جنتامایسین دارویی است که برای درمان عفونتهای باکتریاییِ جدی در قسمتهای مختلف بدن استفاده میشود. جنتامایسین متعلق به دستهای از داروها به نام آنتیبیوتیکهای آمینوگلیکوزیدی است. این دارو با کشتن باکتریها یا جلوگیری از رشد آنها عمل میکند. جنتامایسین فقط باکتریها را از بین میبرد و در درمان سرماخوردگی، آنفولانزا یا سایر عفونتهای ویروسی تأثیری ندارد. برای دریافت آن به نسخه پزشک نیاز دارید و باید آن را تحت نظارت پزشک مصرف کنید. در ادامه توضیح میدهیم که جنتامایسین چیست، برای چه عفونتهایی تجویز میشود و چگونه عفونتهای باکتریایی را درمان میکند. همچنین، با نحوه مصرف، تداخلات دارویی و عوارض جانبی آن آشنا میشویم.
جنتامایسین چیست و چگونه عمل میکند؟
جنتامایسین (Gentamicin) یک آنتیبیوتیک از گروه آمینوگلیکوزیدهاست که بیشتر برای درمان عفونتهای شدید ناشی از باکتریهای گرم منفی استفاده میشود. این دارو معمولاً زمانی تجویز میشود که عفونت به سایر آنتیبیوتیکها پاسخ نداده باشد یا احتمال مقاومت میکروبی وجود داشته باشد.
باکتریهای گرم منفی (مانند E. coli، کلبسیلا و سودوموناس) بهدلیل ساختار خاص دیواره سلولی به رنگ صورتی یا قرمز دیده میشوند و میتوانند عامل عفونتهای ادراری، گوارشی، ریوی و خونی باشند.
جنتامایسین بهدلیل اثر باکتریکُشِ قوی خود، روی بسیاری از باکتریهای گرم منفی هوازی مؤثر است. ازآنجاکه جذب خوراکی بسیار کمی دارد، معمولاً بهشکل تزریقی، موضعی (پماد) یا قطره چشمی و گوشی تجویز میشود.
در حالت ایدئال، تجویز جنتامایسین باید براساس نتیجه کشت، و تست حساسیت میکروبی انجام شود. بااینحال، در شرایط بالینی خاص، ممکن است پزشک براساس الگوهای شایع مقاومت آنتیبیوتیکی در منطقه نیز تصمیم به شروع درمان بگیرد.
این دارو در درمان عفونتهای جدی مانند سپسیس (عفونت گسترده خون)، مننژیت، عفونتهای دستگاه ادراری، عفونتهای داخل شکمی (مانند پریتونیت) و عفونتهای بافت نرم کاربرد دارد.
در برخی عفونتهای شدید مانند اندوکاردیت باکتریایی یا برخی موارد باکتریمی، جنتامایسین ممکن است همراه با آنتیبیوتیکهای دیگر (بهویژه بتا-لاکتامها) استفاده شود. در این ترکیب، بتا-لاکتامها با تخریب دیواره سلولی باکتری ورود جنتامایسین به داخل سلول را تسهیل میکنند و اثر درمانی تقویت میشود.
جنتامایسین برای چه عفونتهایی تجویز میشود؟
جنتامایسین برای درمان عفونتهای جدیِ ناشی از باکتریها استفاده میشود. پزشک در شرایطی جنتامایسین را تجویز میکند که مؤثرترین آنتیبیوتیک برای عفونت شما باشد یا به دلایلی نتوانید از سایر آنتیبیوتیکها استفاده کنید. جنتامایسین را میتوان بهتنهایی یا همراه با سایر آنتیبیوتیکها استفاده کرد.
باکتریمی (Bacteremia)
باکتریمی به وجود باکتری در خون گفته میشود. باکتریها گاهی میتوانند در حین انجام اقدامات دندانپزشکی یا پزشکی یا ازطریق عفونتها وارد جریان خون شوند. اگر این وضعیت درمان نشود، میتواند منجر به سپتیسمی شود. سپتیسمی عفونت خونِ ناشی از باکتریها است.
