آسیب مغزی چگونه ایجاد می‌شود؟ بررسی علائم، تشخیص و درمان

آسیب مغزی براثر هر نوع صدمه‌ یا اختلالی رخ می‌دهد که عملکرد طبیعی مغز را مختل می‌کند. این آسیب‌ها ممکن است ناشی از ضربه به سر به‌دلیل سقوط و رفتارهای پُرخطر یا سکته مغزی، خونریزی، کمبود اکسیژن و تومور ایجاد شوند؛ بسته به محل درگیر و شدت آسیب‌های واردشده، علائمی مانند اختلال در گفتار و حرکت، مشکلات حافظه و تمرکز و هوشیاری بروز می‌کنند. باتوجه‌به اینکه تشخیص زودهنگام و اقدام سریع برای درمان تأثیر بسیار زیادی در کاهش علائم و بهبودی بیمار دارد، در این مقاله از مجله سلامت دکتردکتر علاوه‌بر بررسی علل آسیب‌های مغزی، علائم، روش‌های تشخیص و درمان بررسی می‌شود تا بیشتر از خودتان مراقبت کنید.

آسیب مغزی چیست؟

آسیب مغزی (Brain Injury) نوعی تغییر فیزیکی در مغز است که بر توانایی آن در انجام عملکردهای طبیعی و عادی تأثیر می‌گذارد. آسیب‌های مغز ممکن است بعد از صدمه‌ای تروماتیک مانند ضربه به سر، سقوط یا تصادف رانندگی رخ دهد، اما گاهی آسیب‌ غیرتروماتیک یا اکتسابی مانند سکته مغزی نیز باعث چنین مشکلی می‌شود.

مغز نیز مانند سایر اندام‌ها نمی‌تواند بعد از صدمه‌ای جدی، خود را به‌صورت کامل ترمیم کند و در این شرایط شانس بهبودی و بازگشت عملکرد طبیعی آن به علت و شدت آسیب‌های وارده و علائم هر فرد بستگی دارد.

انواع آسیب‌های مغزی

آسیب مغزی به ۲ دسته اصلی تروماتیک و اکتسابی تقسیم می‌شود. در هر کدام از این دسته‌بندی‌ها، عوامل متعددی باعث صدمه به مغز و اختلال در عملکرد آن خواهند شد. باتوجه‌به اینکه تنها علت اصلی این مشکل، ضربه به سر نیست و برخی بیماری‌های زمینه‌ای نیز ممکن است باعث آسیب‌های مغزی شوند، این بخش را با دقت بیشتری بخوانید تا از خطر احتمالی جلوگیری کنید:

آسیب مغزی تروماتیک (TBI) چیست؟

آسیب مغزی تروماتیک (Traumatic Brain Injury)، به‌اختصار TBI، معمولاً به‌دلیل ضربه یا تکان شدید سر یا بدن رخ می‌دهد. جسمی مانند گلوله یا تکه‌ای خردشده از جمجمه که از بافت مغز عبور می‌کند نیز باعث آسیب تروماتیک مغزی خواهد شد.

آسیب تروماتیک خفیف مغزی ممکن است به‌طور موقت بر سلول‌های مغز تأثیر بگذارد، اما آسیب‌های شدیدتر معمولاً منجر به کبودی، پارگی بافت، خونریزی و سایر آسیب‌های فیزیکی مغز می‌شوند که در برخی موارد طولانی‌مدت است یا حتی منجر به مرگ خواهد شد.

آسیب مغزی غیرتروماتیک یا اکتسابی (ABI) چیست؟

آسیب مغزی اکتسابی در سطح سلولی رخ می‌دهد. چنین آسیبی اغلب با فشار بر مغز مرتبط است؛ این فشار ممکن است ناشی از تورم، بیماری عصبی یا سکته مغزی باشد. آسیب اکتسابی مغز اغلب براثر یکی از مشکلات زیر رخ می‌دهد:

• لخته خون؛
• تومور مغزی؛
• کمبود یا محدودیت اکسیژن مغز؛
• اختلالات متابولیک (مانند دیابت، نارسایی کبد و کلیه یا کمبود ویتامین‌ها)؛
• عفونت ویروسی یا باکتریایی؛
• مسمومیت یا قرارگرفتن در معرض سموم (مقادیر زیادی سرب، مونوکسیدکربن یا استنشاق دود ناشی از آتش)؛
• عوارض جانبی دارو یا روش‌های درمان پزشکی.

آسیب مغزی مادرزادی چیست؟

آسیب مادرزادی مغز ناشی از ژنتیک است یا هنگام تولد رخ می‌دهد؛ به‌ این‌ مفهوم که بیماری ژنتیکی از قبل باعث آسیب مغز جنین شده یا سر نوزاد هنگام تولد آسیب دیده است.

شدت آسیب مغزی چگونه تعیین می‌شود؟

شدت آسیب مغز باتوجه‌به نوع آسیب متفاوت بوده و به شرح زیر است:

آسیب مغزی خفیف

آسیب خفیف مغزی ممکن است موقتی باشد و اغلب باعث سردرد، گیجی، مشکلات حافظه و حالت تهوع شود. در این نوع آسیب بیمار بهبود پیدا می‌کند؛ این در حالی است که حدود ۱۵٪ از افراد ممکن است بعد از ۱ سال هنوز مشکلات مداومی داشته باشند.

