اختلال پرکاری تیروئید که تیروئید پرکار نیز نامیده میشود، زمانی رخ میدهد که غدۀ تیروئید مقدار زیادی هورمون تیروئید تولید و ترشح کند. این عارضه سرعت بعضی از عملکردهای بدن را افزایش میدهد و باعث بروز علائمی مانند افزایش ضربان قلب، کاهش وزن، افزایش اشتها و اضطراب میشود. پرکاری تیروئید قابلدرمان است و بهطور معمول با مصرف دارو درمان میشود. در ادامه بررسی میکنیم آیا پرکاری تیروئید خطرناک است یا نه، چه علائمی دارد و روشهای درمان آن چیست. همراهمان بمانید.
پرکاری تیروئید یا تیروئید پرکار چیست؟
پرکاری تیروئید زمانی رخ میدهد که غدۀ تیروئید مقدار زیادی هورمون تولید و ترشح کند. گاهی به این عارضه تیروتوکسیکوز (Thyrotoxicosis) نیز میگویند. این اصطلاح به معنای وجود سطح بالای هورمون تیروئید در خون است.
پرکاری تیروئید سرعت متابولیسم بدن را افزایش میدهد که باعث کاهش وزن، افزایش اشتها، تندشدن ضربان قلب و مشکلات گوارشی میشود. همچنین، بین پرکاری تیروئید و تنگی نفس ارتباط مستقیم وجود دارد. بهنحویکه افزایش شدید ضربان قلب و فشار بر سیستم قلبی_عروقی باعث میشود بیمار حتی با فعالیتهای کم نیز احساس کمبود اکسیژن کند.
تیروئید پرکار دلایل متعددی دارد و تعادل سلامت بدن را بر هم میزند. ممکن است بیمار در این شرایط احساس کند کنترل بدن خود را از دست داده است. نوع خفیف این بیماری گاهی علائم مشخصی ندارد. بااینحال، در بیشتر مواقع علائم آن آزاردهنده و ناتوانکننده هستند یا حتی جان فرد را به خطر میاندازند. بیماران برای بازگشت به حالت طبیعی خود باید تحتدرمان قرار بگیرند.
براساس مطالعۀ منتشرشده در مجلۀ نیچر ریویوز اندوکرینولوژی (Nature Reviews Endocrinology)، پرکاری تیروئید حدود ۰٫۲ تا ۱٫۳ درصد از جمعیت جهان را درگیر میکند. همچنین، زنان ۵ تا ۱۰ برابر بیشتر از مردان به تیروئید پرکار مبتلا میشوند.
انواع پرکاری تیروئید
پزشکان پرکاری تیروئید را به دو دستۀ پرکاری اولیه و پرکاری ثانویه تقسیم میکنند. در نوع اولیه، ریشۀ مشکل خودِ غدۀ تیروئید است. در مقابل، غدۀ هیپوفیز در پرکاری تیروئید ثانویه بیش از حد غدۀ تیروئید را تحریک میکند. این نوع کمتر رواج دارد. درک تفاوت این دو نوع برای درمان مؤثر این اختلالها ضرورت دارد، زیرا رویکردهای درمانی آنها متفاوت از دیگری است.
علاوهبر این، بعضی منابع علمی پرکاری تیروئید را براساس نوع بیماری محرک آن نیز دستهبندی میکنند. بیماری گریوز، تیروئیدیت، ندولهای تیروئید و گواتر سمی با چند ندول (تودههای متعدد در تیروئید) ازجمله این بیماریها هستند. در بخشهای بعدی این مقاله، این بیماریها را بیشتر توضیح میدهیم. در دستهبندی دیگر نیز پرکاری تیروئید را براساس شدت بیماری در دو نوع زیر قرار میدهند:
- پرکاری تیروئید آشکار: بیمار علائم بالینی واضحی مانند تندشدن ضربان قلب، کاهش وزن و لرزش دارد. نتایج آزمایشگاهی نیز سطح پایین هورمون TSH و سطح بالای هورمونهای T4 و T3 را نشان میدهند.
- پرکاری تیروئید پنهان (سابکلینیکال): این حالت نوعی فرم خفیف یا اولیۀ بیماری است. ممکن است بیماران علائم کمی داشته باشند یا هیچ علامتی را بروز ندهند. در نتایج آزمایشگاهی، سطح هورمون TSH کمتر از حد طبیعی است، اما سطح دو هورمون T4 و T3 آزاد بهطور کامل طبیعی است.
چه افرادی در معرض پرکاری تیروئید قرار میگیرند؟
پرکاری تیروئید در زنان و افراد بالای ۶۰ سال بیشتر رواج دارد. براساس منابع پزشکی، درصورت داشتن شرایط زیر، خطر ابتلا به این عارضه در شما بالاتر است:
- تجربۀ بارداری یا زایمان: زنانی که در ۶ ماه گذشته باردار بودهاند یا زایمان کردهاند؛
- سابقۀ خانوادگی: داشتن سابقۀ خانوادگی ابتلا به بیماریهای غدۀ تیروئید؛
- سابقۀ پزشکی: داشتن سابقۀ جراحی تیروئید یا اختلالات تیروئیدی مانند گواتر؛
- ابتلا به دیابت: دیابت نوع ۱ یا دیابت نوع ۲؛
- کمخونی پرنیشیوز (Pernicious anemia): در این بیماری، بدن بهعلت کمبود ویتامین B12 نمیتواند گلبول قرمز سالم و کافی تولید کند؛
- نارسایی اولیۀ غدۀ فوقکلیوی: این عارضه نوعی اختلال هورمونی است؛
- دریافت مقادیر فراوان ید: مصرف زیاد ید ازطریق مواد غذایی (مانند جلبک دریایی)، داروها یا مکملها؛
- مصرف نیکوتین: استفاده از فراوردههای حاوی نیکوتین.
