آلوپورینول (Allopurinol) نوعی داروی مهارکنندۀ آنزیم گزانتین اکسیداز است که پزشک آن را برای کاهش سطح بالای اسید اوریک خون یا پیشگیری از آن تجویز میکند. افزایش بیش از حد این ماده، دلیل بیماریهایی مانند نقرس یا آرتریت نقرسی (درد و التهاب مفاصل) است. این دارو همچنین سطح اضافی اسید اوریک را که علت آن مصرف داروهای ضدسرطان یا ابتلا به سنگ کلیه است، کاهش میدهد یا جلوی افزایش این ماده را میگیرد. در ادامه بیشتر توضیح میدهیم قرص آلوپورینول برای چیست و چه عوارضی جانبی دارد. همراهمان بمانید.
آلوپورینول چیست؟
افزایش سطح اسید اوریک خون عامل بیماری نقرس یا تشکیل سنگ کلیه است. آلوپورینول (با نامهای تجاری رایج زیلوپریم، لوپورین و آلوپریم) به دستهای از داروها به نام مهارکنندههای آنزیم گزانتین اکسیداز تعلق دارد که تولید این ماده را در بدن کاهش میدهد. آلوپورینول قیمت چندانی ندارد؛ اما بدون نسخۀ پزشک قابلتهیه نیست و آن را در ایران به اسم قرص الوكيم ١٠٠ نیز میشناسند. پس از تهیه، آلوپورینول را در بستهبندی اصلی آن در دمای اتاق و دور از رطوبت و گرما نگهداری کنید.
همچنین در دورۀ درمان با آلوپورینول، برای پیشگیری از سنگ کلیه یا اگر سابقۀ عود سنگ کلیه دارید، ممکن است ملزم به رعایت رژیم غذایی خاصی شوید. برای مثال، کاهش مصرف پروتئین حیوانی، نمک، قندهای تصفیهشده یا غذاهای غنی از اگزالات و کلسیم و افزایش مصرف فیبر. درهرصورت، از دستور پزشک یا متخصص تغذیه پیروی کرده و دربارۀ رژیم غذایی مناسب وضعیت خود، اطلاعات کسب کنید. شما میتوانید از دکتردکتر وقت حضوری متخصص تغذیه بگیرید و از او بخواهید رژیم غذایی مناسب با مصرف این دارو را به شما پیشنهاد دهد.
ازطرفی، در دورۀ مصرف این دارو حتی درصورت نبود علائم خاص، شاید لازم باشد بهصورت منظم آزمایشهای پزشکی انجام دهید. پزشک عملکرد کلیه و بدن شما را طی درمان تحتنظر میگیرد و درصورت مشاهدۀ تغییرات، دُز دارو را تغییر میدهد. ممکن است او درمان را با دُز پایین آلوپورینول شروع کند و بهتدریج، اغلب نه بیشتر از یک بار در هفته، مقدار آن را افزایش دهد.
قرص آلوپورینول برای چیست؟
پزشک قرص آلوپورینول را برای اهداف زیر تجویز میکند:
- درمان بیماران دارای علائم و نشانههای نقرس اولیه یا ثانویه. این دارو سطح اورات خون را کاهش داده و علائم نقرس را تسکین میدهد که ممکن است شامل توفیهای دردناک (رسوبات اسید اوریکی)، درد مفصلی، التهاب، قرمزی، کاهش دامنۀ حرکتی و ورم شوند.
- درمان بیماران مبتلا به لوسمی، لنفوم و بدخیمیهایی که اسید اوریک سرم و ادرار آنها به علت روشهای مختلف درمان سرطان، افزایش یافته است. زمانی که دیگر احتمال تولید بیش از حد اسید اوریک وجود ندارد، درمان با آلوپورینول باید قطع شود.
- کنترل شرایط بیماران مبتلا به سنگهای عودکننده اگزالات کلسیم که دفع روزانۀ اسید اوریک آنها در بیماران مرد بیش از ۸۰۰ میلیگرم و در بیماران زن بیش از ۷۵۰ میلیگرم است.