آسیب مغزی متوسط

در آسیب متوسط مغزی، علائم طولانی‌تر و برجسته‌تر می‌شوند. افراد همان علائم آسیب خفیف را دارند، اما مدت آن طولانی‌تر و شدت علائم نیز بیشتر است؛ در آسیب متوسط نیز مانند آسیب خفیف بهبودی حاصل می‌شود و تنها ممکن است ۱۵٪ از افراد مدت طولانی‌تری علائم را داشته باشند.

آسیب مغزی شدید

در آسیب شدید مغزی، فرد ممکن است دچار مشکلاتی شود که زندگی او را تغییر داده یا در انجام برخی کارها ناتوان شود. افراد با آسیب مغزی شدید اغلب دچار معلولیت‌های جسمی، مشکلات شناختی و رفتاری خواهند شد؛ برخی دیگر نیز ممکن است وارد حالت کُما، وضعیت نباتی یا کم‌واکنشی شوند و تا پایان عمر به مراقبت دیگران وابسته باشند.

علت‌های آسیب مغزی چیست؟

آسیب مغزی تروماتیک و غیرتروماتیک به‌دلایل مختلفی رخ می‌دهد و آشنایی با علت‌های آن ممکن است به شما در پیشگیری از آسیب کمک کند. در ادامه، تمامی عواملی که به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم باعث آسیب به مغز می‌شوند بررسی خواهد شد؛ نکته بسیار مهم این است که میزان آسیب‌های وارده به مواردی مانند ماهیت صدمه و نیروی ضربه بستگی دارد، و درنتیجه، از فردی به فرد دیگر متفاوت است:

علت آسیب مغزی تروماتیک

حوادث رایج زیر باعث آسیب مغزی تروماتیک می‌شوند:

نوع ضربه و صدمات وارد شده به سر	علت
اقدامات پزشکی	جراحی مغز؛ پرتودرمانی یا شیمی‌درمانی؛ قرارگرفتن در معرض تشعشع؛ مسمومیت با فلزات سنگین یا سایر سموم.
سقوط	افتادن از تخت و نردبان یا پله‌ها؛ زمین‌خوردن در حمام؛ زمین‌خوردن هنگام پیاده‌روی در خیابان.
تصادف	تصادف حین رانندگی؛ تصادف با خودرو، موتورسیکلت یا دوچرخه هنگام عبور از خیابان.
خشونت	خشونت خانگی و ضربه به سر؛ کودک‌آزاری و تنبیه‌های شدید؛ نزاع‌های خیابانی؛ شلیک گلوله به سر؛ تکان‌دادن شدید نوزادان و کودکان (سندرم کودک تکان‌خورده).
آسیب‌های ورزشی	آسیب به سر با توپ و سایر ابزارهای ورزشی؛ انجام ورزش‌های خشن و پُربرخورد مانند فوتبال آمریکایی، هاکی و بوکس.
آسیب‌های جنگی	انفجار و موج آن؛ برخورد اشیا به سر یا بدن به‌دلیل انفجار و موج آن؛ سقوط ناشی از انفجار و موج آن؛ آسیب ناشی از ماندن زیر آوار؛ برخورد ترکش ادوات جنگی به سر.

علت آسیب مغزی اکتسابی یا غیرتروماتیک

وقتی مغز مدتی طولانی از اکسیژن محروم باشد، ممکن است آسیب مغزی رخ دهد. آسیب تروماتیک اغلب براثر طیف وسیعی از ضربه‌ها، صدمه‌ها و رفتارهای پُرخطر اتفاق می‌افتد؛ این در حالی است که عوامل زیر در آسیب اکتسابی مغز نقش دارند:

• اختلالات عروقی؛
• سکته مغزی یا حمله‌های ایسکمیک گذرا (TIA)؛
• کمبود اکسیژن‌رسانی به مغز؛
• اختلالات مادرزادی؛
• اختلالات متابولیک؛
• خفگی یا غرق‌شدن؛
• التهاب‌های مغزی؛
• بیماری‌های دژنراتیو مغز مانند زوال عقل، بیماری آلزایمر، پارکینسون و آتروفی سیستم چندگانه؛
• تومورها و بیماری‌های مغزی؛
• صرع و تشنج؛
• مصرف الکل و مواد آسیب‌رسان به مغز؛
• عفونت‌ها (عفونت ناشی از میکروارگانیسم‌هایی مانند باکتری‌ها، قارچ‌ها، انگل‌ها و آمیب‌ها)؛
• حملات قلبی؛
• بیماری‌های عصبی؛
• آنوریسم‌ها (تورم غیرطبیعی شریان مغز و قلب و شکم)؛
• بیماری‌های ژنتیکی مانند بیماری ویلسون یا بیماری هانتینگتون؛
• فلج فوق‌هسته‌ای پیش‌رونده.

چه افرادی بیشتر در معرض آسیب مغزی هستند؟

افراد زیر بیشتر در معرض خطر آسیب مغزی هستند:

• کودکان از نوزادی تا ۴ سالگی؛
• جوانان بین سنین ۱۵ تا ۲۴ سالگی؛
• بزرگسالان ۶۰ سال به بالا؛
• مردان در هر گروه سنی؛
• افراد مبتلا به مشکلات و بیماری‌های مؤثر در آسیب مغزی اکتسابی.