علائم پرکاری تیروئید چیست؟
علائم پرکاری تیروئید اغلب بهتدریج یا ناگهانی بروز میکنند. این علائم برای برخی افراد خفیف هستند، درحالیکه ممکن است برای دیگران شدید باشند و زندگی آنها را بهطور جدی تحتتأثیر قرار دهند. علائم زیر در هر دو جنسیت مشترک هستند:
- عصبانیت، اضطراب و تحریکپذیری؛
- بیشفعالی (ممکن است بیحرکتماندن برای شما دشوار باشد و مدام احساس بیقراری یا کلافگی کنید)؛
- نوسانهای خلقی؛
- مشکل در خوابیدن؛
- احساس خستگی مداوم؛
- حساسیت به گرما؛
- ضعف عضلانی؛
- اسهال؛
- نیاز به ادرارکردن بیشتر از حد معمول؛
- تشنگی مداوم؛
- خارش؛
- کاهش میل جنسی؛
- ورم گردن ناشی از بزرگشدن غدۀ تیروئید (گواتر)؛
- ضربان قلب نامنظم یا تند غیرمعمول (تپش قلب)؛
- پرش عضلات یا لرزش؛
- گرمی پوست و تعریق بیش از حد؛
- قرمزی کف دستها؛
- شلشدن ناخنها؛
- بثورات پوستی برجسته و خارشدار (کهیر)؛
- ریزش موی سکهای یا نازکشدن مو؛
- مشکلات چشمی مانند قرمزی، خشکی یا مشکلات بینایی؛
- کاهش وزن باوجود افزایش اشتها.
علائم پرکاری تیروئید در مردان
درحالیکه علائم رایج تیروئید پرکار بین هر دو جنس مشترک است، بعضی علائم بهطور خاص مردان را تحتتأثیر قرار میدهند. علائم پرکاری تیروئید در مردان عبارتاند از:
- اختلال نعوظ: هرچند این عارضه جزو نشانههای شایع نیست، اما طبق بررسیها با افزایش سن، احتمال بروز اختلال نعوظ در مردان مبتلا به پرکاری تیروئید بیشتر میشود.
- زودانزالی: پرکاری تیروئید ارتباط نزدیکی با زودانزالی دارد، درحالیکه کمکاری تیروئید اغلب باعث دیرانزالی میشود.
- کاهش کیفیت مایع منی: تحقیقات آن را با تیروئید پرکار و کاهش سلامت اسپرم مرتبط میدانند و مشکلات ناباروری را بیشتر میکند.
- ریزش مو: ریزش مو بهدلیل اختلال در تیروئید، سراسر پوست سر را درگیر میکند و حتی میتواند موهای سایر قسمتهای بدن را تحتتأثیر قرار دهد (این عارضه با طاسی رایج مردانه تفاوت دارد).
- پوکی استخوان: باوجود شایعتربودن در زنان، پوکی استخوان در مردان نیز باعث ضعیف و شکنندهشدن استخوانها میشود.
- ژنیکوماستی یا بزرگی سینه در مردان: این مشکل در شرایط نادر براثر تیروئید پرکار رخ میدهد.
- کاهش تودۀ عضلانی: کاهش وزن ناشی از پرکاری تیروئید در مردان، اغلب با ازدسترفتن قدرت عضلانی و تحلیلرفتن ماهیچهها همراه است.
علائم پرکاری تیروئید در زنان
نشانهها و علائم پرکاری تیروئید در زنان بهآهستگی آغاز میشوند. این علائم گاهی مشابه نشانههای یائسگی یا علائم سایر بیماریها هستند. حتی ممکن است پیشاز بروز نشانههای رایج، با ضعف یا شکستگی ناگهانی استخوانها مواجه شوید؛ چراکه پرکاری تیروئید خطر ابتلا به پوکی استخوان را بهویژه در زنان یائسه افزایش میدهد. علاوهبر علائم کلی که در بالا گفتیم، نشانههای زیر بهطور خاص در زنان مشاهده میشوند:
- گرگرفتگی؛
- تغییرات قاعدگی (مثلاً قاعدگیهای نامنظم یا کاهش حجم خونریزی).
علائم پرکاری تیروئید در نوزادان و کودکان
علائم پرکاری تیروئید در این گروههای سنی فرق دارد، اما اگر این اختلال پیشاز تولد وجود داشته باشد و مدتی طولانی درمان نشود، کشنده است. ازطرفی، تیروئید پرکار به ناتوانی ذهنی، اختلال رشد، کوتاهی قد و بیشفعالی در سالهای بعدی کودکی میانجامد.
- جنین: پرکاری تیروئید در جنین نادر است. بااینحال، ممکن است جنین مبتلا علائمی داشته باشد که در سهماهۀ دوم بارداری بروز میکنند. جنینهای بیمار رشد ضعیف، ضربان قلب بسیار تند و غدۀ تیروئید بزرگ (گواتر) دارند.