عفونت داخل شکمی
جنتامایسین برای درمان عفونتهای داخل شکم ناشی از باکتریها استفاده میشود. عفونت داخل شکمی (IAI) شامل موارد زیر است:
- پریتونیت: تورم صفاق (پوشش دیواره داخلی شکم)؛
- پانکراتیت: التهاب پانکراس یا لوزالمعده؛
- دیورتیکولیت: التهاب یا عفونت کیسههای کوچک (دیورتیکول) در دیواره روده بزرگ؛
- کولهسیستیت: التهاب کیسه صفرا؛
- کلانژیت: التهاب مجاری صفراوی.
مننژیت باکتریایی
مننژیت باکتریایی عفونت مننژها است. مننژها لایههای محافظی هستند که مغز و نخاع را احاطه کردهاند. این بیماری زمانی شروع میشود که باکتریها وارد جریان خون شده، به مغز و نخاع منتقل شوند.
عفونتهای استخوان و مفاصل
استئومیلیت عفونت استخوان و آرتریتسپتیک عفونتی در مفصل است. این عفونتها بهدلیل آسیب استخوان یا مفصل یا با انتقال باکتریها، ویروسها و قارچها از خون ایجاد میشوند. از جنتامایسین برای درمان استئومیلیت و آرتریتسپتیک ناشی از باکتریها استفاده میشود.
عفونتهای پوست و بافت نرم
عفونتهای پوست و بافت نرم زمانی رخ میدهند که باکتریها به پوست و ساختارهای نگهدارنده آن حمله کنند. جنتامایسین برای درمان همه عفونتهای پوستی ازجمله آبسهی ناشی از باکتریها استفاده میشود. استفاده از پماد جنتامایسین برای جوش فقط زمانی مؤثر است که جوشها منشأ باکتریایی داشته باشند.
عفونت دستگاه ادراری
عفونت در هر بخشی از سیستم ادراری (کلیهها، مثانه، حالبها یا مجرای ادرار) عفونت دستگاه ادراری (UTI) نامیده میشود. عفونتهای دستگاه ادراری شایعترین عفونتها در انسان هستند و زنان در معرض خطر بیشتری قرار دارند. عفونتهای دستگاه ادراری میتوانند بهصورت عفونتهای پیچیده یا ساده رخ دهند.
عفونتهای دستگاه ادراری پیچیده براثر باکتریهای مقاوم به چند دارو ایجاد میشوند و میتوانند بهدلیل ناهنجاریهای ساختاری و عملکردی دستگاه ادراری رخ دهند. عفونت دستگاه ادراری ساده در افرادی ایجاد میشود که دستگاه ادراری آنها ازنظر ساختاری و عملکردی کاملاً طبیعی است و بهدلیل باکتری دچار عفونت شده است. جنتامایسین برای درمان عفونتهای باکتریاییِ پیچیده و سادهی دستگاه ادراری استفاده میشود. میتوان از آمپول جنتامایسین ۸۰ برای عفونت ادراری پیچیدهای که به سایر درمانها پاسخ نداده است بهصورت تزریق عضلانی یا وریدی استفاده کرد.
عفونتهای باکتریایی پوست
گاهی باکتریها ازطریق بریدگی یا خراش وارد پوست میشوند و عفونتهایی مانند سلولیت، زردزخم و فولیکولیت را ایجاد میکنند. از پماد جنتامایسین موضعی برای درمان عفونتهای باکتریایی پوست، با علائم قرمزی، گرما، تورم، خارش و سوزش پوست، استفاده میشود.
عفونتهای باکتریایی چشم
از قطره چشمی جنتامایسین برای درمان عفونتهای باکتریایی چشم، بهویژه عفونتی که ملتحمه را درگیر میکند و به آن ورم ملتحمه یا چشم صورتی میگویند، استفاده میشود (ملتحمه بافت شفافی است که قسمت سفید چشم و داخل پلک را میپوشاند). از قطره جنتامایسین برای درمان کراتیت نیز استفاده میشود. کراتیت وضعیتی است که در آن باکتریها موجب تورم و التهاب قرنیه میشوند. ثابت شده است که استفاده از قطره چشمی جنتامایسین در درمان عفونتهای چشمی ایمن و مؤثر است.
هنگام استفاده از قطره چشمی جنتامایسین برای درمان عفونت چشم از لنزهای تماسی استفاده نکنید. ممکن است استفاده از قطره جنتامایسین موجب تاری دید کوتاهمدت، احساس سوزش یا ناراحتی در چشم شود. پساز استفاده از قطره از رانندگی یا کار با ماشینآلات خودداری کنید.