قرص الوپورینول ممکن است برای اهداف دیگری هم استفاده شود که دربارۀ آن از پزشک یا داروساز خود سؤال کنید. دربارۀ آلوپورینول و کبد چرب نیز باید اشاره کنیم مصرف این دارو برای درمان این بیماری تأیید نشده است و پزشک آلوپورینول را برای این منظور تجویز نمیکند.
نحوه مصرف آلوپورینول چگونه است؟
آلوپورینول بهصورت قرص خوراکی عرضه میشود و پزشک نحوۀ مصرف آلوپورینول ۱۰۰ را مشخص خواهد کرد. بهطور معمول باید این دارو را روزی یکبار مصرف کنید؛ اما اگر دُز بالایی برایتان تجویز شده باشد، ممکن است پزشک توصیه کند که دُز را تقسیم کرده و آن را روزی دو بار مصرف کنید. اگر نتوانید قرص آلوپورینول را میل کنید، این دارو را داخل ورید شما تزریق میکنند.
پزشک بهترین زمان مصرف قرص آلوپورینول ۱۰۰ را نیز برای شما مشخص میکند که اغلب در هر ساعتی از روز است. بااینحال، برای جلوگیری از فراموشی سعی کنید این دارو را هر روز در ساعت مشخصی میل کنید. همچنین بهتر است برای کاهش خطر ایجاد سنگ کلیه، آلوپورینول را با مایعات فراوان مصرف کنید؛ بنابراین سعی کنید روزانه ۲ تا ۳ لیتر مایعات بنوشید. برای جلوگیری از ناراحتی معده، میتوانید قرص آلوپورینول خارجی یا ایرانی را بعد از غذا نیز مصرف کنید.
پیش از مصرف این دارو اگر سیگار میکشید، الکل مصرف میکنید یا هرگونه از مشکلات زیر را دارید، به پزشک خود اطلاع دهید:
- مشکلات مغز استخوان یا بیماری کبدی؛
- سرطان (مانند مولتیپل میلوما)؛
- نارسایی احتقانی قلب؛
- دیابت؛
- فشارخون بالا؛
- مشکلات مزمن کلیوی (مانند گلومرولونفریت، پیلونفریت).
هرگز مصرف آلوپورینول را بدون مشورت با پزشک خود قطع نکنید و از افزایش دُز دارو، دفعات یا مدت مصرف بیشتر از آنچه او دستور داده است، خودداری کنید؛ چون احتمال بروز عوارض جانبی افزایش مییابد.
دُز مصرفی آلوپورینول
مقدار مصرف این دارو برای بیماران مختلف، متفاوت است و باید فقط طبق دستور پزشک یا راهنمای روی بستهبندی آن باشد. اطلاعات این بخش تنها شامل مقادیر مصرف میانگین و رایج این دارو میشود. اگر دُز مصرفی شما با این مقادیر تفاوت دارد، خودسرانه آن را تغییر ندهید، مگر اینکه پزشک چنین تشخیصی داده باشد. همچنین، تعداد دفعات مصرف در روز، فاصلۀ زمانی مجاز بین نوبتها و طول دورۀ درمان، همگی بر اساس نوع بیماری شما تعیین میشوند. دُز مصرفی قرص آلوپورینول به شرح زیر است:
برای درمان نقرس
- بزرگسالان: در ابتدا روزانه ۱۰۰ تا ۳۰۰ میلیگرم که به صورت یک بار در روز یا در چند نوبت تقسیم شده و مصرف میشود. ممکن است پزشک بسته به نیاز شما، این مقدار را تغییر دهد. بااینحال، مقدار مصرف این دارو اغلب از ۸۰۰ میلیگرم در روز بیشتر نمیشود.
- کودکان: پزشک باید نوع مصرف و مقدار دقیق دارو را مشخص کند.
برای افزایش سطح اسید اوریک ناشی از مصرف داروهای ضدسرطان
- بزرگسالان و کودکان ۱۱ سال و بالاتر: ۳۰۰ تا ۸۰۰ میلیگرم در روز. پزشک ممکن است درصورت نیاز، مقدار مصرف آلوپورینول را تغییر دهد.