- نوزادان: بدن نوزاد مبتلا به پرکاری تیروئید متحمل تغییراتی میشود مانند ضربان قلب و تنفس تند (گاهی باعث نارسایی قلبی میشود)، تحریکپذیری، اشتهای زیاد، اما اضافهوزن کم؛ سر نیز بهطور غیرطبیعی کوچک (میکروسفالی) است. سایر علائم شامل اختلال در رشد و وزن، استفراغ و اسهال میشوند.
علاوهبر این، ممکن است نوزاد نیز مانند مادر چشمهای بیرونزده (اگزوفتالمی) داشته باشد. درصورت بزرگبودن غدۀ تیروئید نوزاد (گواتر مادرزادی)، این غده به نای فشار میآورد و هنگام تولد در تنفس اختلال ایجاد میکند. درماننشدن پرکاری تیروئید در نوزدان باعث بستهشدن زودهنگام شیارها و نقاط نرم بین استخوانهای جمجمه (کرانیوسینوستوز یا بدشکلی جمجمه) میشود.
- کودکان و نوجوانان: در این گروههای سنی علائم پرکاری تیروئید بهشکل افزایش سرعت فعالیتهای حیاتی بدن بروز پیدا میکنند. تعدادی از علائم پرکاری تیروئید در کودکان عبارتاند از:
- مشکلات خواب؛
- بیشفعالی؛
- تعریق؛
- خستگی؛
- کاهش وزن؛
- افزایش ضربان قلب و فشارخون؛
- دفعات زیاد اجابت مزاج؛
- لرزش بدن.
باوجود افزایش سرعت فعالیتهای بدن، تمرکز و عملکرد تحصیلی کاهش مییابند. ممکن است کودک به گواتر نیز مبتلا شود، چشمهای قرمز یا بیرونزده داشته باشد، و شروع قاعدگی در دختران با تأخیر باشد یا نامنظم شود.
علائم پرکاری تیروئید در بارداری
بعضی از نشانهها و علائم پرکاری تیروئید اغلب در بارداریهای طبیعی نیز رخ میدهند، ازجمله افزایش ضربان قلب، مشکل در تحمل گرما و خستگی. بااینحال، سایر علائمی که اختلال تیروئید پرکار را در زنان باردار نشان میدهند عبارتاند از:
- ضربان قلب تند و نامنظم؛
- لرزش دستها؛
- کاهش وزن بیدلیل یا اضافهنشدن وزن بهطور طبیعی در دوران بارداری.
دلایل بروز پرکاری تیروئید
بیماریها و شرایط مختلفی باعث بروز پرکاری تیروئید میشوند که در ادامه آنها را بررسی میکنیم:
بیماری گریوز از علائم پرکاری تیروئید
شایعترین علت پرکاری تیروئید، بیماری گریوز است. این عارضه نوعی اختلال خودایمنی است که باعث بزرگشدن غدۀ تیروئید میشود. در این بیماری، بدن آنتیبادیهایی تولید میکند که تیروئید را برای ترشح مازاد هورمون تحریک میکنند. گریوز در زنان بسیار شایعتر از مردان است و بیشتر در سنین جوانی رخ میدهد. این اختلال شایعترین دلیل تیروئید پرکار در کودکان نیز محسوب میشود. داشتن سابقۀ خانوادگی در اختلالات تیروئیدی، خطر بروز بیماری گریوز را افزایش میدهد. در برخی بیماران، بافتها و عضلات اطراف چشم ورم میکنند که بیرونزدگی چشم، ناراحتی یا دوبینی را بهدنبال دارد.
بیماری گریوز نوزادی از دلایل بروز پرکاری تیروئید
بیماری گریوز نوزادی شایعترین علت پرکاری تیروئید در نوزادان است. این وضعیت زمانی رخ میدهد که مادر مبتلا به گریوز، آنتیبادیهای محرک را به کودک خود منتقل کند که باعث پرکاری تیروئید موقت در نوزاد میشود. این عارضه بهطور معمول پساز چند هفته برطرف میشود. بهبودی زمانی رخ میدهد که آنتیبادیهای مادر از خون نوزاد خارج شوند.
تاثیر ندولهای تیروئید بر پرکاری تیروئید
ندول تیروئید تودهای متشکل از سلولها در این غده است که بهندرت سرطانی میشود. گاهی این ندولها بیشاز نیاز بدن هورمون تولید میکنند. اگر غدۀ تیروئید دارای چندین ندول باشد، به آن گواتر سمی با چند ندول میگویند. این حالت اغلب در افراد بالای ۵۰ سال تشخیص داده میشود و بر ریتم قلب تأثیر میگذارد. در بسیاری از مواقع، فرد سالها پیشاز پرکارشدن تیروئید به گواتر مبتلا بوده است.
تیروئیدیت (التهاب تیروئید) از علائم بروز پرکاری تیروئید
تیروئیدیت به التهاب غدۀ تیروئید میگویند که باعث نشت هورمون به درون خون میشود. عفونتها، شرایط خودایمنی، قرارگرفتن در معرض اشعه یا مصرف بعضی داروها ازجمله علل آن هستند. پرکاری تیروئید ناشی از این التهاب موقتی است و بهطور معمول پساز ۸ تا ۱۲ هفته برطرف میشود. با رفع التهاب، سطح هورمونها تثبیت میشود. انواع تیروئیدیت عبارتاند از:
- تیروئیدیت پساز زایمان: ۵ تا ۱۰ درصد از زنان در ماههای پساز زایمان به پرکاری تیروئید خفیف تا متوسط مبتلا میشوند. این حالت ۱ تا ۲ ماه طول میکشد. پساز پایان این پرکاری موقت، بیمار اغلب وارد دورهای از کمکاری تیروئید میشود، و سپس، غده اغلب به حالت طبیعی بازمیگردد. بااینحال، گاهی این کمکاری دائمی میشود و مصرف دارو در تمام طول عمر ضروری است. ممکن است این مشکل در بارداریهای بعدی تکرار شود.