علائم آسیب مغزی چیست؟

علائم آسیب مغزی به نوع آسیب و شدت آن بستگی دارد و شامل علائم جسمی، روانی و شناختی یا رفتاری نیز می‌شود. در بسیاری از موارد، کاهش سطح هوشیاری از علائم شایع میان کسانی است که براثر ضربه دچار آسیب‌های مغزی شده‌اند. در ادامه علائم آسیب در بزرگسالان و کودکان بررسی خواهد شد:

علائم آسیب مغزی در بزرگسالان

آسیب مغزی تروماتیک و غیرتروماتیک اثرات جسمی و روانی گسترده‌ای دارد. برخی از علائم یا نشانه‌ها ممکن است به‌سرعت و بعد از آسیب ظاهر شوند؛ این در حالی است که برخی دیگر از علائم روزها و حتی هفته‌ها بعد بروز خواهند کرد.

نکته مهم این است که آسیب‌های مغزی تروماتیک متوسط تا شدید اغلب شامل علائم و نشانه‌های آسیب خفیف نیز می‌شود. شدت آسیب تروماتیک و اکتسابی مغزی نوع علائم از خفیف تا متوسط و شدید را تعیین می‌کند که تفاوت‌های بسیار زیادی به شرح زیر دارند:

دسته‌بندی شدت آسیب تروماتیک مغزی	علائم جسمی آسیب مغزی	علائم حسی یا روانی	علائم شناختی، رفتاری یا ذهنی
آسیب مغزی تروماتیک خفیف	سردرد؛ تهوع؛ استفراغ؛ خستگی؛ خواب‌آلودگی؛ مشکلات گفتاری؛ گیجی؛ ازدست‌دادن تعادل.	تاری دید؛ زنگ‌زدن گوش‌؛ طعم بد دهان؛ تغییر در قدرت بویایی؛ حساسیت به نور یا صدا.	ازدست‌دادن هوشیاری به‌مدت چند ثانیه تا چند دقیقه؛ حالت گیجی، سردرگمی یا عدم تمرکز بدون ازدست‌دادن هوشیاری؛ مشکلات حافظه؛ تغییرات خلقی یا نوسانات خلقی؛ احساس اضطراب یا افسردگی؛ مشکل در خوابیدن؛ خوابیدن بیش‌ از حد معمول؛ عدم تمرکز.
آسیب مغزی تروماتیک متوسط تا شدید	سردرد مداوم؛ بدتر شدن سردرد به‌مرور زمان؛ حالت تهوع مکرر؛ استفراغ شدید؛ تشنج؛ گشادشدن مردمک ۱ یا هر ۲ چشم؛ خروج مایعات شفاف از بینی یا گوش‌ها؛ ناتوانی در بیدارشدن از خواب؛ ضعف یا بی‌حسی انگشتان دست و پا؛ ازدست‌دادن هماهنگی اندام‌ها.	تمامی علائم حسی آسیب تروماتیک خفیف مغزی	ازدست‌دادن هوشیاری از چندین دقیقه تا چندین ساعت؛ گیجی عمیق؛ آشفتگی؛ پرخاشگری یا سایر رفتارهای غیرمعمول؛ لکنت زبان؛ کما؛ سایر اختلالات هوشیاری.

علائم آسیب مغزی در کودکان و نوزادان

نوزادان و کودکان خردسال مبتلا به انواع آسیب‌های مغزی ممکن است نتوانند سردرد، مشکلات حسی و شناختی یا گیجی و سایر علائم را مانند بزرگسالان بیان کنند. شناسایی سریع این علائم نقش مهمی در اقدام سریع درمانی و افزایش شانس بهبودی کودک دارد. در کودکی که دچار آسیب مغزی شده است، باید به علائم زیر توجه کنید:

• تغییر عادات غذاخوردن یا شیرخوردن؛
• تحریک‌پذیری غیرمعمول یا سریع‌تر از قبل؛
• گریه مداوم؛
• آرام‌نشدن بعد از تحریک‌پذیری و گریه؛
• تغییرات توانایی توجه به اطراف و دیگران؛
• تغییر در عادات خواب شبانه یا حتی روزانه؛
• تشنج؛
• خلق‌وخوی غمگین و افسرده؛
• خواب‌آلودگی؛
• علاقه‌نداشتن به اسباب‌بازی‌ها یا بازی‌های مورد علاقه؛
• مشکلات رشد طبیعی؛
• اختلالات یادگیری.

آسیب قسمت‌های مختلف مغز چه علائمی ایجاد می‌کند؟

آسیب مغزی قسمت‌های مختلف علائم متفاوتی به شرح زیر دارد:

آسیب لوب پیشانی مغز

لوب پیشانی در جلوی سر قرار دارد، آسیب به این بخش از مغز اغلب منجر به علائم و مشکلات زیر خواهد شد:

• مشکلات یادگیری؛
• عملکرد بینایی-حرکتی؛
• اختلالات عملکرد اجرایی؛
• مشکلات توجه (برنامه‌ریزی، تمرکز و مهارت)؛
• تحریک‌پذیری؛
• نوسانات خلقی؛
• زبان‌پریشی (مشکل در بیان کلمات)؛
• فلج در ۱ ناحیه یا سمت خاصی از بدن؛
• آنوسمی (ازدست‌دادن حس بویایی).

آسیب لوب گیجگاهی

لوب‌های گیجگاهی در ۲ طرف سر قرار دارند و آسیب مغزی در این ناحیه با علائم و مشکلات زیر همراه است:

• آفازی (مشکلات درک کلمات)؛
• مشکلات پردازش شنوایی.

