بسیاری از افراد با شنیدن نام بیماریهای قلبی دچار اضطراب شدید میشوند، اما آگاهی میتواند نقش مؤثری در تشخیص بهموقع و مدیریت این بیماریها داشته باشد. در این مقاله قصد داریم با بیماری کاردیومیوپاتی دیلاته یا اتساعی آشنا شویم، که باعث کشیده شدن و نازکی دیوارههای قلب میشود. این تغییر ساختاری، توانایی قلب را در پمپاژ خون کاهش میدهد و بهمرور زمان میتواند فرد را با نشانههای آزاردهندهای مواجه کند. برای اطلاعات بیشتر، به خواندن ادامه دهید.
کاردیومیوپاتی دیلاته چیست؟
کاردیومیوپاتی دیلاته (Dilated cardiomyopathy) که به اختصار با نام DCM شناخته میشود، نوعی بیماری عضله قلب است که در آن حفرههای قلبی بزرگ و گشاد میشوند.
وقتی دیوارههای حفرۀ قلبی کشیده و نازک میشوند، قلب توانایی انقباض مؤثر خود را از دست میدهد. در این حالت، قلب دیگر نمیتواند خون را با نیروی کافی به جلو بفرستد. در نتیجه، مایعات در ریهها و سایر بخشهای بدن تجمع مییابند که پزشکان به این وضعیت، نارسایی قلبی میگویند.
برخی از انواع این بیماری برگشتپذیرند و علائم آنها با درمان بهبود مییابند؛ اما متأسفانه در برخی انواع آن، آسیب واردشده به بافت قلب دائمی است. البته امروزه درمانهای متعددی برای مدیریت این بیماری وجود دارد که کیفیت زندگی افراد را بهشدت افزایش میدهد.
تعریف علمی کاردیومیوپاتی دیلاته
حالا میخواهیم نگاهی علمی به سازوکار کاردیومیوپاتی دیلاته داشته باشیم. این بیماری، از بطن چپ آغاز میشود، یعنی جایی که خون را به تمام بدن پمپاژ میکند. با گذشت زمان و پیشرفت بیماری، این گشادی ممکن است از بطن چپ، به بطن راست و دهلیزها نیز سرایت کند.
وقتی دیواره این بطن تحت فشار قرار میگیرد، ابتدا اندازه آن بزرگتر و سپس نازک میشود. به همین دلیل، قدرت پمپاژ خون نسبت به قبل کاهش مییابد. پس از هر تپش، خون بیشتری در قلب باقی میماند، که خونرسانی به بدن را دشوارتر میکند.
نکته: این بیماری تا حدی غیرمعمول است اما نادر نیست، بهطوریکه پژوهشگران آمار آن را حدود ۳۶ نفر در هر ۱۰۰ هزار نفر برآورد میکنند.
علت کاردیومیوپاتی دیلاته
عوامل مختلفی میتوانند به کاردیومیوپاتی دیلاته منجر شوند. گاهی این بیماری ناشی از یک بیماری دیگر است و گاهی نیز بدون هیچ علت شناختهشدهای رخ میدهد. در ادامه مهمترین علتهای این عارضه را بررسی میکنیم:
بیماریهای ژنتیکی و سابقهٔ خانوادگی
طیف گستردهای از بیماریهای ارثی و جهشهای ژنتیکی در بروز این مشکل نقش دارند. افرادی که از طریق اختلالات ژنتیکی مانند دیستروفیهای عضلانی به این بیماری مبتلا میشوند، دچار «کاردیومیوپاتی اتساعی خانوادگی» هستند.
نکته: در صورت وجود سابقه خانوادگی، نباید از معاینات منظم قلبی غافل شوید.
عفونتهای ویروسی و باکتریایی
عفونتهای شدید و مکرر میتوانند به بافت قلب آسیب بزنند. ویروس نقص ایمنی انسانی (HIV) و بیماری لایم که از طریق نیش کنه منتقل میشود، دو نمونۀ بارز از عفونتهایی هستند که ماهیچۀ قلب را ضعیف میکنند.
سوءمصرف الکل و مواد مخدر
مصرف بیش از حد و طولانیمدت الکل یکی از دلایل شایع آسیب به سلولهای قلبی است. مصرف مواد مخدری مانند کوکائین نیز آسیبهای جبرانناپذیری به ساختار پمپاژ قلب وارد میکند.