- تیروئیدیت خاموش (بدون درد): این نوع التهاب علائمی شبیه تیروئیدیت پساز زایمان دارد، اما ارتباطی با بارداری ندارد و در آن غدۀ تیروئید دردناک نیست.
- تیروئیدیت تحتحاد: این عارضه بهطور معمول پساز ابتلا به عفونت ویروسی بروز میکند و با درد، التهاب و بزرگشدن تیروئید همراه است و باعث احساس خارش و خشکی گلو میشود. این التهاب اغلب علت پرکاری تیروئید ناگهانی در برخی افراد است و در ابتدا باعث ترشح مازاد هورمون تیروئید و پرکاری تیروئید میشود، اما غده پیشاز بهبودی کامل، وارد فاز کمکاری میشود. در این دوره بیمار علائمی مثل خستگی مفرط یا احساس سرمای ناگهانی بدن دارد که نقطۀ مقابل علائم قبلی او است.
مصرف بیش از حد ید و بروز پرکاری تیروئید
غدۀ تیروئید برای ساخت هورمون به مادۀ معدنی ید نیاز دارد. دریافت ید مازاد ازطریق رژیم غذایی مانند جلبک دریایی یا مصرف بعضی داروها تولید هورمون را افزایش میدهد، ازجمله داروهای سرفه، آمیودارون (برای تنظیم ریتم قلب) و مواد حاجب یددار در آزمایشهای تصویربرداری.
مصرف بالای داروی هورمون تیروئید و تاثیر بر پرکاری تیروئید
بیمارانی که برای درمان کمکاری تیروئید دُز بالای داروی تیروکسین مصرف میکنند، در معرض این عارضه هستند. دُز داروی مصرفی این افراد باید حداقل سالی یک بار توسط پزشک ارزیابی شود. این بیماران هرگز نباید دُز اضافی مصرف کنند.
آدنوم هیپوفیز و تحریک پرکاری تیروئید
در حالت طبیعی، غدۀ هیپوفیز هورمون TSH را برای تحریک تیروئید ترشح میکند. رشد تومور در غدۀ هیپوفیز باعث ترشح مازاد TSH و تولید هورمون تیروئید اضافی میشود که از دلایل نادر پرکاری تیروئید است.
عوارض پرکاری تیروئید
شدت پرکاری تیروئید و علائم آن به واکنش بدن در برابر تغییرات هورمونی و رعایت دقیق برنامۀ درمانی بستگی دارد. پرکاری تیروئید درماننشده عوارض احتمالی زیر را بههمراه دارد:
مشکلات قلبی از عوارض پرکاری تیروئید
بعضی از جدیترین عوارض پرکاری تیروئید با قلب در ارتباط هستند، ازجمله:
- اختلال ریتم قلب (فیبریلاسیون دهلیزی) که خطر بروز سکته را افزایش میدهد؛
- نارسایی احتقانی قلب که در آن قلب نمیتواند خون کافی برای رفع نیازهای بدن پمپاژ کند.
پوکی استخوان یکی از عوارض پرکاری تیروئید
پرکاری تیروئید درماننشده استخوانها را ضعیف و شکننده میکند. این عارضه درنهایت، به پوکی استخوان میانجامد. افزایش هورمون تیروئید مانع جذب کلسیم در استخوانها میشود. مصرف مکملهای ویتامین D و کلسیم در طول درمان و پساز آن، به سلامت استخوانها کمک میکند. ورزش کافی یا فعالیت بدنی روزانه نیز از بروز پوکی استخوان جلوگیری میکند.
مشکلات چشمی (افتالموپاتی گریوز) از پیامد های پرکاری تیروئید
برخی افراد به مشکلات چشمی تیروئید مبتلا میشوند که در افراد سیگاری رواج بیشتری دارد. این اختلال بر ماهیچهها و بافتهای اطراف چشم تأثیر میگذارد. مشکلات چشمی درصورت درماننشدن، ممکن است به ازدسترفتن بینایی بینجامد. استفاده از قطرههای چشمی و عینک آفتابی علائم را تسکین میدهد. در موارد شدید، مصرف داروهایی مانند استروئیدها و داروهای سرکوبکنندۀ سیستم ایمنی ورم پشت چشم را کاهش میدهد. علائم این عارضه عبارتاند از:
- بیرونزدگی چشمها؛
- احساس وجود شن در چشم؛
- فشار یا درد در چشمها؛
- پفکردگی یا عقبرفتگی پلکها؛
- قرمزی یا التهاب چشم؛
- حساسیت به نور؛
- دوبینی.
