بیشتر ما تا زمانی که قلبمان طبق روتین همیشگی میتپد، متوجه حضور و کارکرد مهمش نیستیم. کافی است این نظم برای چند لحظه به هم بخورد، احساس کنیم قلبمان در دهانمان میزند و تپش قلب گرفتهایم. اینطور وقتها معمولا نگران میشویم که نکند اتفاق بدی درحال رخدادن است! گاهی بله و گاهی خیر. قلب به استرسهای پنهان، خستگیهای مزمن، افکار و حتی فنجان قهوهای که نوشیدهایم واکنش نشان میدهد. پس سؤال مهمتر این است: چطور بفهمیم علت تپش قلب چیست و چقدر نگرانکننده است. در این راهنمای سلامت مجله پزشکی دکتردکتر، هرآنچه باید درباره تپش قلب بدانید را در اختیارتان میگذاریم.
بیماری تپش قلب چیست؟
تپش قلب بالا (Palpitation) یا بهاختصار، تپش قلب، یعنی ضربان غیرعادی، نامنظم، سریع، یا محکم که بسته به علتش، کمخطر یا پرخطر است. قلب دقیقهای ۶۰ تا ۱۰۰ بار میتپد و ما در حالت عادی متوجه ضربان قلب نرمال خود نیستیم. اما وقتی دچار تپش قلب میشویم، با هر تپش لرزش و کوبش آزاردهندهای را در قفسه سینه یا حتی گلو احساس میکنیم. این تپشها نه لزوما نشانۀ سکته و بیماریهای پرخطرند، نه یک بیماری مستقل و نگرانکننده، اغلب پیامی از جانب سیستم عصبی یا هورمونی بدن به محرکهای بیرونی (مثل کافئین یا استرس) هستند، مگر آنکه زودبهزود تکرار شوند و با علائم نگرانکننده همراه باشند. در این شرایط، باید بهدنبال علت تپش قلب گشت.
چه فرقی بین تپش قلب و ضربان قلب بالا هست؟- ضربان قلب بالا (Tachycardia). پزشک ضربان قلب را با دستگاه یا شمارش نبضها اندازه میگیرد و به یک عدد غیرعادی میرسد، مثلا بالای ۱۰۰ تپش در دقیقه. در این حالت فرد دچار تاکی کاردی است، برعکس برادی کاردی یا ضربان قلب پایین.
- تپش قلب (Palpitation). تپش قلب یعنی احساسی که تپیدن قلب به فرد میدهد، مثل کوبش و ضربه؛ درحالیکه احتمال دارد ضربان قلب ازنظر عددی کاملا طبیعی باشد.
چه کسانی بیشتر مستعد تپش قلب هستند؟
گرچه پدیدۀ تپش قلب در زنان شایعتر است، هرکسی ممکن است با آن روبهرو شود. گروههای زیر بیشتر مستعد آن هستند:
- افراد استرسی و همیشه مضطرب بهدلیل تحریک سیستم عصبی قلب با فشار روانی مداوم و ترشح آدرنالین؛
- معتادان قهوه و نوشابههای انرژیزا بهدلیل دریافت مقادیر زیاد مواد محرکها ازجمله نیکوتین و الکل؛
- مبتلایان به اختلالات تیروئیدی بهدلیل افزایش سرعت سوختوساز بدن؛
- زنان در دوران تغییرات هورمونی بهدلیل تغییر سطح استروژن و پروژسترون که مهمترین علت تپش قلب در زنان است؛
- افراد مبتلا به کمخونی (آنمی) بهدلیل کمبود هموگلوبین و تلاش بیشتر قلب برای اکسیژنرسانی به بافتها؛
- ورزشکاران حرفهای بهدلیل خستگی مفرط پساز تمرینات سنگین بدون ریکاوری مناسب؛
- افراد دچار کمآبی یا اختلال الکترولیتی بهدلیل کمبود پتاسیم و منیزیم که مسئول انتقال پیامها در قلب هستند.
تپش قلب چه نشانههایی دارد؟
آدمها تپش قلب را بهشکلهای متفاوت تجربه میکنند، برخی کوتاه و برخی دیگر بهشکل حملات چند دقیقهای. شایعترین علائم تپش قلب را در جدول زیر بخوانید.