عوارض دارویی و مواجهه با فلزات سنگین
برخی از داروهای شیمیدرمانی که برای درمان سرطان استفاده میشوند، قدرت انقباض قلب را کاهش میدهند. همچنین قرار گرفتن طولانیمدت در معرض فلزات سنگین و سمی مانند سرب یا جیوه به بافت حساس قلب آسیب میزند.
بیماریهای غدد و متابولیک
اختلال عملکرد غدۀ تیروئید (شامل کمکاری یا پرکاری تیروئید) بهطور مستقیم روی ضربان و توان قلب اثر میگذارد. بیماری دیابت نیز از عوامل زمینهساز گشاد شدن قلب است.
فشار خون بالا و بیماریهای عروقی
هنگامی که فرد به فشار خون بالا مبتلا است، قلب باید برای فرستادن خون به اعضای بدن با نیروی بیشتری کار کند. این فشار مداوم و طاقتفرسا، بهتدریج ساختار ماهیچۀ قلب را تغییر میدهد. همچنین بیماری عروق کرونر و کاهش خونرسانی به دیوارههای قلب، زمینۀ آسیب به ماهیچۀ قلب و گشاد شدن آن را فراهم میکند.
اختلالات ریتم قلب و مشکلات دریچهای
نامنظم بودن مداوم ضربان قلب یا همان آریتمی، بهمرور زمان کارایی قلب را فرسوده میکند. علاوه بر این، نقص در عملکرد دریچههای قلبی، مانند تنگی یا نارسایی دریچهها، مانع جریان طبیعی خون میشود و قلب را ناچار میکند تا برای جبران این نقص، حجم حفرههای خود را بزرگتر کند.
دوران بارداری
گاهی این بیماری در اواخر دوران بارداری یا مدتی کوتاه پس از زایمان در زنان ایجاد میشود. این نوع خاص از بیماری که به آن کاردیومیوپاتی بارداری نیز میگویند، نیاز به مراقبتهای ویژهٔ پزشکی دارد.
سوءتغذیه و اختلال الکترولیتی
کمبود شدید برخی مواد مغذی اساسی یا بههمخوردن توازن املاح و الکترولیتهای خون میتواند عملکرد انقباضی قلب را مختل کند. البته این عامل در کشورهای توسعهیافته به دلیل تغذیۀ مناسب بهندرت دیده میشود.
علت ناشناخته (ایدیوپاتیک)
در بسیاری از بیماران، پزشکان پس از انجام تمام آزمایشها نمیتوانند دلیل مشخصی برای گشاد شدن قلب پیدا کنند. به این دسته، «کاردیومیوپاتی دیلاته ایدیوپاتیک» میگویند که یعنی ریشۀ اصلی بروز آن نامشخص است.
چه کسانی بیشتر در معرض کاردیومیوپاتی دیلاته هستند؟
برخی ویژگیهای فردی مانند سن و جنسیت بر میزان ابتلا به این بیماری اثر میگذارند؛ برای نمونه، این عارضه در مردان و افراد زیر ۵۰ سال بیشتر دیده میشود. بااینحال، رفتارهای روزمره و وجود برخی بیماریها نیز احتمال کشیدگی و ضعیف شدن عضلهٔ قلب را بهشدت افزایش میدهند. در ادامه مهمترین عوامل خطر ساز در بروز این بیماری را بررسی میکنیم:
سابقه خانوادگی بیماری قلبی
داشتن پیشینهٔ خانوادگی ابتلا به کاردیومیوپاتی دیلاته، نارسایی قلبی یا تجربهٔ ایست ناگهانی قلبی، خطر ابتلا به این بیماری را بالا میبرد.
فشار خون بالا یا بیماری عروق کرونر
فشار خون بالای طولانیمدت و درماننشده، قلب را مجبور میکند تا با نیروی بسیار بیشتری کار کند و این فشار مداوم بهمرور زمان ساختار قلب را فرسوده میسازد. همچنین بیماری عروق کرونر و کاهش خونرسانی به دیوارههای قلب، زمینۀ آسیب به ماهیچۀ قلب و گشاد شدن آن را فراهم میکند.