عفونتهای باکتریایی گوش
از قطره جنتامایسین گوش برای درمان موارد عفونت گوش ناشی از باکتریها، بهویژه اوتیت خارجی یا گوش شناگر، استفاده میشود. اوتیت خارجی عفونتی در کانال گوش است. کانال گوش مجرایی است که قسمت بیرونی گوش را به پرده گوش متصل میکند.
ذاتالریه اکتسابی از جامعه
ذاتالریه اکتسابی از جامعه (CAP) عفونت ریهای است که بیرون از بیمارستان ایجاد میشود. CAP میتواند باکتریایی یا ویروسی باشد. جنتامایسین برای درمان CAP ناشی از باکتریهایی مانند مایکوپلاسما پنومونیه، استرپتوکوک پنومونیه و هموفیلوس آنفولانزا استفاده میشود.
اگر واژن دچار عفونت باکتریایی شدید شود، میتوان از جنتامایسین برای درمان عفونت واژن نیز استفاده کرد، ولی این دارو عفونتهای قارچی یا ویروسی واژن را درمان نمیکند.
مکانیسم اثر جنتامایسین
جنتامایسین از دسته آمینوگلیکوزیدهاست و با اتصال به زیرواحد 30S ریبوزوم باکتری، در فرایند سنتز پروتئین اختلال ایجاد میکند. این اختلال باعث تولید پروتئینهای ناقص یا غیرعملکردی شده و در نهایت، به مرگ باکتری منجر میشود.
این دارو برای ورود به سلول باکتری به انتقال فعال وابسته به اکسیژن نیاز دارد؛ به همین دلیل روی باکتریهای بیهوازی اثر قابلتوجهی ندارد. پساز ورود به سیتوپلاسم، با اختلال بیشتر در ساخت پروتئین، پروتئینهای ناقص یا بهاصطلاح «truncated» تولید میشوند.
مکانیسم دقیق اثر باکتریکُشی آن هنوز بهطور کامل مشخص نیست، اما دو فرضیه اصلی مطرح است:
یا این پروتئینهای ناقص باعث اختلال در یکپارچگی غشای باکتری میشوند یا تجمع گونههای فعال اکسیژن در سلول، در نهایت، به آسیب و مرگ باکتری منجر میشود.
اثر جنتامایسین وابسته به غلظت است، یعنی با افزایش دوز، قدرت باکتریکُشی آن نیز بیشتر میشود. به همین دلیل در درمانهای سیستمیک، پایش دقیق سطح دارو اهمیت دارد و در برخی موارد، ترکیب آن با سایر آنتیبیوتیکها میتواند اثر درمانی را تقویت کند.
انواع جنتامایسین (تزریقی، پماد، قطره)
این دارو در اشکال دارویی مختلفی مانند آمپول، کرم، لوسیون، قطره چشم و قطره گوش جنتامایسین موجود است. از آمپول gentamicin برای درمان انواع عفونتهای باکتریایی ریه، پوست، شکم، خون، مغز، مجاری ادراری، استخوانها و مفاصل استفاده میشود. آمپول جنتامایسین در سرماخوردگی و آنفولانزا که منشأ ویروسی دارند تأثیری ندارد. عفونتهای باکتریایی پوست را میتوان با انواع موضعی دارو مانند پماد جنتامایسین درمان کرد. قطره چشم و قطره گوش جنتامایسین برای درمان عفونتهای چشم و گوش ناشی از باکتریها استفاده میشوند.
جنتامایسین بهدلیل جذب بسیار ناچیز از دستگاه گوارش، بهصورت خوراکی (کپسول یا قرص) برای درمان عفونتهای سیستمیک استفاده نمیشود و اغلب بهشکل تزریقی یا موضعی (چشم، گوش، پوست) تجویز میگردد؛ در نتیجه، چیزی تحت عنوان قرص یا کپسول جنتامایسین تولید نمیشود.
نحوه مصرف جنتامایسین
از اشکال مختلف جنتامایسین بهصورت زیر استفاده میشود:
اشکال تزریقی
تزریق جنتامایسین در منزل توصیه نمیشود، زیرا این کار باید زیر نظر پزشک انجام شود. پزشک یا پرستار میتواند تزریق جنتامایسین را در محیط بالینی یا بیمارستان انجام دهد. آمپول جنتامایسین برای کودکان بهصورت داخل وریدی یا عضلانی تزریق میشود. برای جلوگیری از سمی بودن احتمالی نظارت مناسب بر عملکرد کلیه و سطح دارو در خون ضروری است.