آسیب لوب آهیانه‌ای

لوب آهیانه‌ای در بالای سر قرار گرفته است و آسیب به این ناحیه با علائم و مشکلات زیر همراه خواهد بود:

• بی‌حسی یا سوزن‌سوزن‌شدن؛
• آگرافیا (ناتوانی در نوشتن)؛
• آکالکولیا (ناتوانی در انجام محاسبات ریاضی)؛
• انگشت‌نشناسی (ناتوانی در تشخیص انگشتان دست)؛
• سردرگمی چپ و راست.

آسیب لوب جزیره‌ای

لوب اینسولا درست زیر لوب پیشانی پنهان شده است و آسیب مغزی در این ناحیه علائمی به شرح زیر دارد:

• آگوسیا (ازدست‌دادن حس چشایی)؛
• اختلال در سیستم عصبی سمپاتیک (مبارزه یا گریز)؛
• اختلال در سیستم عصبی پاراسمپاتیک (استراحت و هضم).

آسیب لوب پس‌سری

لوب پس‌سری در پشت سر قرار گرفته است. آسیب به این ناحیه از سر اغلب با علائم زیر مشخص می‌شود:

• کوری قشری (ازدست‌دادن بینایی به‌دلیل مشکلات در مغز به‌جای چشم‌ها)؛
• آکروماتوپسی (کوررنگی کامل)؛
• پروزوپاگنوزیا (کوری چهره)؛
• آگنوزیای بصری (مشکلات مربوط به تشخیص هنگام دیدن چیزها).

آسیب مخچه و مشکلات حرکتی

مخچه ناحیه‌ای متراکم از بافت مغز در قسمت پایین و عقب جمجمه است. علائم آسیب مغزی مخچه به شرح زیر است:

• دیس‌آرتری (مشکل در هماهنگی عضلات موردنیاز برای صحبت‌کردن)؛
• سرگیجه؛
• فلج؛
• لرزش و رعشه؛
• دیپلوپی (دوبینی).

آسیب ساقه مغز

ساقه مغز ساختار ساقه‌مانندی است که مغز را به نخاع متصل می‌کند. آسیب مغزی در این ناحیه باعث بروز علائم زیر می‌شود:

• مشکلات ریتم قلب؛
• مشکلات تنفس؛
• تغییرات فشارخون.

آسیب مغزی چگونه تشخیص داده می‌شود؟

آسیب مغزی تروماتیک و غیرتروماتیک ممکن است اورژانسی باشد. در موارد شدیدتر، عوارض بدون درمان به‌سرعت بدتر خواهند شد؛ پزشک متخصص از روش‌های زیر برای تشخیص و سپس انتخاب بهترین روش درمانی استفاده می‌کند:

معاینه عصبی و بررسی علائم با مقیاس کمای گلاسکو برای بررسی آسیب مغزی

مقیاس کمای گلاسکو آزمونی ۱۵ امتیازی است که به پزشک کمک می‌کند تا شدت اولیه آسیب مغزی را بررسی کرده، و درنهایت، توانایی فرد در دنبال‌کردن مسیرها و حرکت‌دادن چشم‌ها و اندام‌ها را ارزیابی کند؛ انسجام گفتار نیز سرنخ‌های مهمی ارائه می‌کند.

توانایی‌ها در مقیاس‌ کمای گلاسکو از ۳ تا ۱۵ امتیازدهی می‌شوند. نمرات بالاتر به‌معنای آسیب‌های مغزی کمتر است. پزشک برای کسب اطلاعات مربوط به آسیب و علائم بیمار موارد زیر را بررسی می‌کند:

• آسیب چگونه رخ داده است؟
• آیا بیمار هوشیاری خود را از دست داده است؟
• بیمار چه مدتی بیهوش بوده است؟
• آیا تغییرات دیگری در هوشیاری، صحبت‌کردن، هماهنگی اندام‌ها یا سایر علائم آسیب مشاهده شده است؟
• به کجای سر یا سایر قسمت‌های بدن ضربه خورده‌ است؟
• آیا بیمار توانسته است اطلاعاتی در مورد شدت آسیب بدهد؟

تصویربرداری مغزی با CT و  MRI برای تشخیص آسیب مغزی

سی‌تی‌اسکن مغز اولین آزمایشی است که در اورژانس انجام می‌شود. در این روش از اشعه ایکس برای ایجاد نمایی دقیق از مغز استفاده می‌کنند. سی‌تی‌اسکن اطلاعات کاملی از مشکلات زیر ارائه خواهد کرد:

• شکستگی‌های جمجمه؛
• خونریزی مغزی (هموراژ)؛
• لخته‌شدن خون (هماتوم)؛
• کبودی بافت مغز (کوفتگی)؛
• تورم بافت مغز.

ام‌آرآی مغز از امواج رادیویی قدرتمند و میدان مغناطیسی برای ایجاد نمای دقیقی از مغز استفاده می‌کند؛ به‌ همین‌ دلیل نیز برای زنان باردار و جنین بی‌خطر است. MRI اغلب بعد از تثبیت وضعیت بیمار یا درصورت عدم بهبودی سریع علائم بلافاصله بعد از آسیب، تجویز خواهد شد.

تشخیص آسیب مغزی با پایشگر فشار داخل جمجمه

تورم بافت ناشی از آسیب مغزی تروماتیک ممکن است فشار داخل جمجمه را افزایش دهد و باعث آسیب بیشتر مغز شود. پزشک متخصص برای ارزیابی این فشار، نوعی پروب را وارد جمجمه می‌کند.