دیابت و چاقی
بیماری دیابت بهدلیل ایجاد اختلال در سوختوساز بدن و آسیب به مویرگها، سلامت ماهیچۀ قلب را تهدید میکند. چاقی و وزن نامناسب نیز بار کاری قلب را افزایش میدهند.
مصرف طولانیمدت الکل
نوشیدن بیش از حد و مداوم الکل و سوءمصرف مواد مخدر غیرقانونی مانند کوکائین آسیبهای شدیدی به بافت قلب وارد میکند.
استرس شدید یا بیماریهای زمینهای مزمن
استرسهای روانی شدید و طولانیمدت با ترشح مداوم هورمونهای فشار، بر کارکرد قلب اثر منفی میگذارند. همچنین ابتلا به بیماریهای مزمن زمینهای زیر، خطر کاردیومیوپاتی دیلاته را بیشتر میکند:
- اختلالات غدۀ تیروئید؛
- بیماریهای خودایمنی نظیر لوپوس؛
- بیماریهای عصبیعضلانی مانند دیستروفی عضلانی؛
- عارضهٔ ذخیره بیش از حد آهن (هموکروماتوز).
علائم کاردیومیوپاتی دیلاته چیست؟
این بیماری در مراحل ابتدایی ممکن است هیچ نشانهٔ آشکاری نداشته باشد؛ اما با گذشت زمان، علائم آن بهتدریج یا با سرعت زیاد به سراغ بیمار میآیند. مهمترین نشانههای هشداردهندهٔ این عارضه شامل موارد زیر است:
تنگی نفس در فعالیت یا استراحت
یکی از رایجترین علائم این بیماری، احساس کمبود هوا یا تنگی نفس هنگام انجام فعالیتهای بدنی است. با پیشرفت عارضه، این حالت حتی در زمان استراحت، دراز کشیدن و در حین خواب نیز بروز مییابد. همچنین سرفههای مداوم نیز ممکن است همراه با این وضعیت دیده شود.
خستگی و ضعف عمومی
نقص عملکردی سیستم خونرسانی باعث میشود فرد همواره احساس خستگی مفرط، ضعف عمومی و ناتوانی برای انجام فعالیتهای روزمره و ورزش داشته باشد.
ورم پا، مچ و تجمع مایعات
وقتی قلب نمیتواند خون را بهخوبی به جریان بیندازد، مایعات در بافتهای بدن تجمع مییابند. این پدیده معمولاً بهصورت تورم و ورم در ساق پا، مچ پا، کف پا و گاهی در شکم پدیدار میشود که نشاندهندهٔ احتباس یا همان تجمع آب در بدن است.
تپش قلب یا آریتمی
کشش و نازک شدن دیوارههای قلب، سیستم الکتریکی آن را مختل میکند. این مسئله منجر به بروز ضربانهای نامنظم قلب یا آریتمی قلبی میشود که فرد آن را بهصورت تپش قلب شدید، نامنظم یا احساس کوبش در قفسهٔ سینه حس میکند.
سرگیجه یا غش
کاهش جریان خونرسانی به مغز بهدلیل ضعف پمپاژ قلب، اختلالاتی در تعادل فرد ایجاد میکند. این وضعیت خود را با علائمی مانند سرگیجههای ناگهانی و در موارد شدیدتر، غش کردن یا از دست دادن کوتاهمدت هوشیاری نشان میدهد.
علائم نارسایی قلبی پیشرفته
در مراحل پیشرفتهٔ بیماری، پزشک در معاینات بالینی نشانههای جدیتری را مشاهده میکند. این علائم شامل برجستگی رگهای گردن، بزرگ شدن کبد، شنیدن صدای غیرطبیعی یا سوفل قلبی و وجود صداهای وزوز در ریه (بهدلیل تجمع مایع) است.
کاردیومیوپاتی دیلاته چگونه تشخیص داده میشود؟
پزشک برای تشخیص ابتدا سابقهٔ پزشکی فرد و پیشینهٔ بیماریهای قلبی در خانواده را بررسی میکند. همچنین برای ارزیابی دقیق ساختار و عملکرد قلب، از ابزارها و آزمایشهای زیر استفاده میکند:
اکوکاردیوگرافی (مهمترین ابزار تشخیصی)
اکوکاردیوگرافی یا سونوگرافی قلب، اصلیترین و مهمترین روش برای تشخیص این بیماری است. این ابزار با استفاده از امواج صوتی، تصویر دقیقی از حرکت قلب، جریان خون، میزان گشادی حفرهها و میزان ضعف انقباضی عضلهٔ قلب را در اختیار پزشک میگذارد.