کرم و لوسیون
طبق دستور پزشک لایهای نازک از کرم جنتامایسین را روی ناحیه آسیبدیده بمالید. حتی اگر علائم عفونت پساز چند روز بهبود یافت، باید دوره درمان را تکمیل کنید.
قطره گوش
قطره جنتامایسین فقط برای استعمال خارجی است. آن را طبق دستور پزشک مصرف کنید. از این قطره در چشم استفاده نکنید. از قطره گوش فقط برای درمان عفونتهای باکتریایی گوش استفاده کنید.
قطره چشم
قطره چشمی جنتامایسین فقط برای استعمال خارجی است. آن را طبق دستور پزشک مصرف کنید. قبلاز ریختن قطره در چشم دستهایتان را بشویید. هنگام ابتلا به عفونت چشم وسایلی مانند عینک، لنزهای تماسی، بالش، حوله، لباس، لوازم آرایش چشم یا صورت خود را با دیگران به اشتراک نگذارید. برای اینکه دوزهای دارو را فراموش نکنید، از قطره چشم روزانه در زمان مشخصی استفاده کنید. مصرف قطره را خودسرانه قطع نکنید و دوره درمان را کامل کنید.
دوز مصرفی جنتامایسین
دوز مناسب جنتامایسین کاملاً فردی است و براساس عواملی مانند وزن، سن، نوع عفونت و عملکرد کلیههای بیمار محاسبه میشود. برای اطمینان از ایمنی و اثربخشی دارو، پزشک باید دوز و دفعات مناسب مصرف آن را تعیین کند.
- فراوردههای چشمی جنتامایسین بهصورت پماد و محلول با غلظت ۰٫۳درصد در دسترس هستند. از این محصولات معمولاً برای عفونتهای باکتریایی چشم مانند کراتیت و ورم ملتحمه استفاده میشود.
- پماد و کرم موضعی جنتامایسین با غلظت ۰٫۱درصد برای عفونتهای خاص پوست و بافت زیرجلدی استفاده میشود که معمولاً براثر خراش، بریدگی و سوختگی ایجاد میشوند.
- آمپول جنتامایسین عمدتاً بهصورت تزریق عضلانی و داخل وریدی استفاده میشود و دوز آن براساس وزن بیمار محاسبه میشود. برای بیماران با چاقی متوسط و بیمارگونه، وزن مورد نظر برای محاسبه دوز با ضرب کردن ۰٫۴ در وزن اضافی بدن بهعلاوه وزن ایدئال تخمینی به دست میآید.
- دوز ۵ تا ۷ میلیگرم بر کیلوگرم روزانه بهصورت تزریق داخل وریدی (در مدت بیشاز ۳۰ تا ۱۲۰ دقیقه) روش ترجیحی برای تجویز جنتامایسین در اغلب عفونتهای سیستمیک ناشی از میکروبهای حساس است. اگرچه هنوز دوز سنتی ۳ تا ۵ میلیگرم بر کیلوگرم در روز که هر ۸ ساعت به دوزهای مختلف تقسیم میشود، در بعضی از موارد استفاده میشود.
- ممکن است دوز روزانه آمپول جنتامایسین برای بعضی از عفونتهای غیرجدی مانند بیماری التهابی لگن بدون سپسیس، بهصورت عضلانی تجویز شود.
- برای پیشگیری از عفونت جراحی میتوان از جنتامایسین همراه با یک آنتیبیوتیک بیهوازیکش بهصورت تکدوز ۵ میلیگرم بر کیلوگرم، ۶۰ دقیقه قبلاز برش جراحی در عملهای جراحی دستگاه گوارش، اورولوژی و زنان استفاده کرد.
ظرفیت باکتریکُشی آمینوگلیکوزیدها با غلظت اوج آنها مرتبط است، یعنی هرچه غلظت آنها بالاتر باشد، باکتریهای بیشتری از بین میروند.
