقعیت درست قرار میدهد.
هنگامی که کاتتر در جای خود قرار گرفت، پزشک مادۀ حاجب را از طریق آن تزریق میکند. سپس عکسبرداری با اشعۀ ایکس انجام میشود تا پزشک نحوۀ حرکت مادۀ حاجب در شریانها و عروق خونی مغز را بررسی کند. این ماده به مشخصشدن دقیق هرگونه انسداد در جریان خون کمک میکند. گاهی، یک برنامه رایانهای استخوانها و بافتهای اضافی را از تصاویر ثبتشده حذف میکند تا تنها عروق خونی پر از مادۀ حاجب دیده شوند.
پس از اتمام تصویربرداری، پزشک کاتتر را بیرون میآورد. برای جلوگیری از خونریزی، پرستار محل ورود کاتتر را بهمدت ۱۰ تا ۱۵ دقیقه فشار میدهد یا برای بستن این سوراخ کوچک از وسیلۀ خاصی استفاده کرده و سپس آن را محکم بانداژ میکند. پس از پایان آنژیوگرافی مغزی، باید پای خود را بهمدت ۲ تا ۶ ساعت صاف نگه دارید و حداقل تا ۱۲ ساعت بعد حواستان باشد محل ورود کاتتر خونریزی نکند.
در حین و بعد از آزمایش مشکلات زیر را به پزشک اطلاع دهید:
- احساس ضعف در عضلات صورت؛
- احساس بیحسی در پاها؛
- مشکل در تکلم واضح؛
- مشکلات بینایی.
مدتزمان آنژیوگرافی مغزی
آنژیوگرافی مغزی بهطور معمول ۱ تا ۳ ساعت طول میکشد. ممکن است مراحل آمادهشدن و مراقبت های بعد از آنژیوگرافی، مدت آن را افزایش دهند.
مراقبتهای بعد از آنژیوگرافی مغزی
اما بعد از آنژیوگرافی چه باید کرد؟
- استراحت و تسکین درد: بهتر است طبق دستور پزشک استراحت کنید و او برای کاهش درد و تورم احتمالی، استفاده از کمپرس سرد (یخ) یا داروهای مسکن را توصیه میکند.
- رژیم غذایی: اغلب میتوانید بعد از انجام آزمایش رژیم غذایی عادی خود را ادامه دهید، مگر اینکه پزشک توصیۀ دیگری داشته باشد. همچنین بهتر است مایعات بیشتر بنوشید تا مادۀ حاجب سریعتر از بدن دفع شود.
- فعالیتها: در بیشتر مواقع میتوانید طی ۸ تا ۱۲ ساعت به فعالیتهای معمول خود بازگردید، اما شاید پزشک توصیه کند مدتی از انجام فعالیتهای سنگین خودداری کنید.
همچنین درصورت بروز هریک از علائم زیر، به پزشک اطلاع دهید:
- لرز یا تب؛
- افزایش درد، قرمزی، تورم، خونریزی یا ترشح غیرطبیعی از محل تزریق؛
- تغییر در گفتار یا بینایی؛
- سرگیجه؛
- ضعف عضلانی؛
- درد قفسۀ سینه؛
- تنگی نفس.
عوارض و خطرات آنژیوگرافی مغزی
آنژیوگرافی مغز خطرناک است؟ ازآنجاکه در این روش از اشعۀ ایکس استفاده میشود، خطراتی دارد؛ ازجمله:
- بروز عوارض جانبی ناشی از قرار گرفتن در معرض اشعه، بهخصوص اگر سابقۀ انجام سیتی اسکن و عکسبرداری با اشعۀ ایکس دارید.
- بروز حساسیت به مادۀ حاجبی که برای انجام آزمایش استفاده میشود.
- بروز عوارض مختلف بهدلیل وجود بیماریها یا مصرف داروهایی که روی رقیقشدن یا لختهشدن خون تأثیر میگذارند.
- درصورت قرارگرفتن زیاد در معرض اشعه، بهاحتمال کم، خطر ابتلا به سرطان افزایش مییابد.
- در افراد مبتلا به دیابت یا بیماریهای کلیوی، ممکن است کلیهها بهطور موقت تحتتأثیر مادۀ حاجب قرار بگیرند، اما بهطور معمول طی ۵ تا ۷ روز به حالت طبیعی برمیگردند.
- آسیب به رگهای خونی؛
- لختهشدن خون اطراف نوک کاتتر (آمبولی)؛
- خونریزی یا کبودی در محل ورود سوزن (هماتوم)؛
- عفونت؛
همچنین بهاحتمال کم، ممکن است عوارض جدی زیر به مغز و رگهای خونی آسیب برسانند:
- غشکردن و از دست دادن هوشیاری؛
- حملۀ ایسکمیک گذرا (سکتۀ مغزی خفیف)؛
- فلجشدن فقط در یک طرف بدن (همیپلژی)؛
- سکتۀ مغزی (اگر کاتتر باعث جداشدن پلاک از دیوارۀ رگ شود)؛
- از دست دادن توانایی تکلم و صحبتکردن (آفازی)؛
دربارۀ تمام این خطرات و عوارض آنژیوگرافی با پزشک خود صحبت کنید.
آنژیوگرافی مغزی در بارداری
اگر باردار هستید یا احتمال میدهید باردار باشید، باید به پزشک اطلاع دهید. حساسیت جنین داخل رحم به اشعه، از یک فرد بالغ بیشتر است. عکسبرداری با اشعۀ ایکس از نواحی مانند دست یا قفسۀ سینه مشکلی ایجاد نمیکند، زیرا محل تابش اشعه در فاصله امنی از جنین قرار دارد. بااینحال، در آزمایشهایی که رحم در مسیر تابش اشعه یا نزدیک به آن قرار میگیرد، کادر درمان باید احتیاطهای ویژهای را رعایت کنند.
اگر در سنین باروری هستید، پرتونگار (رادیوگرافر) پیش از شروع آنژیوگرافی مغزی از شما دربارۀ احتمال بارداری سوال میپرسد و میخواهد فرمی را امضا کنید. درصورتیکه احتمال بارداری وجود داشته باشد، تیم پزشکی معالج شرایط شما را بررسی میکنند تا دربارۀ به تعویقانداختن آنژیوگرافی تصمیم بگیرند. در بعضی مواقع، تشخیص و درمان بیماری برای سلامت شما ضرورت دارد و فواید آن بیشتر از خطرات اشعه است. در چنین شرایطی، پزشکان پس از بررسی تمام گزینهها با شما، آنژیوگرافی را انجام میدهند.
کلام آخر دکتردکتر
آنژیوگرافی مغزی روشی است که پزشک در آن با استفاده از یک کاتتر، هدایت آن، تزریق مادۀ حاجب و تصویربرداری با اشعۀ ایکس، رگهای خونی مغز شما را برای تشخیص ناهنجاریهای مختلف ارزیابی میکند. استفاده از کاتتر این امکان را فراهم میکند که تشخیص و حتی درمان، در یک مرحله انجام شود. دقت، وضوح و قابلاعتمادبودن تصاویر رگهای مغزی در این روش بهقدری زیاد است که در بعضی مواقع حتی نیاز به جراحی را برطرف میکند. اگر هنوز برایتان سؤال است که آنژیو مغزی چیست و چه عوارضی دارد، بهترین پزشکان و متخصصان در دکتردکتر آمادهاند تا بهصورت آنلاین پاسخگوی سؤالهای شما باشند.