- کودکان: مقدار مصرف بر اساس مساحت سطح بدن (BSA) محاسبه میشود و پزشک آن را مشخص میکند. دُز معمول، ۱۰۰ میلیگرم بهازای هر متر مربع از سطح بدن و هر ۸ تا ۱۲ ساعت است. پزشک باتوجهبه نیاز بیمار، مقدار مصرف را تنظیم میکند؛ اما دُز روزانه اغلب از ۸۰۰ میلیگرم در روز بیشتر نمیشود.
برای سنگ کلیه
- بزرگسالان: روزانه ۲۰۰ تا ۳۰۰ میلیگرم که به صورت یکبار در روز یا در چند نوبت تقسیم شده و مصرف میشود. ممکن است پزشک بسته به نیاز شما، مقدار مصرف آلوپورینول را تغییر دهد. بااینحال، دُز روزانه اغلب از ۸۰۰ میلیگرم در روز بیشتر نمیشود.
- کودکان: پزشک باید نوع مصرف و مقدار دقیق دارو را مشخص کند.
مصرف آلوپورینول در درمان نقرس
زمانی که ما غذاهای حاوی پورین (نوعی ترکیب شیمیایی طبیعی) مصرف میکنیم، بدن آنها را به مادۀ زائد اسید اوریک تبدیل میکند. در حالت طبیعی، این ماده بهصورت محلول در خون است و از طریق مسیرهای مشخصی در کلیهها بهشکل ادرار از بدن دفع میشود. اما وقتی مقدار آن بیشتر از توان دفعی بدن باشد، کریستالها یا تودههای جامد اسید اوریک شکل میگیرند و فرد مبتلا به بیماری نقرس میشود.
آلوپورینول در دسته داروهای مهارکنندۀ آنزیم گزانتین اکسیداز قرار میگیرد که عامل اصلی تشکیل و تجمع اسید اوریک در بدن است. هنگامی که اسید اوریک در بدن انباشته نشود، احتمال تشدید نقرس بهمرور زمان بهصورت قابلتوجهی کاهش مییابد. البته این دارو برای درمان درد و ورم ناشی از حملات نقرس مؤثر نیست. به همین دلیل بسیاری از بیماران، علاوهبرآن، به داروی دیگری برای درمان مشکل اصلی (تجمع اسید اوریک) نیاز دارند. زمانی که بهدلیل کاهش کافی سطح اسید اوریک خون، حملات نقرس متوقف شوند، اغلب مصرف داروهای تسکیندهندۀ حملات ادامه نمییابد و شما مصرف آلوپورینول را تنها برای حفظ سطح پایین اسید اوریک ادامه خواهید داد.
همچنین ممکن است در شروع مصرف قرص آلوپورینول حملات نقرس شدت یابند. در چنین شرایطی، پزشک داروی دیگری مانند کلشیسین را همراه با آلوپورینول تجویز میکند. ازطرفی، شاید علائم شما تا ۲ تا ۶ هفته بهبود پیدا نکنند. اگر وضعیت شما پس از ۶ هفته تغییر نکرد، به پزشک مراجعه کنید.
آلوپورینول و پیشگیری از سنگ کلیه
آلوپورینول یکی از داروهای مهم در پیشگیری از بعضی انواع سنگ کلیه، بهویژه سنگهای اسید اوریکی، است. این دارو با مهار آنزیم گزانتین اکسیداز، تولید اسید اوریک را در بدن کاهش میدهد و درنتیجه، میزان این ماده در ادرار و خون پایین میآید. کاهش غلظت اسید اوریک نقش مهمی در جلوگیری از تشکیل کریستالها و در نهایت سنگهای کلیوی دارد.
طبق تحقیقات یک مقاله، آلوپورینول بهویژه در افرادی که دچار «هیپراوریکوزوری» (افزایش اسید اوریک در ادرار) هستند، خطر عود سنگهای کلیوی را بهطور قابلتوجهی کاهش میدهد. در این مقاله تأکید شده است که این دارو اغلب زمانی تجویز میشود که اصلاح رژیم غذایی بهتنهایی برای کنترل سطح اسید اوریک کافی نباشد.