مصرف جنتامایسین در کودکان
مصرف جنتامایسین در کودکان برای عفونتهای باکتریایی جدی، تحت نظارت دقیق پزشک و با محاسبه دقیق دوز براساس وزن و عملکرد کلیهها، بیخطر تلقی میشود. بااینحال، خطرات آسیب جدی به کلیهها و از دست دادن شنوایی دائمی (اتوتوکسیسیتی) وجود دارد. کودکان میتوانند از جنتامایسین استفاده کنند، ولی این دارو آنتیبیوتیکی قوی است که بهدلیل عوارض جانبی احتمالی باید مصرف آن بهشدت تحتنظر پزشک باشد.
درمورد رابطه سن با اثرات جنتامایسین در بیماران سالمند اطلاعاتی وجود ندارد، ولی بهدلیل بالاتر بودن احتمال وجود مشکلات کلیوی در بیماران مسن، تنظیم دوز برای آنها باید با احتیاط بیشتری انجام شود.
مصرف جنتامایسین در بارداری و شیردهی
از جنتامایسین نباید در دوران بارداری استفاده شود، مگر اینکه گزینه ایمنتری وجود نداشته باشد. استفاده از جنتامایسین در زنان باردار موجب نقص مادرزادی بعضی از نوزادان شده است. این دارو در دستهی داروهای بارداری گروه D سازمان غذا و داروی آمریکا قرار دارد. این ردهبندی به این معناست که براساس دادههای تحقیقاتی یا تجربی شواهدی از خطر برای جنین انسان وجود دارد، ولی در شرایط خاص (مانند عفونتهای شدید)، و درصورتیکه، فواید دارو بیشتر از خطر آسیب به نوزاد باشد، ممکن است پزشک مصرف آن را توصیه کند.
بهتر است قبلاز استفاده از جنتامایسین در دوران شیردهی احتیاط کنید، زیرا مشخص نیست که آیا این دارو به شیر مادر منتقل میشود یا خیر. فقط در صورتی از این دارو استفاده کنید که فواید آن بیشتر از خطر آسیب به نوزاد باشد. درصورت استفاده از جنتامایسین در دوران شیردهی نظارت بر نوزاد از نظر عوارض جانبیِ احتمالی بر فلور دستگاه گوارش مانند برفک، بثورات پوشک، اسهال یا خون در مدفوع، و همچنین، کولیت مرتبط با آنتیبیوتیک ضروری است.
عوارض جانبی جنتامایسین
جنتامایسین در قشر کلیه و گوش داخلی به غلظتهای بالایی میرسد. ممکن است گوش داخلی آسیب ببیند و منجر به اختلال شنوایی و بهویژه اختلال عملکرد دهلیزی شود. اولین تظاهر آسیب حلزون گوش اغلب وزوز گوش با فرکانس بالا است که ممکن است چند هفته پساز قطع جنتامایسین ادامه یابد. تقریباً دو سوم بیمارانی که آمینوگلیکوزیدهایی مانند جنتامایسین را دریافت میکنند، ممکن است دچار کمشنوایی فرکانس بالا (دشواری در درک صداهای بلند) شوند، ولی تنها تعداد کمی از آنها اختلال شنوایی را گزارش میکنند.
سمّیت دهلیزی در عرض ۲ هفته اول بهصورت تهوع، استفراغ، اختلال تعادل و سرگیجه بروز میکند (سمّیت دهلیزی آسیب سیستم دهلیزی در گوش داخلی است که مسئول تعادل و احساس وضعیت بدن است). مرحله مزمن، که ممکن است حدود ۲ ماه ادامه یابد، با آتاکسی (ناهماهنگی حرکتی) مشخص میشود و اغلب «اختلال عملکرد باقیمانده» را به جا میگذارد.
اختلال عملکرد باقیمانده یا Residual Dysfunction، یعنی تداوم علائم، نقایص یا مشکلات عملکردی در یک ارگان، سیستم بدنی یا تواناییهای شناختی که باوجود انجام درمانهای اولیه همچنان باقی مانده است.
جنتامایسین میتواند در سلولهای توبول پروگزیمال کلیه تجمع یابد و موجب آسیب شود. به همین دلیل پروتئینوری (وجود مقادیر غیرطبیعی پروتئین در ادرار) خفیف، و کاهش میزان فیلتراسیون گلومرولی از عواقب بالقوهی مصرف جنتامایسین هستند. در یک بررسی ۱۴درصد از مصرفکنندگان دچار این اثرات شدند. اگر سلولهای توبول پروگزیمال ظرفیت احیاکنندگی خود را حفظ کنند، آسیب کلیوی و عواقب آن برگشتپذیر خواهند بود.