نوار قلب (ECG)
نوار قلب فعالیت الکتریکی قلب را ثبت میکند و هرگونه اختلال در ریتم ضربان یا علائم بزرگ شدن حفرهها را نشان میدهد. گاهی برای بررسی دقیقتر در خارج از مطب، پزشک استفاده از دستگاههای ثبت قابلحمل نوار قلب را بهصورت ۲۴ ساعته توصیه میکند.
عکس قفسه سینه (CXR)
تصویربرداری با اشعه ایکس از قفسه سینه به پزشک کمک میکند تا آناتومی و شکل ظاهری قلب را ارزیابی کند. این آزمایش ساده بهخوبی بزرگ شدن اندازه قلب و همچنین وجود مایع در ریهها را نشان میدهد.
MRI قلب برای بررسی ساختاری دقیق
تصویربرداری امآرآی (MRI) قلب، ابزاری بسیار پیشرفته برای بررسی دقیق آناتومی، وضعیت عروق کرونر و میزان آسیب به بافت ماهیچهٔ قلب است.
تست ورزش و ارزیابی عملکرد قلب
تست ورزش مشخص میکند که قلب در زمان فعالیت بدنی و افزایش نیاز بدن به اکسیژن، چگونه عمل میکند. این تست توانایی عملکردی قلب را در شرایط استرس فیزیولوژیک میسنجد.
آنژیوگرافی یا کاتتریزاسیون در موارد خاص
کاتتریزاسیون قلبی و آنژیوگرافی عروق کرونر برای بررسی دقیق وضعیت رگهای قلب و اندازهگیری فشارهای داخلی حفرهها انجام میشود. این کار به پزشک کمک میکند تا مطمئن شود انسداد رگها عامل بروز بیماری نبوده است. در موارد بسیار نادر، ممکن است نمونهبرداری یا بیوپسی از بافت قلب نیز انجام گیرد.
آزمایشهای خون (BNP و مارکرهای قلبی)
آزمایشهای آزمایشگاهی متعددی برای یافتن علت اصلی بیماری انجام میشوند؛ از جمله:
- بررسی هورمونهای تیروئید (TSH و T4)؛
- هورمون نارسایی قلبی (BNP)؛
- آزمایشهای ایمنی (مانند ANA) برای بررسی لوپوس؛
- بررسی میزان آهن خون؛
- غربالگری عفونتهایی مانند لایم و HIV.
روشهای درمان کاردیومیوپاتی دیلاته
درمان این بیماری معمولاً شامل مدیریت نشانهها، بهبود کارکرد قلب و افزایش طول عمر بیمار میشود. برای نتیجهبخشی مطلوب، شروع زودهنگام درمان اهمیت زیادی دارد. در ادامه این روند درمانی را، که شامل ترکیبی از داروها، تغییرات سبک زندگی و در نهایت روشهای جراحی میشود، شرح میدهیم:
درمان دارویی نارسایی قلب
استفاده از داروهای تخصصی نارسایی قلب، راهکار اصلی درمان این بیماری محسوب میشود. پزشک متخصص قلب بر اساس وضعیت بیمار، ترکیبی از این داروها را تجویز میکند:
- داروهای مهارکنندههای ACE و ARBها: این داروها با گشاد کردن رگها، فشار روی قلب را کاهش میدهند و پمپاژ خون را آسانتر میکنند.
- داروهای ترکیبی نوین (ARNI): این دستۀ دارویی اثر بسیار مؤثری در بهبود کارکرد قلب و کاهش بستری شدن در بیمارستان دارد.
- داروهای ادرارآور (دیورتیکها): این داروها با دفع نمک و آب اضافی از بدن، ورم پاها و تجمع مایع در ریهها را برطرف میکنند.
داروهای کنترل فشار و ضربان قلب
کنترل دقیق فشار خون و تنظیم ریتم ضربان قلب برای جلوگیری از فرسودگی بیشتر ماهیچۀ قلب حیاتی است. برای این منظور از داروهای زیر استفاده میشود:
- بتا بلاکرها: این داروها با کاهش سرعت ضربان قلب و کنترل فشار خون، بار کاری قلب را کم میکنند و مانع از بدتر شدن نارسایی قلبی میشوند.