طوفان تیروئیدی (بحران تیروتوکسیک) و مشکلات پرکاری تیروئید
این عارضۀ نادر در نتیجۀ پرکاری تیروئید درماننشده رخ میدهد. طوفان تیروئیدی واکنشی است که زندگی فرد را تهدید میکند و باید بلافاصله درمان شود. این بحران گاهی پساز عفونت، آسیب فیزیکی، جراحی یا زایمان بروز میکند. این عارضه در دوران بارداری نیز درصورت تشخیصدادهنشدن پرکاری تیروئید رخ میدهد. علائم آن عبارتاند از:
- ضربان قلب تند؛
- تب بالا؛
- فشارخون بالا؛
- حالت تهوع و استفراغ؛
- اسهال؛
- کمآبی بدن؛
- گیجی، هذیان یا توهم؛
- بیقراری (آژیتاسیون)؛
- زردی پوست.
پرکاری تیروئید و عوارض بارداری
ازجمله خطرات پرکاری تیروئید در دوران بارداری سقطجنین و زایمان زودرس است. بررسی سطح هورمونها در این دوران برای تشخیص و درمان بهموقع مادر و جنین مؤثر است.
تغییر رنگ و ورم پوست (درموپاتی گریوز) در پرکاری تیروئید
در موارد نادر، افراد مبتلا به بیماری گریوز دچار درموپاتی گریوز میشوند. این عارضه باعث تغییر رنگ و ورم پوست، اغلب در نواحی ساق و کف پا میشود.
سرطان و تاثیرات منفی پرکاری تیروئید
بعضی از انواع سرطان همراه با پرکاری تیروئید بروز میکنند. طبق تحقیقات، سرطان تیروئید در بیماران مبتلا به پرکاری تیروئید تهاجمیتر است و پاسخ ضعیفتری به درمان میدهد.
اختلالات قاعدگی و مشکلات باروری از عوارض پرکاری تیروئید
پرکاری تیروئید باعث بروز مشکلات باروری در زنان میشود. به همین علت، زنانی که برای بارداری با مشکل مواجه میشوند، اغلب باید آزمایش تیروئید دهند. تیروئید پرکار با تغییردادن نظم چرخۀ قاعدگی، بر توانایی باروری تأثیر منفی میگذارد.
رژیم غذایی مناسب برای پرکاری تیروئید
اگر میپرسید برای پرکاری تیروئید چه بخوریم؟ در پاسخ باید بگوییم هیچ رژیم غذایی مشخصی برای پرکاری تیروئید وجود ندارد که برای همه مفید باشد. برخی افراد نیازی به تغییر رژیم غذایی خود ندارند. بااینحال، عدهای دیگر ممکن است نیاز باشد مصرف مواد مغذی خاصی را کم یا زیاد کنند.
نیاز به تغییر رژیم غذایی به نوع پرکاری تیروئید شما، روشهای درمانتان و تأثیر خاص این بیماری بر بدنتان بستگی دارد. مشورت با متخصص تغذیه به شما کمک میکند تا رژیم غذایی مناسب برای کاهش علائم خود را پیدا کنید. شما میتوانید از دکتردکتر نوبت ویزیت برای مراجعۀ حضوری به متخصص تغذیه بگیرید.
غذاهای مفید برای پرکاری تیروئید
مصرف مواد غذایی زیر به افراد مبتلا به تیروئید پرکار توصیه میشود:
مواد غذایی کمید برای پرکاری تیروئید
اگر قرار است برای درمان پرکاری تیروئید ید رادیواکتیو دریافت کنید، پزشک رعایت رژیم غذایی کمید را توصیه میکند. این رژیم حاوی کمتر از ۵۰ میکروگرم ید در روز است. غذاها و نوشیدنیهایی که ید پایینی دارند عبارتاند از:
- نمک بدون ید؛
- سفیدۀ تخممرغ؛
- سبزیجات تازه یا یخزده؛
- گیاهان معطر و ادویهها؛
- روغنهای گیاهی؛
- شکر، عسل یا شربت افرا (حداکثر ۲ قاشق غذاخوری)؛
- مربا یا ژله؛
- آجیل بدون نمک و کرۀ آجیل؛
- لیموناد؛
- مقادیر متوسط گوشت گاو، مرغ، بوقلمون، گوساله و گوسفند؛
- میوه و آبمیوه.
سبزیجات چلیپایی برای پرکاری تیروئید
بعضی از سبزیجات چلیپایی ترکیبهایی دارند که تولید هورمون تیروئید را کاهش میدهند و این غده ید کمتری را جذب میکند. این سبزیجات عبارتاند از:
- کلمبروکسل و کلمبرگ؛
- کلمسبز، سبزی خردل، ریشه و برگ شلغم؛
- کلمپیچ و آروگولا (شابانک)؛
- تربچه و کلمقمری؛
- کلم بوکچوی؛
- گلکلم؛
- کلمبروکلی و بروکلی راب.
مواد غذایی حاوی سلنیوم برای پرکاری تیروئید
سلنیوم نوعی ریزمغذی است که بدن برای متابولیسم هورمونهای تیروئید به آن نیاز دارد. طبق پژوهشها، این ماده به بهبود بعضی علائم بیماری خودایمنی تیروئید مانند مشکلات چشمی کمک میکند. در میان افراد مصرفکنندۀ داروهای ضدتیروئید، هورمونها در کسانی که مکملهای سلنیوم دریافت میکنند سریعتر به سطح طبیعی میرسند. غذاهای غنی از سلنیوم عبارتاند از:
- آجیل برزیلی؛
- پاستا و غلات غنیشده؛
- برنج؛
- سفیدۀ تخممرغ؛
- لوبیای پخته؛
- بلغور جو دوسر؛
- اسفناج.