فیلتراسیون گلومرولی (GFR) اولین و حیاتیترین مرحله در تشکیل ادرار و تصفیه خون در کلیههاست که در آن مواد زائد، آب اضافی و یونها در گلومرولها (فیلترهای کوچک کلیه) از خون جدا شده و به درون کپسول بومن وارد میشوند.
درصورت آسیب دیدن کلیهها متوجه آن نخواهید شد و باید برای بررسی عملکرد کلیهها و میزان جنتامایسین در بدن، آزمایش خون انجام دهید. ممکن است برای بررسی عوارض ناخواسته به آزمایش خون، ادرار، شنوایی و عصبی نیاز داشته باشید.
این دارو میتواند موجب واکنشهای آلرژیک جدی مانند شوک آنافیلاکسی شود. شوک آنافیلاکسی میتواند کشنده باشد و به رسیدگی فوری پزشکی نیاز دارد. اگر پساز مصرف دارو دچار علائم زیر شدید، فوراً به پزشک مراجعه کنید:
- خارش؛
- کهیر؛
- گرفتگی صدا؛
- تنگی نفس و مشکل در تنفس؛
- مشکل در بلع؛
- هرگونه تورم در دستها، صورت یا دهان.
درصورت بروز هریک از علائم زیر نیز به پزشک مراجعه کنید.
علائم آسیب به شنوایی یا حس تعادل:
- کاهش ناگهانی شنوایی یا از دست دادن شنوایی شدید که ممکن است با سرگیجه و زنگ زدن گوش همراه باشد؛
- سرگیجه یا سبکی سر؛
- احساس حرکت مداوم خود یا محیط اطراف؛
- احساس چرخش شدید.
علائم مشکل جدی کلیوی (مانند سندرم شبهفانکونی):
- خون در ادرار؛
- تغییر در دفعات یا مقدار ادرار؛
- مشکل در تنفس؛
- خوابآلودگی؛
- افزایش تشنگی؛
- از دست دادن اشتها؛
- حالت تهوع یا استفراغ؛
- تورم پاها یا ساق پا؛
- ضعف.
علائم مشکلات عصبی:
- بیحسی؛
- سوزنسوزن شدن پوست؛
- پرش عضلات؛
- تشنج.
قبلاز انجام عمل جراحی یا سایر روشهای درمانی که نیازمند دریافت داروی بیحسکننده هستند، به پزشک اطلاع دهید که از این دارو استفاده میکنید. استفاده از آمپول جنتامایسین همراه با داروهای بیحسکننده میتواند خطر ابتلا به موارد زیر را افزایش دهد:
- مشکلات تنفسی؛
- خوابآلودگی؛
- عدم توانایی در تنفس بدون کمک؛
- خستگی یا ضعف غیرمعمول.
سایر علائمی که با مشاهده آنها باید به پزشک مراجعه کنید عبارتاند از:
- گرفتگی یا درد شکم یا معده؛
- آشفتگی؛
- کمردرد؛
- مدفوع سیاه و قیری؛
- تاری دید یا دوبینی؛
- درد قفسه سینه؛
- لرز؛
- کما؛
- سرفه؛
- خشکی دهان؛
- درد چشم؛
- تب با یا بدون لرز؛
- توهم؛
- سردرد؛
- ضربان قلب نامنظم؛
- تحریکپذیری؛
- درد مفاصل؛
- تغییرات خلقی یا روانی؛
- گرفتگی عضلات در دستها، بازوها، پاها، ساق پا یا صورت؛
- درد یا ضعف عضلانی؛
- اسپاسم عضلانی (tetany) یا انقباض عضلانی؛
- عصبیبودن؛
- لبها، ناخنها یا پوست رنگپریده یا آبی؛
- پوست رنگپریده؛
- لکههای قرمز نقطهای روی پوست؛
- درد و احساس پر بودن در قسمت راست بالای شکم یا معده؛
- ضربان قلب آهسته یا سریع؛
- گلودرد؛
- زخمها، جراحات یا لکههای سفید روی لبها یا داخل دهان؛
- سفتی گردن؛
- تعریق؛
- تورم غدد؛
- سفتی قفسه سینه؛
- خونریزی یا کبودی غیرمعمول؛
- کاهش وزن؛
- خسخس سینه.