تست‌های شناختی و حافظه برای بررسی آسیب مغزی

پزشک متخصص برای بررسی وضعیت بیمار و تعیین علت فراموشی لحظه‌ای یا سایر مشکلات ناشی از آسیب مغزی، تست‌های شناختی و حافظه را انجام می‌دهد.

ارزیابی عملکردهای حرکتی و گفتاری برای شناسایی آسیب مغزی

باتوجه‌به اینکه مشکلات حرکتی و گفتاری بخشی از علائم آسیب‌های مغزی در افراد است، پزشک متخصص عملکردهای حرکتی و نحوه گفتار بیمار و واکنش او را ارزیابی خواهد کرد.

درمان آسیب مغزی چگونه انجام می‌شود؟

روش درمان آسیب مغزی به نوع و شدت آسیب بستگی دارد و به شرح زیر است:

درمان آسیب مغزی خفیف

آسیب‌های خفیف مغزی معمولاً غیر از استراحت و مسکن‌ برای درمان سردرد، نیازی به درمان خاصی ندارند. بااین‌حال، فردی که دچار این نوع آسیب شده است باید تحت‌نظر باشد تا درصورت مشاهده هرکدام از علائم زیر خدمات اورژانسی دریافت کند:

• تداوم علائم؛
• بدتر‌شدن علائم؛
• تجربه علائم جدید.

استراحت نسبی به‌معنای محدودکردن فعالیت‌های بدنی یا فکری (شناختی) برای بهترکردن شرایط بیمار، بخشی از درمان است. از سر گرفتن فعالیت‌های روزمره و منظم نقش مهمی در بهبودی دارد، اما پزشک توصیه می‌کند که بعد از دوره استراحت آن‌ها را شروع کنید؛ چنین موردی در درمان سکته مغزی نیز توصیه می‌شود.

درمان آسیب مغزی متوسط و شدید

مراقبت‌های اورژانسی برای آسیب مغزی متوسط تا شدید با اهداف زیر انجام می‌شود:

• اطمینان از دریافت اکسیژن کافی؛
• خون‌رسانی مناسب؛
• حفظ فشارخون؛
• جلوگیری از هرگونه آسیب بیشتر به سر یا گردن.

افرادی که دچار آسیب‌های شدید شده‌اند، ممکن است مشکلات دیگری نیز داشته باشند که نیاز به رسیدگی سریع و اورژانسی دارد؛ درمان‌های اضافی در اورژانس یا بخش مراقبت‌های ویژه بیمارستان بر موارد زیر متمرکز است:

• به‌ حداقل رساندن آسیب ثانویه ناشی از التهاب؛
• کاهش خونریزی و جلوگیری از آن؛
• تمرکز بر اکسیژن‌رسانی به مغز.

داروهای مورد استفاده در درمان آسیب مغزی

داروهایی که بعد از آسیب مغزی تجویز می‌شوند، میزان آسیب‌های ثانویه را محدود خواهند کرد؛ این داروها به شرح زیر هستند:

داروهای ضدتشنج برای درمان آسیب مغزی

افرادی که دچار آسیب تروماتیک مغزی متوسط تا شدید شده‌اند، هفته اول بعد از آسیب، در معرض خطر تشنج قرار دارند؛ در این موارد، پزشک متخصص داروی ضدتشنج برای جلوگیری از هرگونه آسیب مغزی اضافی را تجویز خواهد کرد.

نکته بسیار مهم این است که داروهای ضدتشنج تنها درصورت بروز تشنج تجویز می‌شوند، و به‌ همین‌ دلیل نیز ممکن است برخی افراد نیازی به آن نداشته باشند.

داروهای القاکننده کما برای درمان دارویی آسیب مغزی

پزشک متخصص ممکن است داروهایی برای قرارگرفتن موقت بیمار در وضعیت کُما تجویز کند، چون مغز در حالت کُما برای عملکرد طبیعی به اکسیژن نیاز دارد؛ چنین شرایطی به‌ویژه برای افرادی مفید است که رگ‌های خونی مغز به‌دلیل افزایش فشار ناشی از آسیب مغزی فشرده‌ شده‌اند و قادر به تأمین مقادیر طبیعی از مواد مغذی و اکسیژن لازم برای سلول‌های مغز نیستند.

درمان آسیب مغزی با داروهای ادرارآور

داروهای ادرارآور با افزایش میزان ادرار، حجم مایعات در بافت‌های بدن را کاهش می‌دهند. این داروها که به‌صورت داخل وریدی به افراد با آسیب مغزی متوسط تا شدید تزریق می‌شوند نقش مهمی در کاهش فشار داخل مغز و آسیب‌های ثانویه دارند.

جراحی در آسیب‌های شدید مغزی

جراحی برای به‌ حداقل رساندن آسیب بیشتر به بافت‌های مغز انجام می‌شود. این روش درمان برای آسیب‌های خفیف تا متوسط تجویز توصیه نخواهد شد و تنها در موارد آسیب شدید مغزی عمل جراحی را انجام می‌دهند. جراحی آسیب مغزی شدید به روش‌های زیر انجام می‌شود:

خارج‌کردن لخته خون (هماتوم) در جراحی آسیب مغزی

خونریزی داخلی یا خارجی مغز ممکن است منجر به تجمع خون لخته‌شده (هماتوم) شود که فشار زیادی را به مغز وارد می‌کند و باعث آسیب‌های جدی بافت آن می‌شود. در این موارد، جراح لخته خون را خارج می‌کند تا فشار روی مغز کاهش یابد.