نکتۀ مهم دیگر این است که نقش اسید اوریک تنها به تشکیل سنگهای اسید اوریکی محدود نمیشود. طبق مطالعات، این ماده ممکن است فرایند شکلگیری اولیه سنگهای کلسیم اگزالات را آغاز کند یا حلالیت این ترکیبات را کاهش دهد؛ بنابراین، کاهش سطح اسید اوریک با مصرف آلوپورینول، حتی در برخی بیماران مبتلا به سنگهای کلسیمی نیز امکانپذیر است. همچنین طبق نتایج مطالعات بالینی، آلوپورینول با کنترل سطح اسید اوریک، جلوی عود سنگ کلیه را میگیرد.
مصرف آلوپورینول در بارداری و شیردهی
برای بررسی اثر مصرف آلوپورینول در بارداری، مطالعات حیوانی روی موش صحرایی و خرگوش با دُزهایی تا بیست برابر دُز معمول انسانی (حدود 5 میلیگرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز) انجام شده است. طبق نتایج، مصرف این دارو هیچ اختلالی در قدرت باروری ایجاد نکرده و آسیبی به جنین وارد نمیکند.
بااینحال، در گزارش منتشرشده از مطالعهای دیگر، موشهای باردار که در روزهای ۱۰ یا ۱۳ بارداری، دُزهای ۵۰ یا ۱۰۰ میلیگرم بر کیلوگرم آلوپورینول را از طریق تزریق داخل شکمی (صفاقی) دریافت کرده بودند، بررسی شدند. بر اساس نتایج، در موشهایی که دُز ۱۰۰ میلیگرم را دریافت کرده بودند، آمار مرگومیر جنین افزایش یافت؛ اما در گروهی که دُز ۵۰ میلیگرم را دریافت کرده بودند، مرگ جنین اصلا مشاهده نشد. علاوهبراین، در جنینهایی که در روز ۱۰ بارداری در معرض هر یک از این دو دُز قرار گرفته بودند، آمار ناهنجاریهای ظاهری بالاتر بود و در جنینهایی که در روز ۱۳ بارداری تحتتأثیر این دو دُز قرار گرفتند، ناهنجاریهای اسکلتی بیشتری رخ داد.
باوجود یافتههای حیوانی فوق، تاکنون مطالعات جامع و کنترلشدهای روی زنان باردار انجام نشده است. ازآنجاکه نتایج مطالعات حیوانی واکنشهای بدن انسان را بهصورت دقیق پیشبینی نمیکنند، مصرف آلوپورینول در دوران بارداری تنها در شرایطی مجاز است که ضرورت مطلق و حیاتی داشته باشد و پزشک دستور دهد. بنابراین اگر باردار هستید یا قصد باردارشدن دارید، به او اطلاع دهید.
همچنین آلوپورینول و متابولیت فعال آن (اکسیپورینول)، هر دو در شیر مادری که تحت درمان با این دارو بوده است، یافت شدهاند. باتوجهبه اینکه هنوز تأثیر دقیق آلوپورینول بر نوزاد شیرخوار مشخص نیست، توصیه میشود زنان شیرده در مصرف این دارو احتیاط کنند و بهگفتۀ بعضی منابع، در طول مصرف این دارو و حداقل تا یک هفته پس از آخرین دُز، نباید به نوزاد خود شیر دهند.