- داروهای ضدآریتمی: برای کنترل ضربانهای نامنظم و خطرناک قلب تجویز میشوند.
- داروهای ضدانعقاد خون (رقیقکنندهها): در بیمارانی که دچار لرزش دهلیزی (نوعی آریتمی شایع) هستند، برای پیشگیری از لخته شدن خون و سکتۀ مغزی به کار میروند.
دستگاه CRT (پیسمیکر دو بطنی)
در مواردی که بطنهای چپ و راست قلب همزمان و با نظم طبیعی منقبض نمیشوند، پزشک از روش همگامسازی قلب استفاده میکند. دستگاه پیسمیکر دو بطنی با فرستادن جریانهای الکتریکی، انقباض هر دو بطن را هماهنگ میکند تا خون با نیروی بیشتری پمپاژ شود.
دفیبریلاتور قلبی قابل کاشت (ICD)
بیماران مبتلا به کاردیومیوپاتی اتساعی در معرض خطر آریتمیهای شدید و مرگبار قرار دارند. دستگاه دفیبریلاتور قلبی (ICD) دستگاه کوچکی است که زیر پوست قفسۀ سینه کاشته میشود. این ابزار هوشمند بهطور مداوم ریتم قلب را پایش میکند و در صورت بروز ضربانهای خطرناک، با فرستادن یک شوک الکتریکی ضعیف، ضربان را به حالت طبیعی بازمیگرداند.
درمان جراحی در موارد پیشرفته
اگر آسیب واردشده به ماهیچۀ قلب شدید باشد و داروها اثربخشی کافی نداشته باشند، گزینههای جراحی مطرح میشوند:
- بازسازی یا تعویض دریچههای آسیبدیدۀ قلب؛
- جراحی بایپاس عروق کرونر برای بهبود خونرسانی؛
- دستگاه کمکحرکتی بطن چپ (LVAD)، که یک پمپ مکانیکی است که به قلب ضعیفشده در پمپاژ خون به تمام بدن کمک میکند.
پیوند قلب در مراحل انتهایی بیماری
هنگامی که بیماری به مرحلۀ نهایی و بسیار پیشرفته میرسد و هیچکدام از درمانهای دارویی و دستگاهی دیگر کارساز نیستند، پیوند قلب گزینۀ نهایی خواهد بود. این جراحی پیچیده قلب بیمار را با یک قلب اهداکنندۀ سالم جایگزین میکند.
تغییر سبک زندگی و رژیم درمانی
درمانها و مراقبتهای خانگی تأثیر مستقیمی بر بهبود روند درمان دارند. این اقدامات عبارتاند از:
- رژیم غذایی کمنمک: کاهش مصرف سدیم مانع از احتباس مایعات و فشار مضاعف به قلب میشود.
- کنترل وزن و علائم: بیمار باید تغییرات وزن، فشار خون و ورم اندامها را روزانه پایش کند.
- پرهیز از الکل و دخانیات: قطع کامل مصرف الکل و سیگار آسیب به سلولهای قلبی را متوقف میکند.
- فعالیت بدنی ملایم: انجام ورزشهای سبک زیر نظر پزشک و در صورت امکان شرکت در برنامههای بازتوانی قلبی، توان عملکردی قلب را بهبود میبخشد.
عوارض احتمالی کاردیومیوپاتی دیلاته
تغییر در شکل و اندازهٔ قلب تنها یک مشکل ساختاری ساده نیست؛ این وضعیت میتواند عملکرد بخشهای مختلف بدن را تحت تأثیر قرار دهد و عوارض جدی و تهدیدکنندهای برای زندگی فرد ایجاد کند. در ادامه مهمترین عوارض این بیماری را بررسی میکنیم:
نارسایی قلبی مزمن
وقتی قلب توانایی پمپاژ مؤثر خود را از دست میدهد، نمیتواند خون کافی برای تأمین نیازهای اندامهای بدن ارسال کند. اگر کاردیومیوپاتی دیلاته درمان نشود، با تجمع مایعات در ریهها و اندامها، به بروز نارسایی قلبی مزمن تبدیل خواهد شد.