| احساس فروریختن قلب | حس عجیبی مثل خالیشدن ناگهانی سینه یا هُری ریختن دل. |
| پرپر زدن در سینه | حسی شبیه تکانخوردن بالهای پرنده یا لرزشهای ریز پشت قفسه سینه. |
| ضربات محکم و کوبنده | کوبش شدید قلب به دیواره سینه |
| ضربان در گلو یا گردن | حس واضح و ملموس نبض شدید در رگهای گردن یا زیر چانه. |
| ایستادن لحظهای قلب | ایست ثانیهای قلب و شروع دوباره با یک ضربه محکم. |
| بینظمی در ریتم (تلگرافی) | احساس بینظمی ضربان قلب مثل کد مورس و ازبینرفتن ریتم همیشگی. |
تپش قلب عصبی یا جدی؛ چطور مرز این دو را بشناسیم؟
تپش قلب همیشه جدی و پرخطر نیست. گاه یک سوءتفاهم جسمی ناشی از فشار روانی است. ولی برای آنکه تفاوتش با اختلالات مهم قلبی را بشناسید، در ادامه علائم تپش قلب عصبی و جدی را بخوانید.
تپش قلب عصبی و معمولا بیخطر
این تپش نتیجۀ واکنش طبیعی سیستم دفاعی بدن به استرس است و معمولا پساز یک خبر بد، عصبانیت، یا حتی اضطراب ناخودآگاه شروع میشود. علائم آن شامل لرزش دست، تعریق کف دست، بغض و نفسهای پیدرپی است. بهمحض دورشدن از محیط استرسزا، ضربان به حالت عادی برمیگردد.
تپش قلب جدی و نیازمند پیگیری
این تپش ربطی به حال روحی ندارد. ناگهان و بیدلیل شروع میشود و بهجای چند ثانیه، دقایق طولانی و حتی ساعتها ادامه پیدا میکند. همراهی علائمی مثل سرگیجه شدید، تنگی نفس، انواع درد قلب و غش یعنی با یک تپش قلب ساده روبهرو نیستیم!
علت تپش قلب چیست و چرا به آن دچار میشویم؟
تپش قلب پاسخ سیستم الکتریکی و عصبی بدن به محرکهای مختلف است. زمانی که تعادل میان سیستم عصبی به هم میخورد یا وقتی مسیرهای داخلی قلب مختل میشوند، ریتم ضربان قلب به هم میریزند، قدرت انقباض عضله قلب تغییر میکند و قلب برای آنکه خود را با شرایط فعلی وفق دهد، محکمتر میکوبد.
شایعترین علت تپش قلب: سبک زندگی و علل غیرقلبی
در اغلب مواقع میتوان علت تپش ناگهانی قلب را در رفتارها و عادات روزمره پیدا کرد. مواردی مثل:
- زیادهروی در مصرف خوردنیهای محرک مثل قهوه، چای و نوشابههای انرژیزا؛
- استعمال دخانیات و نوشیدن الکل؛
- خستگی و کمخوابی؛
- وعدههای غذایی سنگین، پرادویه و مملو از قند و کربوهیدرات؛
- کمآبی و عدم تعادل الکترولیتی بهخاطر کمبود منیزیم و پتاسیم.
علل پزشکی و جسمی بهدلیل بیماریهای زمینهای
گاهی اوقات تپش قلب ریشه در اختلالات و بیماریهای زمینهای دارد. مواردی مثل:
- اختلالات تیروئید مثل پرکاری تیروئید؛
- کمخونی (آنمی) و کمبود گلبولهای قرمز برای اکسیژنرسانی به قلب؛
- تب و عفونت و فعالشدن پاسخ سیستم ایمنی؛
- تغییرات قند خون ازجمله افت ناگهانی قند (هیپوگلیسمی).
علل قلبی با زمینۀ تخصصی
علت تپش قلب گاه مستقیما به ساختار قلب مربوط است و باید هرچه زودتر پیگیری شود. مواردی مثل:
- انواع آریتمی قلبی و اختلالاتی مثل فیبریلاسیون دهلیزی، فیبریلاسیون بطنی، تاکیکاردی فوق بطنی و تاکیکاردی بطنی؛
- مشکلات دریچه قلب مثل پرولاپس و ضربان نابجا؛
- کاردیومیوپاتی بهمعنی ضخیمشدن یا بزرگشدن عضله قلب؛
- نارسایی قلبی و پمپاژ ناموفق خون بهعلت ضعف قلب.
اضطراب و حملات پانیک
قلب و مغز ارتباط نزدیکی دارند. در مواجهه با استرس، مغز دستور ترشح آدرنالین را میدهد و قلب به دو علت محکمتر میتپد.
- چرخه ترس در حملات پانیک (تپش باعث ترس میشود و ترس باعث تپش)؛
- هایپرونتیلاسیون یا تنفس بیشازحد بهدلیل اضطراب.