عوارض جانبی آلوپورینول
اگر میپرسید آیا قرص آلوپورینول ادرار آور است؟ باید پاسخ دهیم افزایش دفعات ادرار ازجمله عوارض جانبی این دارو است؛ اما بسیاری از افراد با مصرف آلوپورینول هیچ عارضهای را تجربه نمیکنند یا فقط دچار عوارض خفیف میشوند. بعضی از عوارض آن نیز اغلب نیازی به مراقبت پزشکی ندارند و با ادامۀ درمان و سازگارشدن بدن با دارو برطرف میشوند. همچنین، پزشک راهکارهایی برای پیشگیری یا کاهش بعضی از این عوارض به بیمار میدهد. برای مثال، مصرف این قرص پس از صرف غذا، احتمال بروز عوارضی مانند معدهدرد را کاهش میدهد. بااینحال، عوارض جانبی شایع آلوپورینول عبارتاند از:
- تغییر حس چشایی یا طعم فلزی دهان؛
- اسهال؛
- تهوع، معدهدرد یا سوءهاضمه؛
- تغییرات خفیف در آزمایشهای عملکرد کبد؛
- افزایش موقت حملات نقرس در ماههای ابتدایی درمان.
عوارض جانبی خفیف این دارو اغلب طی چند روز یا حداکثر چند هفته برطرف میشوند. بااینحال، مصرف داروی آلوپورینول در افرادی که دارای آلل HLA-B ۵۸ هستند، خطر بروز واکنشهای شدید پوستی ازجمله سندروم استیون جانسون را بهطور قابلتوجهی افزایش میدهد. به همین علت، توصیه میکنیم از خدمات دکتردکتر برای گرفتن وقت حضوری متخصص پوست استفاده کنید تا شما را برای کنترل این بیماری راهنمایی کند.
عوارض نادر و خطرناک آلوپورینول
عوارض جانبی قرص آلوپورینول گاهی خطرناک هستند. درصورت بروز هریک از علائم زیر، مصرف این دارو را متوقف کنید و با پزشک خود تماس بگیرید:
- التهاب عروق خونی (واسکولیت): شامل بیحسی یا گزگز، بثورات پوستی، سردرد، تعریق شبانه، احساس ضعف یا خستگی؛
- علائم عفونت: تب، لرز، گلودرد، بدندرد، خستگی غیرعادی، کبودی یا خونریزی؛
- مشکلات کبدی: بیاشتهایی، کاهش وزن، درد شکم (در ناحیه راست و بالای شکم)، خارش، ادرار تیره، مدفوع کمرنگ (خاکستری)، یرقان (زرد شدن پوست یا سفیدی چشمها)؛
- ادرار دردناک و مشاهدۀ خون در ادرار.
این دارو عوارض جانبی نادری نیز دارد، ازجمله:
- ریزش مو؛
- اضطراب یا بیقراری؛
- افسردگی؛
- خشکی دهان؛
- خوابآلودگی؛
- بوی نامطبوع یا آمونیاکی دهان؛
- یبوست؛
- تحریکپذیری؛
- تشنگی.
تداخلات دارویی قرص آلوپورینول
برای جلوگیری از تداخل آلوپورینول با داروهای زیر، مصرف آنها را به پزشک خود اطلاع دهید. ممکن است او تصمیم بگیرد درمان با این دارو را شروع نکنید یا بعضی از داروهای شما را تغییر دهد:
- دیدانوزین (Didanosine)؛
- فزولینتانت (Fezolinetant).
مصرف آلوپورینول با هریک از داروهای زیر نیز اغلب توصیه نمیشود؛ اما گاهی برای درمان مشکلات بیمار لازم است. در چنین شرایطی ممکن است پزشک دُز یا دفعات مصرف یک یا هر دو دارو را تغییر دهد:
- آسنوکومارول (Acenocoumarol)؛
- آزاتیوپرین (Azathioprine)؛
- کاپسیتابین (Capecitabine)؛
- کاپتوپریل (Captopril)؛
- کلومیپرامین (Clomipramine)؛
- انالاپریل (Enalapril)؛
- انالاپریلات (Enalaprilat)؛
- فلورواوراسیل (Fluorouracil)؛
- لووکتوکونازول (Levoketoconazole)؛
- مرکاپتوپورین (Mercaptopurine)؛
- متوترکسات (Methotrexate)؛
- پگلوتیکاز (Pegloticase)؛
- فنپروکومون (Phenprocoumon)؛
- پیموزاید (Pimozide)؛
- تگافور (Tegafur)؛
- تیزانیدین (Tizanidine)؛
- وارفارین (Warfarin)؛
علاوهبراین، خطر بعضی عوارض جانبی آلوپورینول با مصرف همزمان آن با داروهای زیر افزایش مییابد، در این مواقع ممکن است پزشک دُز یا دفعات مصرف یک یا هر دو دارو را تغییر دهد:
- آلومینیوم هیدروکسید (Aluminum Hydroxide)؛
- سیکلوسپورین (Cyclosporine)؛
- ویدارابین (Vidarabine).
