کاردیومیوپاتی بارداری اغلب در ماه آخر یا تا ۵ ماه بعد از زایمان رخ میدهد، در این بیماری بهدلیل ضعف عضله قلب و بزرگشدن بطن چپ، پمپاژ خون به اندامهای مختلف کاهش پیدا میکند. عدم تشخیص بهموقع خطراتی برای مادر و جنین دارد، حتی گاهی کاردیومیوپاتی برای برخی از زنان باردار به خطری جدی و تهدیدکننده زندگی تبدیل میشود و ممکن است عوارضی مانند لختهشدن خون، ایست قلبی و سکته مغزی یا مرگ داشته باشد؛ باتوجهبه اینکه اکثر زنان باردار با درمان اصولی بهبود پیدا میکنند، در این مقاله از مجله سلامت دکتردکتر علاوهبر بررسی علت ابتلا، علائم، عوارض و عوامل خطر نیز بررسی میشود، در نهایت نیز روشهای تشخیص و درمان معرفی میشوند تا با آگاهی کامل برای بارداری اقدام کنید.
کاردیومیوپاتی پریپارتوم چیست؟
کاردیومیوپاتی بارداری (Cardiomyopathy) یا کاردیومیوپاتی پس از زایمان (Peripartum Cardiomyopathy) بهاختصار PPCM، بهمعنای ضعف عضله قلب است که در ماههای آخر بارداری تا حدود ۵ ماه بعد از زایمان رخ میدهد، در این شرایط، حفره پایین سمت چپ قلب یا بطن چپ (محفظه اصلی پمپاژ قلب) بزرگتر میشود و در نتیجه خون کمتری به اندامها پمپ میکند. این مشکل قلبی هیچ علت شناختهشدهای ندارد و اکثر زنان در ماه آخر بارداری یا طی ماههای ابتدایی پس از زایمان آن را تجربه میکنند. کاردیومیوپاتی در بارداری بهعنوان نوعی بیماری نادر شناخته میشود و ممکن است عوارض خفیف تا شدیدی مانند آریتمی قلبی داشته باشد.
یکی از نشانههای جدیبودن این بیماری را میتوان با درصد خونی که قلب با هر بار ضربان پمپ میکند (کسر تخلیه) اندازهگیری کرد، عدد کسر تخلیه طبیعی در افراد سالم حدود ۵۰٪ تا ۷۰٪ است؛ کسر تخلیه در کاردیومیوپاتی بعد از زایمان به کمتر از ۴۵٪ کاهش پیدا میکند و هرچقدر کمتر شود، وضعیت جدیتر خواهد بود. برخی پزشکان معتقدند که میزان شدت کسر تخلیه ممکن است تاثیر چندانی بر میزان یا سرعت بهبودی نداشته باشد، بهعنوانمثال، زنان بارداری که کسر تخلیه بسیار پایینی دارند نیز بهطورکامل بهبود مییابند.
بخشی از عملکرد قلب برخی زنان باردار مبتلا به کاردیومیوپاتی در طول ۶ ماه و گاهی بیشتر از ۶ ماه بهبود پیدا میکند، اما قدرت قلب برخی دیگر در مدتزمان کوتاهتری (معمولا کمتر از ۲ هفته) به وضعیت قبل برمیگردد. مطالعات نشان دادهاند در میان انواع کاردیومیوپاتی بارداری، کاردیومیوپاتی پری پارتوم (کاردیومیوپاتی پس از زایمان) درصد بهبودی بهنسبت بالاتری دارد، بسیاری از زنان مبتلا به این بیماری با درمان اصولی کاملا بهبود پیدا میکنند، اما ممکن است در برخی موارد تهدیدکننده زندگی باشد.
تفاوت PPCM با نارسایی قلب معمولی
کاردیومیوپاتی حوالی زایمان و نارسایی قلبی، ۲ بیماری متفاوت هستند، PPCM مشکل عضله قلب است و میتواند منجر به نارسایی قلبی شود، اما نارسایی قلبی نوعی سندرم بالینی است که بهدلایل مختلفی رخ میدهد؛ اگر هیچ علت آشکار دیگری برای نارسایی قلب وجود نداشته باشد، علائمی که برای اولین بار در ماه آخر بارداری تا ۵ ماه بعد از زایمان ظاهر میشوند، نشاندهنده کاردیومیوپاتی بارداری هستند.