ترمیم شکستگی‌های جمجمه و جراحی آسیب مغزی

اگر علت آسیب مغزی، شکستگی جمجمه باشد، جراح شکستگی‌ها را با برداشتن تکه‌هایی از جمجمه ترمیم خواهد کرد.

خونریزی در مغز و جراحی آسیب مغزی

آسیب‌های سر که باعث خونریزی مغزی می‌شود نیاز به درمان اورژانسی دارند تا خونریزی متوقف شود؛ در این شرایط، جراح باید منبع خونریزی را شناسایی کرده و سپس با اقدامات لازم از ادامه‌یافتن خونریزی جلوگیری کند.

بازکردن دریچه‌ای در جمجمه در جراحی آسیب مغزی

جراح برای کاهش فشار داخل جمجمه، مایع مغزی‌نخاعی انباشته شده را با ایجاد دریچه‌ای در جمجمه تخلیه می‌کند؛ این روش درمان آسیب مغزی فضای بیشتری برای بافت‌های متورم مغز فراهم می‌کند تا از فشار اضافی و عوارض جانبی جلوگیری شود.

توان‌بخشی پس از آسیب مغزی

اکثر افرادی که آسیب مغزی شدید و قابل‌توجهی دارند بعد از درمان‌های اولیه به توان‌بخشی نیاز خواهند داشت، چون بسیاری از افراد براثر عوارض ناشی از آسیب‌های مغزی قادر به حرکت یا تکلم نیستند و نیاز به کاردرمانی یا گفتاردرمانی دارند. هدف از توان‌بخشی، یادگیری مجدد مهارت‌های اولیه مانند راه‌رفتن و صحبت‌کردن است تا برای انجام دوباره فعالیت‌های روزانه آماده شوند.

بهبودی پس از آسیب مغزی چقدر طول می‌کشد؟

مدت‌زمان بهبودی هر فرد بعد از آسیب مغزی به عوامل متعددی به شرح زیر بستگی دارد و نمی‌توان برای آن زمان مشخصی تعیین کرد:

• نوع آسیب؛
• شدت آسیب؛
• نوع و شدت علائم؛
• زمان شروع درمان؛
• روش درمانی.

سرعت بهبودی بعد از آسیب مغزی به‌ سرعت دریافت خدمات درمانی بستگی دارد. پیشنهاد می‌شود از خدمات ویزیت حضوری دکتردکتر برای بررسی علائم اولیه و جلوگیری از بروز آسیب‌های اضافی استفاده کنید.

عوارض آسیب مغزی

عوارض آسیب مغزی ممکن است به‌سرعت بعد از آسیب یا طی چند دقیقه تا چند ساعت بروز کنند. آسیب‌های شدید اغلب خطر عوارض بیشتر و شدیدتری دارند و در برخی موارد تهدیدکننده زندگی هستند. این عوارض بسته به علت و شدت آسیب، متفاوت و به شرح زیر هستند:

عوارض هوشیاری، شناختی و ذهنی در آسیب مغزی

عوارض آسیب مغزی متوسط تا شدید ممکن است منجر به تغییرات طولانی‌مدت یا دائمی در وضعیت هوشیاری، آگاهی و پاسخ‌گویی فرد شود. حالت‌های مختلف هوشیاری بعد از آسیب‌های مغزی به شرح زیر است:

کُما یکی از عوارض هوشیاری آسیب مغزی

آسیب گسترده به تمام قسمت‌های مغز اغلب باعث کما می‌شود. در این شرایط فرد بیهوش است و هیچ‌ آگاهی از اطراف خود ندارد و علاوه‌بر این نمی‌تواند به هیچ محرکی پاسخ دهد؛ برخی افراد بعد از چند روز تا چند هفته و گاهی چند سال از کما خارج می‌شوند، اما ممکن است افراد دیگر وارد حالت نباتی شوند.

حالت نباتی یکی از عوارض آسیب مغزی گسترده

حالت نباتی یکی از عوارض آسیب مغزی گسترده و شدید است. در این حالت، فرد از محیط اطراف بی‌اطلاع است، اما برخلاف کما، بیمار ممکن است یکی یا تمامی واکنش‌های زیر را داشته باشد:

• بازکردن چشم‌ها؛
• تولید صداها؛
• پاسخ به رفلکس‌ها؛
• امکان حرکت.

در برخی افراد، حالت نباتی دائمی می‌شود، اما ممکن است بیمار دیگری به حالت هوشیاری حداقلی برسد.

حالت هوشیاری حداقلی یکی از عوارض هوشیاری آسیب مغزی

حالت هوشیاری حداقلی وضعیتی است که در آن سطح هوشیاری فرد به‌شدت تغییر می‌کند، اما نشانه‌هایی از خودآگاهی یا آگاهی از محیط اطراف وجود دارد؛ هوشیاری حداقلی ممکن است نوعی حالت گذار از کما یا وضعیت نباتی به بهبودی بیشتر نیز باشد.

مرگ مغزی یکی از عوارض ذهنی و هوشیاری آسیب مغزی

زمانی‌که هیچ‌ فعالیت قابل‌اندازه‌گیری در مغز یا ساقه مغز وجود نداشته باشد، مرگ مغزی رخ می‌دهد. در افرادی که مرگ مغزی آن‌ها اعلام شده است، جداکردن دستگاه‌های تنفسی باعث قطع تنفس، و درنهایت نارسایی قلبی خواهد شد؛ این عارضه آسیب مغزی، برگشت‌ناپذیر است.