علت تپش قلب در حالت استراحت
در مواقعی که فعالیت بدنی نداریم و در حال استراحت هستیم، علت تپش قلب ناگهانی یکی از این موارد است:
- رفلاکس و تحریک عصب واگ بهخاطر بازگشت اسید معده؛
- آپنه خواب و ایجاد وقفه در تنفس؛
- تمرکز ذهنی بیشتر و شنیدن بهتر صدای قلب در سکوت شب.
عوارض جانبی داروها
برخی داروها حاوی موادی هستند که به طور مستقیم یا غیرمستقیم روی ریتم قلب تأثیر میگذارند. مواردی مثل:
- داروهای سرماخوردگی مثل دکونژستانتهای حاوی سودوافدرین؛
- اسپریهای آسم مثل سالبوتامول؛
- داروهای ضدافسردگی و مکملها.
تپش قلب در دوران بارداری
تپش قلب در بارداری یک واکنش فیزیولوژیک طبیعی به تغییرات عظیم بدن مادر است:
- افزایش حجم خون بهمقدار ۳۰ تا ۵۰ درصد و تلاش بیشتر قلب برای پمپاژ؛
- تغییرات هورمونی و گشادشدن عروق.
متخصص قلب چگونه تپش قلب را تشخیص میدهد؟
پزشک در جلسۀ معاینه به صدای قلب و ریهها گوش میدهد و سوابق پزشکی، علائم، رژیم غذایی و داروهای مصرفی را بررسی میکند. اگر پزشک احساس کند علت تپش قلب ابتلا به بیماریهای قلبی است، ابتدا نتایج آزمایش خون، ادرار و تست استرس را بررسی میکند و بعد سراغ روشهای تشخیصی پیشرفتهتر میرود:
- الکتروکاردیوگرام (نوار قلب). این تست فعالیت الکتریکی قلب را اندازهگیری میگیرد و کندی، تندی و ایست ضربان قلب را نشان میدهد.
- هولتر مانیتورینگ. این دستگاه ضربان و ریتم قلب را در طول فعالیتهای روزانه ثبت میکند و مناسب تشخیص تپش قلب که در شرایطی است که نوار قلب چیزی نشان نمیدهد.
- کاتتریزاسیون قلبی. در این تکنیک لولهای باریک و منعطف ازطریق عروق خونی بهسمت قلب هدایت میشود تا پزشک تنگی عروق را با چشم ببیند و تشخیص دهد.
- اکو یا سونوگرافی قلب. اکو قلب تصاویر متحرکی از قلب حین تپش ثبت میکند. این تصاویر جریان خون و مشکلات ساختاری قلب را نشان میدهند.
برای درمان تپش قلب چه باید کرد؟
هیچ نسخۀ واحدی برای درمان تپش قلب در تمام افراد وجود ندارد. باید دید علت تپش قلب چیست و بر مبنای آن، مسر درمان را انتخاب کرد. در یک نگاه کلی، تمام روشهای درمان را میتوان در یکی از این چهار دسته گنجاند: اصلاح محرکها، مدیریت سیستم عصبی، دارودرمانی و مداخلات پزشکی.
اصلاح محرکهای سبک زندگی
اولین قدم حذف محرکهای محیطی و هرآنچیزی است که سیستم عصبی را حساستر میکند. کافئین، نیکوتین و الکل باید به حداقل برسند و در بهترین حالت حذف شوند. خیلی وقتها علت تپش قلب ناگهانی کمآبی بدن است و با نوشیدن آب کافی میتوان کنترلش کرد.
مدیریت سیستم عصبی
در مواردی که تپش قلب ریشه عصبی و اضطرابی دارد، آرامسازی عصب واگ راه نجات است. با تکنیکهای حبس چندلحظهای نفس یا سرفههای محکم میتوان ریتم قلب را ریست کرد. همچنین تمرینات ذهنآگاهی و مدیتیشن سطح هورمونهای کورتیزول و آدرنالین را پایین میآورند و حساسیت قلب به محرکهای عصبی را کم میکنند. در نتیجه، حملات تپش قلب بهمرور کمتر خواهد شد.
درمان دارویی
پزشک زمانی تجویز دارو را صلاح میبیند که تغییر سبک زندگی برای درمان تپش قلب کافی نباشد. بتابلاکرها پراستفادهترین دارو محسوب میشوند. این داروها نمیگذارند ضربان قلب از حد معینی بیشتر شود. همچنین اگر علت تپش قلب ابتلا به یک بیماری زمینهای مثل پرکاری تیروئید یا کمخونی باشد، درمان دارویی خود آن بیماری تپش قلب را آرام میکند.
مداخلات برقی و جراحی
چنانچه تپش قلب ناشی از مشکلات داخلی بافت قلب باشد، پزشک سراغ درمانهای پیشرفتهتر و مؤثرتر میرود. یکی از بهترین آنها ابلیشن (Ablation) است. در این روش، نقاط کوچکی از بافت قلب که سیگنالهای نامنظم تولید میکنند، بهوسیلۀ گرما یا سرما غیرفعال میشوند.