در جدول زیر مقایسهای بین نارسایی قلبی معمولی و PPCM انجام میشود تا دید بهتری به تفاوتهای این ۲ بیماری داشته باشید:
| شاخصها | کاردیومیوپاتی پریپارتوم (PPCM) | نارسایی قلبی |
| ماهیت اصلی | یکی از انواع بیماریهای عضله قلب | نوعی سندرم بالینی و ناشی از عدم توانایی قلب در تامین نیازهای اندامها |
| علت | معمولا ناشناخته و افزایش خطر ابتلا در شرایط زیر:
|
ابتلا به بیماریهای زیر:
|
| تاثیر بر قلب |
|
|
| افراد مبتلا | زنان در ماه آخر بارداری یا بعد از زایمان | زنان و مردان در تمامی سنین |
| درصد بهبودی | بهبود عملکرد قلب طی چند ماه تا ۱ سال | بیماری مزمن و پیشرونده بسته به علت زمینهای |
علائم کاردیومیوپاتی بارداری
در کاردیومیوپاتی پریپارتوم، حفرههای قلب بزرگتر میشوند و عضله قلب ضعیف خواهد شد، چنین شرایطی مانع از پمپاژ خون کافی از بطن چپ برای تامین نیازهای اندامهای مختلف بدن و جنین میشود؛ در این حالت، ممکن است فشار خون پایین، خستگی و تجمع مایعات در قسمت پایینی پاها را تجربه کنید. علائم کاردیومیوپاتی بارداری مانند سایر انواع کاردیومیوپاتی است، اما برخی از آنها ممکن است در دوران بارداری شایعتر باشند؛ علائم کاردیومیوپاتی پری پارتوم در اکثر زنان باردار به شرح زیر است:
تنگی نفس و خستگی غیرطبیعی
تنگی نفس و خستگی غیرطبیعی از علائم شایع کاردیومیوپاتی هستند، کاهش توان پمپاژ قلب بیشترین نقش را در مشکلات تنفسی و خستگی غیرعادی دارد؛ زمانیکه قلب نتواند خون کافی برای تامین نیاز بافتهای مختلف پمپاژ کند، بدن خون را از اندامهای کماهمیتتر منحرف کرده و به اندامهای مهمتر مانند قلب و مغز میفرستند. علت اصلی تنگی نفس و خستگی غیرطبیعی زنان مبتلا به این بیماری، نتیجه چندین مکانیسم فیزیولوژیک زیر است که معمولا همزمان رخ میدهند:
| مکانیسم فیزیولوژیک | توضیحات | نحوه تاثیر بر تنفس و انرژی |
| کاهش قدرت انقباض بطن چپ |
|
|
| افزایش فشار به ریهها |
|
|
| کاهش اکسیژنرسانی به عضلات |
|
|
ورم اندامها و افزایش وزن ناگهانی
ورم پا و افزایش وزن ناگهانی در کاردیومیوپاتی بارداری اغلب بهدلیل نارسایی قلبی و احتباس آب و سدیم در بدن رخ میدهد، این علائم تقریبا بهیکدیگر مرتبط هستند اما مکانیسمهای ایجاد آنها اندکی متفاوت و به شرح زیر است:
ورم پاها و مچ پا
قلب زنان باردار مبتلا به کاردیومیوپاتی پری پارتوم، خون را با قدرت کافی پمپاژ نمیکند، بهاینمفهوم که با هر ضربان قلب، خون کافی از قلب خارج نمیشود؛ از آنجا که قلب دچار کسر تخلیه شده است، خون برگشتی از بدن نیز نمیتواند وارد قلب شود و در رگها جمع خواهد شد، در این شرایط، رگهای خونی مایعات را به بافتهای دیگر میفرستند و باعث ادم یا تورم اندامها بهویژه پاها و مچ پا میشوند.
کلیهها نیز در احتباس مایعات اندامها نقش دارند، زمانیکه ضعف عضله قلب باعث کاهش پمپاژ خون میشود، کلیهها چنین وضعیتی را بهعنوان کاهش حجم خون تفسیر کرده و در نتیجه آب و سدیم بیشتری در بدن نگه میدارند؛ همزمان با افزایش فشار وریدی ناشی از کاردیومیوپاتی در بارداری، مایعات از مویرگها به بافتها نشت پیدا کرده و باعث ورم پاها و افزایش وزن ناگهانی میشوند.
کاهش یا افزایش ناگهانی وزن
افزایش یا کاهش ناگهانی وزن ممکن است یکی از علائم ابتلا به کاردیومیوپاتی در بارداری یا بدترشدن آن باشد، با کاهش جریان خون به معده، جذب مواد مغذی از غذاها سختتر میشود و ممکن است باعث کاهش وزن شود؛ این در حالی است که احتباس مایعات اضافی عامل اصلی افزایش وزن در زنان باردار مبتلا به این بیماری است.
افت فشار خون
فشار خون پایین یا فشار خونی که هنگام ایستادن ناگهان افت میکند یکی از علائم مراحل شدید کاردیومیوپاتی است، مهمترین علت این مشکل، کاهش برونده قلبی است؛ با ضعیفتر شدن عضله قلب، قلب نمیتواند خون کافی را با فشاری مناسب به تمامی اندامها برساند. فشار خون پایین معمولا زمانی رخ میدهد که برونده قلبی بهدلیل پیشرفت شدید کاردیومیوپاتی در بارداری بهشدت کاهش پیدا کرده است، بنابراین تمامی زنان باردار مبتلا به این بیماری، افت فشار خون ندارند.