سایر غذاهای غنی از سلنیوم ازجمله ماهی تن، لوزیماهی (هالیبوت)، میگو، ژامبون، زردۀ تخممرغ و پنیر کاتیج ید بالایی دارند و بر یددرمانی تأثیر میگذارند. پاستا، غلات غنیشده و برنجی را مصرف کنید که در ترکیبهای خود ید بالایی نداشته باشند.
مواد غذایی حاوی آهن برای پرکاری تیروئید
آهن مادهای مغذی است که برای فرایندهای طبیعی بدن ازجمله سلامت تیروئید اهمیت دارد. محققان دریافتند که سطح پایین آهن با پرکاری تیروئید ارتباط دارد. با گنجاندن غذاهای زیر در رژیم غذایی خود میتوانید بهاندازۀ کافی آهن دریافت کنید:
- غلات غنیشده؛
- کشمش؛
- شکلات تلخ؛
- گوشت گاو، مرغ و بوقلمون؛
- اسفناج.
بعضی غذاهای غنی از آهن نیز دارای ید بالایی هستند و بر یددرمانی تأثیر میگذارند. مطمئن شوید مجموع ید دریافتی روزانۀ شما کمتر از ۵۰ میکروگرم است. این غذاها عبارتاند از:
- صدف و ماهی؛
- لوبیای سفید، لوبیاقرمز و لوبیای سیاه؛
- عدس؛
- ساردین؛
- نخود؛
- کنسرو گوشت گاو، مرغ یا بوقلمون.
مواد غذایی حاوی کلسیم و ویتامین D برای پرکاری تیروئید
ارتباط مستقیمی بین پرکاری تیروئید طولانیمدت و کاهش تراکم استخوان وجود دارد که به پوکی استخوان میانجامد. کلسیم و ویتامین D هر دو مواد مغذی مهمی برای سلامت استخوانها محسوب میشوند. غذاهای غنی از کلسیم عبارتاند از:
- شیر (بیشتر از روزی یک بار مصرف نشود)؛
- کلمبروکلی؛
- آبپرتقال غنیشده؛
- کلمپیچ؛
- کلم بوکچوی.
بسیاری از افراد مبتلا به پرکاری تیروئید کمبود ویتامین D دارند. منبع اصلی این ویتامین برخورد مستقیم نور خورشید با پوست است تا بدن بتواند آن را بسازد. بااینحال، بهدلیل نگرانی از خطرات نور خورشید و افزایش احتمال سرطان پوست، بسیاری از افراد زمان حضور خود را زیر آفتاب محدود میکنند یا ضدآفتاب میزنند. غذاهای زیادی منبع مناسب این ویتامین نیستند، اما غذاهای زیر مقداری ویتامین D دارند:
- ماهی سالمون و تن؛
- شیر و بعضی لبنیات غنیشده (برچسب روی بستهبندی را بررسی کنید)؛
- غلات غنیشده.
این مواد غذایی نیز ید بالایی دارند و بر روند یددرمانی تأثیر میگذارند. بنابراین، باید مصرف آنها را محدود کنید یا مطمئن شوید ید دریافتی شما بیشتر از حد لازم نیست. همچنین، میتوانید دربارۀ مصرف مکملهای ویتامین D با پزشک مشورت کنید.
ادویهها برای پرکاری تیروئید
طبق تحقیقات، مصرف بعضی ادویهها ازجمله زردچوبه و فلفلسبز با کاهش احتمال بروز بیماریهای تیروئید ازجمله پرکاری آن ارتباط دارد. زردچوبه همچنین دارای خواص ضدالتهابی است.
توصیه میکنیم خودسرانه این مواد غذایی را به رژیم خود اضافه نکنید، چون باآنکه برخی افراد مواد غذایی حاوی سلنیوم یا سبزیجات چلیپایی را به اسم قاتل پرکاری تیروئید میشناسند، اما داروها نقش اصلی درمان را برعهده دارند. از دکتردکتر نوبت ویزیت برای مراجعۀ حضوری به متخصص تغذیه بگیرید و زیر نظر او برنامۀ غذایی مناسب کنترل پرکاری تیروئید را پیش ببرید.
غذاهای ممنوع در پرکاری تیروئید
در ادامه، غذاهای ممنوع در پرکاری تیروئید را بررسی میکنیم که مصرف زیاد آنها برای افراد مبتلا به این اختلال مضر است:
ممنوعیت مواد غذایی غنی از ید برای پرکاری تیروئید
دریافت ید مازاد پرکاری تیروئید را تشدید میکند، زیرا غدۀ تیروئید را به تولید هورمون بیش از حد وادار میکند. بیماران مبتلا به تیروئید پرکار باید از مصرف بیش از حد غذاهای غنی از ید پرهیز کنند. این مواد غذایی عبارتاند از:
- نمک یددار؛
- ماهی و صدف؛
- جلبک دریایی؛
- محصولات لبنی؛
- مکملهای ید؛
- محصولات غذایی دارای رنگ مصنوعی قرمز؛
- زردۀ تخممرغ؛
- ملاس سیاه؛
- کاراگینان (نوعی افزودنی غذایی)؛
- محصولات پختهشده با خمیرهای حاوی یدات.
ممنوعیت سویا برای پرکاری تیروئید
طبق مطالعات حیوانی، مصرف سویا در جذب ید رادیواکتیو برای درمان پرکاری تیروئید تداخل ایجاد میکند. منابع حاوی سویا عبارتاند از:
- شیر سویا؛
- سس سویا؛
- پنیر توفو؛
- دانۀ ادامامه (سویای نارس)؛
- روغن سویا.