قطع یا فراموشی مصرف آلوپورینول
اگر مصرف آلوپورینول را بهطور ناگهانی قطع کنید، نقرس شما بدتر شده یا دچار عوارض جانبی خطرناک و جدی آلوپورینول میشوید. فقط طبق دستور پزشک این کار را انجام دهید. او کمک میکند تا دُز دارو را بهآرامی کاهش دهید تا دچار عوارض جانبی شدید نشوید. اگر مصرف آلوپورینول را فراموش کردید، بهشکل زیر عمل کنید:
- اگر آن را روزی یکبار مصرف میکنید، دُز فراموششده را بهمحض یادآوری میل کنید، مگر اینکه نوبت بعدی رسیده باشد.
- اگر این دارو را روزانه دو بار یا بیشتر مصرف میکنید و تا زمان نوبت بعدی یادتان نیامد، دُز فراموششده را بیخیال شوید و نوبت بعدی را در ساعت همیشگی بخورید.
- هرگز برای جبران نوبت فراموششده، دو دُز دارو را همزمان مصرف نکنید.
آلوپورینول چگونه عمل میکند؟
ساختار شیمیایی این دارو مشابه هیپوگزانتین (نوعی باز پورین طبیعی) است. پس از مصرف، آلوپورینول در کبد به متابولیت فعال خود (اکسیپورینول یا آلوگزانتین) تبدیل میشود و آنزیم گزانتین اکسیداز را مهار میکند. آلوپورینول و متابولیت فعال آن، آنزیمی که هیپوگزانتین را به گزانتین و در نهایت به اسید اوریک تبدیل میکند، از کار میاندازند. اثرات درمانی آلوپورینول نیز ناشی از مهار همین آنزیم است.
این دارو از طریق مداخلۀ آنزیمی، استفادۀ مجدد از هیپوگزانتین و گزانتین را برای ساخت نوکلئوتیدها و اسیدهای نوکلئیک افزایش میدهد که غلظت نوکلئوتیدها را بالا میبرد و درنتیجه، تولید اولیۀ پورینها از طریق مکانیسم بازخورد منفی متوقف میشود. بنابراین غلظت اسید اوریک در ادرار و خون کم میشود و علائم نقرس کاهش مییابد.
همچنین آلوپورینول با رساندن غلظت اسید اوریک پلاسما به زیر حد حلالیت، به حلشدن و از بین رفتن رسوبات اسید اوریک (توفیهای نقرسی) کمک میکند. با وجود اینکه سطح هیپوگزانتین و گزانتین پس از مصرف این دارو بالا میرود، خطر رسوب آنها در بافتهای کلیوی بهدلیل حلالیت بیشتر و دفع سریعتر توسط کلیهها، بسیار کمتر از اسید اوریک است.
کلام آخر دکتردکتر
آلوپورینول دارویی است که سطح اسید اوریک در افراد مبتلا به نقرس را پایین میآورد. این دارو بهصورت قرص خوراکی با نسخۀ پزشک در دسترس است و اغلب برای جلوگیری از حملات نقرس تجویز میشود. آلوپورینول همچنین در پیشگیری از سنگ کلیه یا عود سنگ کلیه مؤثر است و بیمارانی که تحت درمان سرطان قرار دارند، باید آن را مصرف کنند. اگر دربارۀ آلوپورینول و ریزش مو و سایر عوارضی این دارو سؤالهای بیشتری دارید، بهترین پزشکان و متخصصان در دکتردکتر آمادهاند تا بهصورت آنلاین پاسخگوی شما باشند.