عوارض جسمی آسیب مغزی

علاوه‌بر عوارض هوشیاری، شناختی و ذهنی، کسانی‌ که دچار آسیب مغزی شده‌اند عوارض جسمی مختلفی به شرح زیر را تجربه می‌کنند که به علت آسیب و شدت آن بستگی دارد:

تشنج یکی از عوارض جسمی آسیب مغزی

برخی افراد بعد از آسیب‌های تروماتیک مغزی دچار تشنج می‌شوند. تشنج ممکن است تنها در مراحل اولیه یا سال‌ها بعد از آسیب رخ دهد. تشنج‌های مکرر اغلب «صرع پس از سانحه» نامیده می‌شوند.

تجمع مایع در مغز (هیدروسفالی) و عوارض جسمی آسیب مغزی

عوارض آسیب مغزی گاهی آنچنان گسترده است که مایع مغزی‌نخاعی ممکن است در فضاهای مغز (بطن‌های مغزی) تجمع پیدا کند و باعث افزایش فشار و تورم مغز شود.

عفونت‌ها یکی از پیامد های جسمی آسیب مغزی

آسیب مغزی ناشی از شکستگی‌های جمجمه یا زخم‌های نفوذی معمولاً باعث پارگی لایه‌های بافت محافظ اطراف مغز (مننژ) می‌شود. در این شرایط، باکتری‌ها اجازه ورود به مغز را پیدا می‌کنند و عفونت رخ می‌دهد. عفونت مننژ (مننژیت) درصورت عدم درمان می‌تواند به سیستم عصبی بدن گسترش یابد.

آسیب رگ‌های خونی و عوارض جسمی آسیب مغزی

یکی از عوارض صدمه‌های تروماتیک مغز، آسیب به رگ‌های خونی کوچک یا بزرگ در مغز است. این آسیب ممکن است در برخی افراد منجر به سکته مغزی، لخته‌شدن خون و سایر مشکلات جدی شود.

سردرد یکی دیگر از پیامد های جسمی آسیب مغزی

سردردهای مکرر بعد از آسیب‌های مغزی تروماتیک و غیرتروماتیک یکی از عوارض بسیار شایع است. سردرد ممکن است ظرف‌ مدت ۱ هفته بعد از آسیب شروع شود و تا چند ماه ادامه داشته باشد.

سرگیجه از عوارض جسمی آسیب مغزی

بسیاری از افراد بعد از آسیب مغزی دچار سرگیجه می‌شوند که ممکن است چند دقیقه، چند ساعت، و حتی چند روز ادامه یابد.

عوارض عصبی آسیب مغزی

آسیب مغزی ناشی از ضربه در پایه جمجمه در برخی افراد  باعث آسیب به اعصابی می‌شود که به‌صورت مستقیم از مغز خارج می‌شوند و به آن «اعصاب جمجمه‌ای» می‌گویند. آسیب به اعصاب جمجمه‌ای اغلب باعث بروز عوارض زیر خواهد شد:

• فلج عضلات صورت؛
• ازدست‌دادن حس صورت؛
• ازدست‌دادن یا تغییر حس بویایی و چشایی؛
• دوبینی یا نابینایی؛
• مشکلات بلع؛
• سرگیجه؛
• زنگ‌زدن گوش؛
• کم‌شنوایی؛
• مشکلات ذهنی؛
• تغییرات مهارت‌های تفکر (شناختی)؛
• طول‌کشیدن پردازش افکار؛
• مشکلات حافظه؛
• اختلالات یادگیری؛
• مشکلات استدلال و قضاوت؛
• کاهش توجه و تمرکز؛
• مشکلات عملکرد اجرایی؛
• اختلالات حل مسئله؛
• ناتوانی در تصمیم‌گیری؛
• عدم توانایی در سازمان‌دهی تفکر و امور؛
• مشکلات چندوظیفگی؛
• برنامه‌ریزی ضعیف یا اشتباه.

مشکلات ارتباطی یکی از عوارض شایع آسیب مغزی

یکی از عوارض شایع آسیب مغزی، مشکلات ارتباطی و زبانی است. این مشکلات اغلب باعث ناامیدی، درگیری و سوءتفاهم برای افراد مبتلا به آسیب‌های مغزی و خانواده یا دوستان آن‌ها خواهد شد. اختلالات ارتباطی در بسیاری از افراد به شرح زیر است:

• مشکل در درک گفتار یا نوشتار؛
• مشکلات صحبت‌کردن یا نوشتن؛
• ناتوانی در سازمان‌دهی افکار و ایده‌ها؛
• مشکل در درک سیگنال‌های غیرکلامی؛
• مشکلاتی در دنبال‌کردن و شرکت در مکالمه با دیگران؛
• مشکل در رعایت نوبت یا انتخاب موضوع در مکالمه‌ها؛
• مشکلات شروع یا توقف مکالمه؛
• ناتوانی در استفاده از عضلات موردنیاز برای تشکیل کلمات (دیس‌آرتری)؛
• مشکلات تغییر لحن، زیر و بَمی صدا، تأکید بر بیان احساسات، نگرش‌ها یا تفاوت‌های ظریف معنایی.