ممنوعیت گلوتن برای پرکاری تیروئید
براساس تحقیقات، بیماریهای خودایمنی تیروئید، ازجمله بیماری گریوز، در میان افراد مبتلا به بیماری سلیاک شایعتر از دیگران است. دلیل آن هنوز مشخص نیست، اما شاید ژنتیک نقش داشته باشد. بیماری سلیاک بهدنبال مصرف گلوتن به رودۀ کوچک آسیب میرساند. افراد مبتلا به آن باید رژیم غذایی بدون گلوتن را رعایت کنند. طبق بعضی پژوهشها، رعایت رژیم غذایی فاقد گلوتن جذب داروهای تیروئید را در روده بهبود میبخشد و التهاب را کاهش میدهد.
ممنوعیت کافئین برای پرکاری تیروئید
کافئین بعضی از علائم پرکاری تیروئید مانند تپش ناگهانی قلب، لرزش، اضطراب و بیخوابی را تشدید میکند. بیماران مبتلا به این عارضه باید درصورتامکان، از مصرف غذاها و نوشیدنیهای کافئیندار پرهیز کنند. ازجمله:
- قهوۀ معمولی؛
- چای سیاه؛
- شکلات؛
- نوشابههای معمولی؛
- نوشیدنیهای انرژیزا.
تیروئید پرکار چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص پرکاری تیروئید به روشهای مختلف امکانپذیر است:
- معاینۀ فیزیکی: در ابتدا پزشک برای بررسی علائمی مانند بزرگشدن غدۀ تیروئید، تندشدن ضربان قلب و پوست گرم و مرطوب، شما را معاینه میکند.
- آزمایشهای خون تیروئید: آزمایش خون سطح هورمونهای تیروئید را نشان میدهد. هنگام ابتلا به پرکاری تیروئید، سطح هورمونهای T3 و T4 بالاتر از حد طبیعی است. در این شرایط سطح هورمون TSH اغلب کمتر از حد طبیعی خواهد بود.
- آزمایش خون آنتیبادی تیروئید: این آزمایش نشان میدهد که آیا بیماری گریوز علت بروز این عارضه است یا خیر.
- آزمایشهای تصویربرداری: روشهای مختلف تصویربرداری از تیروئید به تشخیص اختلال پرکاری و علت آن کمک میکنند. تست جذب ید رادیواکتیو (RAIU)، اسکن و سونوگرافی تیروئید ازجمله این روشها هستند. پزشک گزینههای موجود را با شما بررسی میکند و بهترین روش را پیشنهاد میدهد.
پزشک در سونوگرافی تیروئید از امواج صوتی با فرکانس بالا برای عکسبرداری از تیروئید استفاده میکند. سونوگرافی در یافتن ندولهای تیروئید بهتر از سایر آزمایشها عمل میکند. این آزمایش هیچگونه مواجههای با اشعه ندارد. به همین علت، برای زنان باردار یا شیرده و افرادی که نمیتوانند ید رادیواکتیو دریافت کنند، گزینۀ مناسبی است. شما برای انجام تست جذب ید رادیواکتیو و اسکن مقدار کمی ید رادیواکتیو مصرف میکنید. پزشک با این روش بررسی میکند که چه مقدار ید و در کدام قسمت از غدۀ تیروئید جمع میشود:
- اگر غدۀ تیروئید مقدار زیادی ید رادیواکتیو جذب کند: نشاندهندۀ تولید مازاد هورمون تیروئید است. در این شرایط، محتملترین علت بروز پرکاری تیروئید، بیماری گریوز یا ندولهای پرکار تیروئید است.
- اگر غدۀ تیروئید مقدار کمی ید رادیواکتیو جذب کند: نشان میدهد هورمونهای ذخیرهشده در این غده به درون جریان خون نشت کردهاند. در این حالت، بهاحتمال زیاد به تیروئیدیت (التهاب تیروئید) مبتلا هستید.
راههای درمان پرکاری تیروئید
اگر پزشک پساز تفسیر آزمایش تیروئید شما تشخیص دهد پرکاری تیروئید دارید، براساس سن و وضعیت سلامتتان، تصمیم به انتخاب از بین روشهای درمانی موجود میگیرد. علت اصلی بروز این بیماری و میزان شدت آن نیز بر انتخاب روش درمان تأثیر میگذارد. روشهای درمان عبارتاند از:
داروهای ضدتیروئید برای درمان پرکاری تیروئید
داروی پرکاری تیروئید، مانند متیمازول و پروپیلتیواوراسیل، با جلوگیری از تولید هورمون مازاد، علائم پرکاری تیروئید را بهآرامی تسکین میدهد. علائم بیمار بهطور معمول در عرض چند هفته تا چند ماه شروع به بهبود میکنند. درمان با این داروها اغلب ۱۲ تا ۱۸ ماه طول میکشد. پساز آن، درصورت برطرفشدن علائم و طبیعیشدن سطح هورمونها در آزمایشها، دُز دارو ممکن است بهآرامی کاهش یابد یا قطع شود. در برخی افراد، این داروها باعث بهبودی طولانیمدت میشوند. بااینحال، ممکن است بیماری در افراد دیگر پساز درمان بازگردد.