بعضی از عوارض جانبی معمولاً به مراقبت پزشکی نیاز ندارند. این عوارض در طول درمان با سازگاری بدن با دارو از بین میروند. اگر هریک از عوارض جانبی زیر ادامه یافت یا آزاردهنده شد، با پزشک خود مشورت کنید:
- افسردگی؛
- اختلال در درک رنگ؛
- ریزش مو؛
- دیدن هاله در اطراف چراغها؛
- افزایش بزاق؛
- شبکوری؛
- لکههای بنفش روی پوست؛
- قرمزی پوست؛
- تورم یا التهاب دهان؛
- دید تونلی.
در بعضی از بیماران ممکن است عوارض جانبی دیگری نیز ایجاد شود. درصورت مشاهده هر عارضه دیگری با پزشک خود مشورت کنید.
موارد منع مصرف جنتامایسین
درصورت داشتن سابقه حساسیت به جنتامایسین یا سایر آمینوگلیکوزیدها از مصرف این دارو خودداری کنید. واکنشهای آلرژیک علائمی مانند بثورات پوستی، خارش یا تورم (بهویژه در صورت، زبان، گلو)، سرگیجه شدید و مشکلات تنفسی را ایجاد میکنند.
قبلاز مصرف جنتامایسین درصورت ابتلا به بیماری میتوکندری، سابقه خانوادگی، کاهش شنوایی، باردار بودن یا احتمال بارداری به پزشک خود اطلاع دهید.
در موارد زیر باید جنتامایسین با احتیاط مصرف شود:
- ابتلا به آسم؛
- سوختگی: ممکن است جذب سیستمیک جنتامایسین موضعی افزایش یابد؛
- ابتلا به هیپوکلسمی (کلسیم پایین در خون)، هیپوکالمی (پتاسیم پایین در خون) یا هیپومنیزیمی (منیزیم پایین در خون): قبلاز دریافت جنتامایسین این بیماریها باید اصلاح شوند، زیرا ممکن است مصرف آن خطر عوارض جانبی جدیتر را افزایش دهد؛
- بیماری کلیوی: دفع کندتر دارو از بدن میتواند اثرات آن را افزایش دهد. در موارد اختلال کلیوی، تنظیم دوز باید براساس میزان فیلتراسیون گلومرولی (GFR) انجام شود؛
- مشکلات عضلانی یا میاستنی گراویس: میاستنی گراویس یک بیماری خودایمنی مزمن و نادر است که موجب ضعف و خستگی عضلات ارادی، بهویژه عضلات چشم، صورت، گلو و اندامها میشود؛
- مشکلات عصبی: ممکن است جنتامایسین این مشکلات را بدتر کند.
برای بهبود عملکرد کلیهها و جلوگیری از مشکلات کلیوی مایعات بیشتری بنوشید تا در طول مصرف دارو ادرار بیشتری دفع شود. در صورت مصرف داروهای دیگر، ازجمله داروهای بدون نسخه یا داروهای گیاهی، به پزشک خود اطلاع دهید، زیرا جنتامایسین با بعضی از داروها تداخل دارد.
تداخل دارویی جنتامایسین
از مصرف همزمان جنتامایسین با داروهای ادرارآور قوی (مانند اتاکرینیک اسید یا فوروزماید) خودداری کنید، زیرا داروهای ادرارآور ممکن است موجب سمّیت گوش شوند. بهعلاوه هنگامی که داروهای ادرارآور بهصورت داخل وریدی تجویز میشوند، با افزایش غلظت دارو در سرم و بافتها، سمّیت جنتامایسین را افزایش میدهند.
استفاده از جنتامایسین با آتالورن (Ataluren) توصیه نمیشود. ممکن است پزشک تصمیم بگیرد که شما را با این دارو درمان نکند یا بعضی از داروهای دیگری را که مصرف میکنید تغییر دهد.
معمولاً مصرف جنتامایسین با هریک از داروهای زیر توصیه نمیشود، ولی در بعضی موارد ممکن است لازم باشد. اگر هر دو دارو با هم تجویز شوند، ممکن است پزشک دوز یا تعداد دفعات مصرف یک یا هر دو دارو را تغییر دهد.