در موارد شدیدتر، پزشک برای بازگرداندن ریتم طبیعی قلب از دستگاههای تنظیمکننده ضربان یا شوکهای الکتریکی کنترلشده استفاده خواهد کرد.
عوارض تپش قلب بالا چیست؟
تپش قلب مداوم و کنترلنشده که هر لحظه شدید و شدیدتر میشود، سازوکار طبیعی بدن را مختل میکند. در جدول زیر، عوارض احتمالی تپش قلب بالا را از موارد خفیف تا جدی بررسی کردهایم.
| نوع عارضه | توضیح و علت بروز | میزان جدیت |
| سرگیجه و غش (سنکوپ) | وقتی قلب خیلی تند میزند، فرصت کافی برای پرشدن از خون را پیدا نمیکند. در نتیجه، فشار خون افت کرده و اکسیژن کافی به مغز نمیرسد. | متوسط تا شدید |
| ایست قلبی | در موارد نادری که تپش قلب ناشی از آریتمیهای بطنی خطرناک باشد، ممکن است ضربان قلب ناگهان متوقف شود. | بسیار حیاتی و اورژانسی |
| سکته مغزی | اگر تپش قلب باعث لرزش دهلیزها شود، خون در قلب تجمع یافته و لخته ایجاد میکند. حرکت این لخته به سمت مغز عامل سکته است. | بسیار شدید |
| نارسایی قلبی | تپش قلب بالا در درازمدت باعث خستگی عضله قلب میشود. قلبی که مدام تحت فشار باشد، به مرور قدرت پمپاژ موثر خود را از دست میدهد. | مزمن و جدی |
| خستگی مفرط و بیحالی | فعالیت بیشازحد قلب انرژی زیادی از بدن میگیرد و باعث میشود فرد حتی در حالت استراحت هم احساس کوفتگی و ضعف کند. | خفیف تا متوسط |
| اضطراب و پانیک | تپش قلب و اضطراب یک چرخه معیوب میسازند؛ تپش باعث ترس میشود و این ترس با ترشح آدرنالین، تپش را تشدید میکند. | شدید و آزاردهنده |
نکته: بسیاری از این عوارض فقط در صورتی رخ میدهند که تپش قلب ناشی از یک بیماری زمینهای درماننشده باشد. در تپشهای ناشی از استرس یا کافئین، معمولا خطر سکته یا ایست قلبی وجود ندارد.
برای تپش قلب به کدام پزشک مراجعه کنیم؟
اولین و مطمئنترین انتخاب جهت تشخیص علت تپش قلب ناگهانی و درمان اصولی آن، مراجعه به متخصص قلبوعروق است. متخصص قلب با بررسی تاریخچه پزشکی و انجام تستهای اولیه مثل نوار قلب، ساختار و ریتم قلب را ارزیابی میکند تا مطمئن شود تپشها منشأ فیزیکی یا الکتریکی ندارند.
اگر تپش قلب ریشه در اضطراب شدید، ترس یا افکار وسواسگونه داشته باشد، بهتر است در کنار پزشک متخصص قلب از یک روانپزشک یا مشاور روانشناس نیز کمک بگیرید تا ریشههای عصبی ماجرا درمان شوند.
در آخر، در مواردی که تپش قلب ناشی از نوسانات هورمونی یا مشکلات تیروئیدی باشد، پزشک قلب شما را به یک متخصص غدد ارجاع میدهد تا راهی برای برقراری تعادل شیمیایی در بدن پیدا کند.
کلام آخر دکتردکتر
صدای تپش قلب یک زنگ بیدارباش است که میگوید باید به سطح استرس و سلامت عمومیمان بیشتر توجه کنیم. این حس ناخوشایند اغلب ریشه در محرکهای گذرا دارد و با اصلاح عادتهای روزانه بهبود پیدا میکند. ولی اگر مداوم باشد و هر لحظه شدیدتر شود، نادیدهگرفتن این سیگنالها منطقی نیست. اختلالهای ریتمیک جدی باید بهموقع، قبلاز آنکه کار از کار بگذرد و به مسائل بزرگتر تبدیل شوند، شناسایی و درمان شوند.
برای گفتوگو درباره تپشهای ناگهانی گاهبهگاه با یک پزشک متخصص قلب، همین حالا با یک جلسه ویزیت آنلاین در سامانه دکتردکتر مشاوره تخصصی و برنامه درمانی خود را از بهترین متخصصان قلب کشور دریافت کنید.
سوالات متداول
منابع