باآنکه نادر است، اما گاهی هر دو دارو به کبد بیمار آسیب میزنند. ازآنجاکه تعداد آسیبهای کبدی زمان مصرف پروپیلتیواوراسیل بیشتر بوده است، این دارو تنها درصورت ناتوانی در مصرف متیمازول تجویز میشود. همچنین، تعداد کمی از افراد حساس به این داروها، دچار بثورات پوستی، کهیر، تب یا درد مفاصل میشوند. این داروها خطر عفونت را نیز بالا میبرند.
ازطرفی، بسیاری از افراد بهاشتباه فکر میکنند داروی متیمازول نوعی قرص پرکاری تیروئید برای چاقی است، درحالیکه این دارو فقط هورمونها را تنظیم میکند و با کندشدن سوختوساز، وزن ازدسترفته بازمیگردد. استفاده از قرص پرکاری تیروئید برای لاغری نیز اشتباه است. برخی افراد با این تفکر که سوختوساز را افزایش میدهند تصمیم به این کار میگیرند، اما از خطرات آن برای قلب خود غافل هستند.
بتابلاکرها (مسدودکنندههای بتا) جهت درمان پرکاری تیروئید
این داروها بر سطح هورمونهای تیروئید تأثیر نمیگذارند. بااینحال، علائمی مانند لرزش، ضربان قلب تند و تپش قلب را کاهش میدهند. گاهی پزشکان این داروها را برای تسکین علائم پرکاری تیروئید تجویز میکنند تا سطح هورمونهای تیروئید به حالت طبیعی نزدیکتر شود. مصرف بتابلاکرها بهطور معمول برای افراد مبتلا به آسم توصیه نمیشود. عوارض جانبی آنها شامل خستگی و مشکلات جنسی است.
یددرمانی (درمان با ید رادیواکتیو) برای بهبود پرکاری تیروئید
غدۀ تیروئید ید رادیواکتیو را جذب میکند که باعث کوچکشدن این غده میشود. مادۀ ید رادیواکتیو بهصورت خوراکی (کپسول یا مایع) مصرف میشود و علائم پرکاری تیروئید را در عرض چند ماه کاهش میدهد. این روش اغلب فعالیت تیروئید را بهاندازهای آهسته میکند که به کمکاری تیروئید میانجامد. به همین علت، ممکن است با گذشت زمان برای جایگزینی هورمونهای تیروئید به مصرف دارو نیاز داشته باشید.
تیروئیدکتومی (جراحی برداشتن تیروئید) برای تاثیر مثبت در پرکاری تیروئید
در این روش بخشی از غدۀ تیروئید شما یا تمام آن با جراحی برداشته میشود. تیروئیدکتومی اغلب برای درمان پرکاری تیروئید استفاده نمیشود، اما برای زنان باردار گزینۀ مناسبی است. همچنین، برای افرادی که نمیتوانند داروی ضدتیروئید مصرف کنند یا تمایلی به یددرمانی ندارند، انتخاب خوبی است.
خطرات این جراحی شامل آسیب به تارهای صوتی و غدد پاراتیروئید است. غدد پاراتیروئید چهار غدۀ ریز در پشت تیروئید هستند که کلسیم خون را کنترل میکنند. آسیب به آنها یا اختلالاتی مثل پرکاری غده پاراتیروئید تعادل کلسیم بدن را بههم میریزد. افرادی که تیروئیدکتومی یا یددرمانی انجام میدهند، به درمان مادامالعمر با داروی لووتیروکسین نیاز دارند. این دارو هورمونهای تیروئید بدن را تأمین میکند. اگر غدد پاراتیروئید نیز در طول جراحی برداشته شوند، برای حفظ کلسیم خون در محدودۀ سالم، مصرف دارو ضروری است.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
درصورت مشاهدۀ علائم پرکاری تیروئید که در این مقاله توضیح دادیم، به پزشک مراجعه کنید. او دربارۀ علائمی که دارید از شما سؤال میپرسد و اگر تشخیص دهد که مشکل تیروئیدی دارید، برای بررسی دقیق عملکرد این غده آزمایش خون را تجویز میکند. چنانچه نتایج آزمایش شما پرکاری تیروئید را نشان دهد، برای تشخیص علت دقیق بیماری و شروع درمان تخصصی، به پزشک دارای تخصص غدد ارجاع داده میشوید. شما میتوانید از دکتردکتر نوبت ویزیت برای مراجعۀ حضوری به متخصص غدد بگیرید.
کلام آخر دکتردکتر
دلایل مختلفی باعث میشوند غدۀ تیروئید شما بیش از حد هورمون تولید کند. زمینۀ ژنتیکی برای ابتلا به بیماریهای تیروئیدی مانند گریوز، وجود ید مازاد در سیستم بدن یا شرایطی مثل بارداری، همگی در بروز تیروئید پرکار نقش دارند. تشخیص پرکاری تیروئید براساس بررسی دقیق علائم، آزمایشهای خون و روشهای تصویربرداری انجام میشود. باتوجهبه حساسیت بالای این اختلال و تأثیر مستقیم آن بر فعالیتهای حیاتی بدن، بهترین تصمیم اقدام به درمان زیر نظر متخصص غدد است. شما میتوانید از دکتردکتر نوبت ویزیت برای مراجعۀ حضوری به متخصص مربوطه بگیرید. همچنین، اگر سؤال بیشتری دربارۀ ارتباط میان پرکاری تیروئید و معده یا علائم آن دارید، بهترین پزشکان و متخصصان در دکتردکتر آمادهاند تا بهصورت آنلاین پاسخگوی شما باشند.