- آگالسیداز آلفا (Agalsidase Alfa)؛
- آلکورونیوم (Alcuronium)؛
- آسپرین؛
- آتراکوریوم (Atracurium)؛
- بومتانید (Bumetanide)؛
- واکسن وبای زنده؛
- سیدوفوویر (Cidofovir)؛
- سیسآتراکوریوم (Cisatracurium)؛
- کولیستیمتات سدیم (Colistimethate Sodium)؛
- سیکلوسپورین (Cyclosporine)؛
- دکامتونیوم (Decamethonium)؛
- دیگوکسین (Digoxin)؛
- دوکساکوریوم (Doxacurium)؛
- امتریسیتابین (Emtricitabine)؛
- اتاکرینیک اسید (Ethacrynic Acid)؛
- فازادینیوم (Fazadinium)؛
- فوسکارنت (Foscarnet)؛
- فوروزماید (Furosemide)؛
- گالامین (Gallamine)؛
- هگزافلورنیم (Hexafluorenium)؛
- لتیبوتولینوم توکسین A-wlbg (LetibotulinumtoxinA-wlbg)؛
- لیزین (Lysine)؛
- متوکورین (Metocurine)؛
- میواکوریوم (Mivacurium)؛
- پانکرونیوم (Pancuronium)؛
- پیپکورونیوم (Pipecuronium)؛
- راپاکورونیوم (Rapacuronium)؛
- روکورونیوم (Rocuronium)؛
- سوکسینیل کولین (Succinylcholine)؛
- تاکرولیموس (Tacrolimus)؛
- تیکوپلانین (Teicoplanin)؛
- تنوفوویر آلافنامید (Tenofovir Alafenamide)؛
- توبوکورارین (Tubocurarine)؛
- وانکومایسین (Vancomycin)؛
- وکورونیوم (Vecuronium).
مصرف جنتامایسین با هریک از داروهای زیر ممکن است خطر عوارض جانبی خاصی را افزایش دهد. اگر هر دو دارو با هم تجویز شوند، ممکن است پزشک دوز یا تعداد دفعات مصرف یک یا هر دو دارو را تغییر دهد.
- ایندومتاسین (Indomethacin)؛
- متوکسی فلوران (Methoxyflurane)؛
- پلیژلین (Polygeline).
بعضی از داروها نباید در زمان خوردن غذا یا انواع خاصی از غذا یا حوالی آن استفاده شوند، زیرا ممکن است تداخلاتی رخ دهد. مصرف الکل یا تنباکو با بعضی از داروها نیز میتواند منجر به تداخلاتی شود. در مورد استفاده از این دارو با غذا، الکل یا تنباکو با پزشک خود مشورت کنید.
بدون مشورت با پزشک داروهای دیگری را مصرف نکنید. این شامل داروهای تجویزی یا بدون نسخه (OTC) و مکملهای گیاهی یا ویتامینی میشود.
شرایط نگهداری از جنتامایسین
انواع مختلف جنتامایسین شامل اشکال تزریقی و موضعی باید در دمای اتاق کنترلشده (۲۰ تا ۲۵ درجه سانتیگراد) نگهداری شود. از قرار دادن دارو در معرض گرمای زیاد و یخزدگی آن خودداری کنید. بعضی از محصولات تخصصی ممکن است شرایط نگهداری خاصی داشته باشند. برای اطلاع از شرایط نگهداری داروی خود همیشه دستورالعملهای روی بستهبندی و برچسب دارو را بهدقت مطالعه کنید.
کلام آخر دکتردکتر
جنتامایسین آنتیبیوتیک پرکاربردی است که از دهه ۱۹۴۰ بخش مهمی از درمانهای پزشکی بوده است. اگرچه مقاومت ضدمیکروبی در برابر آن در حال افزایش است، این دارو همچنان گزینهای قدرتمند برای بسیاری از عفونتهای گرم منفی ازجمله عفونتهای شدید است. جنتامایسین فقط باید برای درمان یا پیشگیری از عفونتهای باکتریایی استفاده شود و در درمان عفونتهای ویروسی یا قارچی مؤثر نیست.
اگر پساز مصرف جنتامایسین دچار عارضهای شدهاید یا درمورد آن سؤالی دارید، با ویزیت آنلاین دکتردکتر میتوانید با بهترین متخصصان عفونی کشور صحبت کنید.