آریتمیهای خطرناک
بزرگ شدن و کشیدگی بافت ماهیچهٔ قلب، مسیرهای هدایت جریان الکتریکی را مختل میکند. این تغییرات ساختاری زمینهساز بروز ضربانهای نامنظم، بیش از حد سریع یا ناگهانی قلب (آریتمی) میشوند که افت کارایی قلب را در پی دارد.
لخته خون و آمبولی
ضعیف شدن انقباض بطن چپ سبب میشود خون بهخوبی تخلیه نشود. تجمع خون، خطر تشکیل لختههای خونی را بهشدت بالا میبرد. اگر این لختهها در رگها به حرکت در بیایند، ممکن است رگهای اعضای حیاتی بدن را مسدود کنند.
سکته قلبی یا مغزی
لختههای خونی تشکیلشده در قلب میتوانند رگهای تغذیهکنندهٔ مغز یا خود قلب را مسدود کنند. این انسداد ناگهانی بسته به محل وقوع، به سکتهٔ مغزی یا سکتهٔ قلبی منجر میشود و آسیبهای پایداری بر جای میگذارد.
ایست قلبی ناگهانی
کاردیومیوپاتی اتساعی میتواند بدون هیچ هشدار قبلی، سبب بروز آریتمیهای بسیار شدید و مرگبار شود. در این شرایط، سیستم الکتریکی قلب ناگهان از کار میافتد و باعث ایست قلبی میشود.
نارسایی دریچههای قلب
با گشاد شدن حفرههای قلبی، ساختار نگهدارندهٔ دریچهها نیز کشیده میشود. این پدیده باعث میشود لتههای دریچههای قلب دیگر نتوانند بهطور کامل روی هم چفت شوند. در نتیجه، خون در زمان انقباض قلب به سمت عقب نشت میکند که به آن نارسایی دریچه میگویند.
آیا میتوان از کاردیومیوپاتی دیلاته پیشگیری کرد؟
اگرچه پیشگیری از انواع ژنتیکی و ارثی این بیماری امکانپذیر نیست، اما تغییر در سبک زندگی، میتوانید خطر ابتلا به انواع اکتسابی آن را کاهش دهید یا عوارض بیماری را کنترل کنید. راهکارهای اصلی پیشگیری عبارتاند از:
- ترک کامل دخانیات: مصرف سیگار و قلیان اکسیژن خون را کم کرده و رگهای قلب را فرسوده میکند.
- پرهیز از مصرف الکل و مواد مخدر: حذف کامل الکل و دوری از مواد مخدر غیرقانونی مانند کوکائین، از آسیب مستقیم به سلولهای قلب جلوگیری میکند.
- رژیم غذایی کمنمک و سالم: مصرف غذاهای کمسدیم، سبزیجات فراوان و پروتئینهای کمچرب مانند مرغ و ماهی، فشار روی قلب را کاهش میدهد.
- ورزش و فعالیت بدنی منظم: انجام تمرینات هوازی ملایم و منظم روزانه، ماهیچۀ قلب را تقویت و کارایی آن را حفظ میکند.
- کنترل وزن: کاهش اضافه وزن میتواند بار کاری و فشار مداوم را از روی سیستم پمپاژ خون بردارد.
مدیریت استرس و استراحت کافی: خواب باکیفیت و یادگیری روشهای مهار استرس، ترشح هورمونهای آسیبرسان به قلب را کنترل میکند.
کلام آخر دکتردکتر
بیماری کاردیومیوپاتی دیلاته، از بیماریهای قلبی خطرناک بهشمار میرود، اما امروزه با پیشرفتهای چشمگیر پزشکی، میتواند بهخوبی مدیریت شود. البته نکته کلیدی برای کنترل این بیماری، تشخیص زودهنگام، پایبندی دقیق به مصرف داروها و ایجاد تغییرات لازم در سبک زندگی است. اگر شما یا عزیزانتان با علائمی مانند تنگی نفس مکرر یا ورم مداوم پاها روبرو هستید، پیشنهاد میکنیم بدون اتلاف وقت و با مراجعه به متخصصان قلب، همین حالا برای محافظت از قلب خود اقدام کنید. برای دریافت نوبت آنلاین یا حضوری با بهترین پزشکان متخصص قلب، میتوانید از نوبتدهی دکتردکتر کمک بگیرید.