تغییرات رفتاری، عاطفی و حواس یکی از عوارض آسیب مغزی

افرادی که آسیب مغزی را تجربه کرده‌اند ممکن است تغییراتی در رفتار، احساسات و حواس آن‌ها رخ دهد که بیشتر شامل موارد زیر است:

نوع تغییرات	نشانه‌ها
مشکلات رفتاری	مشکل در کنترل خود؛ عدم آگاهی از توانایی‌ها؛ رفتار پُرخطر؛ مشکل در موقعیت‌های اجتماعی؛ انفجارهای کلامی یا فیزیکی.
مشکلات عاطفی	افسردگی؛ اضطراب؛ نوسانات خلقی؛ عدم همدلی با دیگران؛ خشم؛ بی‌خوابی.
مشکلات حسی	زنگ‌زدن مداوم گوش؛ مشکل در تشخیص اشیا؛ اختلال در هماهنگی دست و چشم؛ نقاط‌ کور یا دوبینی؛ مزه تلخ، بوی بد یا مشکل در بوکردن؛ سوزن‌سوزن‌شدن، درد یا خارش پوست؛ ازدست‌دادن تعادل یا سرگیجه.

ابتلا به بیماری‌های دژنراتیو مغز و عوارض آسیب مغزی

رابطه بین آسیب مغزی و بیماری‌های دژنراتیو مغز هنوز مشخص نیست، اما برخی تحقیقات نشان دادند آسیب‌های تروماتیک مکرر یا شدید مغز ممکن است خطر ابتلا به این بیماری‌ها را افزایش دهد. اختلالات دژنراتیو زیر باعث ازدست‌رفتن تدریجی عملکردهای مغز می‌شوند:

• آلزایمر؛
• پارکینسون؛
• زوال عقل.

آیا می‌توان از آسیب مغزی پیشگیری کرد؟

برای کاهش خطر آسیب مغزی به نکات زیر توجه کنید:

• استفاده از کمربند ایمنی و کیسه هوا در وسایل نقلیه؛
• استفاده از کلاه ایمنی هنگام موتورسواری، دوچرخه‌سواری و برخی دیگر از ورزش‌ها؛
• کاهش یا قطع مصرف الکل؛
• توجه به محیط اطراف هنگام رانندگی و پیاده‌روی؛
• نصب نرده در نقاط مختلف خانه مانند حمام؛
• درمان بیماری‌های زمینه‌ای مؤثر در آسیب‌های اکتسابی مغز.

تفاوت آسیب مغزی با ضربه مغزی و سکته مغزی چیست؟

آسیب مغزی با ضربه و سکته مغزی تفاوت‌های زیادی در تعریف، علت، شروع علائم و روش‌های درمان دارد. در جدول زیر مقایسه‌ای کامل میان این مشکلات انجام شده است تا دید بهتری داشته باشید:

ویژگی‌ها	آسیب مغزی	ضربه مغزی	سکته مغزی
تعریف	هر نوع آسیب به مغز شامل: آسیب‌های تروماتیک؛ آسیب‌های اکتسابی.	آسیب به مغز به‌دلیل ضربه به سر	کاهش یا قطع جریان خون‌رسانی به مغز؛ خونریزی مغزی.
علت	ضربه به سر یا تصادف و رفتار پُرخطر؛ کمبود اکسیژن مغز؛ سکته مغزی؛ تومور مغزی؛ عفونت‌ها؛ مسمومیت با مواد خطرناک.	تصادف؛ ضربه به سر؛ سقوط از ارتفاع؛ ضربه‌ به سر هنگام ورزش؛ برخورد جسمی با سر مانند ترکش یا گلوله.	لخته خون؛ پارگی رگ مغز.
زمان شروع علائم	زمان شروع متفاوت بسته به علت و محل درگیر در مغز	اغلب بعد از ضربه تا چند ساعت آینده	اغلب به‌صورت ناگهانی
روش‌های درمان	استراحت در موارد خفیف؛ اکسیژن‌رسانی به مغز؛ دارودرمانی؛ جراحی در موارد شدید؛ توان‌بخشی.	استراحت؛ دارودرمانی؛ جراحی در موارد شدید ضربه مغزی.	بازکردن رگ‌های مسدود شده با برداشتن لخته خون؛ روش‌های پزشکی کنترل خونریزی.

کلام آخر دکتردکتر

آسیب مغزی اغلب به‌دلیل برخورد چیزی به سر در رفتارهای پُرخطر یا سقوط، و همچنین، براثر سکته مغزی، کمبود اکسیژن بافت‌های مغز و مشکلات دیگری رخ می‌دهد. این آسیب بسته به محل درگیر در مغز علائم متفاوتی ایجاد می‌کند که در بیشتر موارد شامل مشکلات گفتاری و حرکتی، اختلالات حافظه و هوشیاری و حتی اختلالات شناختی و رفتاری هستند. اقدام سریع برای درمان و کاهش فشار جمجمه تأثیر بسیار زیادی در جلوگیری از آسیب‌های اضافی دارد. پیشنهاد می‌شود حتی درصورت مشاهده ساده‌ترین علائم آسیب خفیف از خدمات ویزیت آنلاین دکتردکتر استفاده کنید تا بعد از بررسی علائم شما را برای مراجعه به اورژانس راهنمایی کنند.

 

منابع

mayoclinic

biausa

my.clevelandclinic

hopkinsmedicine

webmd

betterhealth

 

 

obia

 

اشتراک گذاری