بار اضافی قلب، تپش، درد قفسه سینه و ضعف شدید
در طول بارداری بهویژه ماههای آخر، حجم خون بدن مادر حدود ۳۰٪ تا ۵۰٪ افزایش مییابد تا مواد مغذی و اکسیژن کافی به جنین و جفت برسد، همزمان با افزایش حجم خون، برونده قلب نیز حدود ۳۰٪ تا ۵۰٪ بیشتر میشود؛ بلافاصله بعد از زایمان بهدلیل بازگشت ناگهانی بخشی از خون رحم به گردش خون مادر، بار کاری قلب بهصورت موقت افزایش پیدا میکند.
چنین تغییراتی در قلب سالم معمولا قابلتحمل است، اما در زنان مبتلا به کاردیومیوپاتی بارداری بهدلیل ضعف عضله قلب و کاهش قدرت پمپاژ خون، قلب نمیتواند این بار کاری اضافی را بهخوبی مدیریت کند؛ در این شرایط چون نیاز افزایشیافته بدن مادر بهطور موثری تامین نشده است علائم زیر را تجربه میکند:
- احساس فشار یا سنگینی روی قفسه سینه؛
- افزایش ضربان قلب بهدلیل کاهش برونده قلب و جبران کاهش ظرفیت پمپاژ؛
- درد قفسه سینه در برخی زنان باردار؛
- ضعف یا خستگی شدید.
دلیل اصلی تمامی علائم بالا، افزایش بار کاری قلب در طول بارداری، کاهش خونرسانی به عضلات و کاهش اکسیژن بافتی بهدلیل ابتلا به کاردیومیوپاتی است.
سرفه خشک
وریدهای ریوی خون را از ریهها به قلب برمیگردانند، زمانیکه قلب نتواند خون کافی به این رگها برساند، خون در وریدهای ریوی جمع میشود و چنین شرایطی باعث نشت مایعات از ریهها خواهد شد؛ در این نوع از بیماریهای ریه با نشت مایعات از ریهها، زنان باردار مبتلا به کاردیومیوپاتی سرفههای خشک را تجربه میکنند که گاهی آزاردهنده است.
علائم هشدار کاردیومیوپاتی بارداری
برخی از علائم کاردیومیوپاتی در بارداری نشانه شدت بیماری و رسیدن به مرحلهای است که میتواند تهدیدکننده زندگی مادر و جنین باشد، با تجربه هر یک از علائم هشداردهنده زیر باید سریعتر به پزشک متخصص مراجعه کنید:
| دستهبندی علائم هشداردهنده | توضیحات |
| تنگی نفس شدید و غیرطبیعی |
|
| خستگی شدید و غیرقابل توضیح |
|
| ضربان قلب نامنظم |
|
| درد شدید قفسه سینه |
|
| کاهش سطح هوشیاری |
|
| لختهشدن خون در ریه |
|
| سرفه شدید | سرفه خشک و مکرر بهویژه هنگام دراز کشیدن |
| افزایش وزن | افزایش وزن ناگهانی و بدوندلیل (معمولا بیشتر از ۲ کیلوگرم در ۱ هفته) |
علت کاردیومیوپاتی بارداری
هیچکدام از موسسات علمی و پزشکان دقیقا مطمئن نیستند چه چیزی باعث کاردیومیوپاتی بارداری میشود، اما بسیاری از متخصصان تصور میکنند ترکیبی از عوامل متعدد مانند عدمتعادل هورمونها، برخی شرایط پزشکی، التهاب و ژنتیک در ابتلا به این بیماری نقش دارند؛ در ادامه علت کاردیومیوپاتی پری پارتوم در بارداری بررسی میشود:
تغییرات هورمونی دوران بارداری
تغییرات هورمونی زیادی در دوران بارداری رخ میدهد، یکی از این هورمونها «پرولاکتین» است که نقش مهمی در تولید شیر برای نوزاد دارد؛ عدمتعادل این هورمون میتواند با کاهش هورمون استروژن به سلولهای قلب آسیب برساند و زمینه را برای کاردیومیوپاتی بارداری فراهم کند.
مشکلات فشار خون بالا و فشار اضافی بر قلب در بارداری
فشار خون بالا و فشار اضافی بر قلب بهتنهایی عامل اصلی ابتلا به نارسایی قلبی و کاردیومیوپاتی بارداری نیستند، اما بیماریهای فشار خون مانند پرهاکلامپسی (فشار خون بارداری) بر سلامت قلب زنان در این دوران تاثیر میگذارند و ممکن است به سیگنالینگ فاکتور رشد اندوتلیال عروقی (VEGF) آسیب برسانند؛ بدون وجود این سیگنال، وضعیت سلامت رگهای خونی زنان باردار بدتر خواهد شد.
در بارداری، قلب بهدلیل افزایش حجم خون و بیشتر شدن پمپاژ آن تحت فشار اضافی قرار میگیرد، با بالا رفتن فشار خون، فشار داخل بطن چپ افزایش مییابد و دیوارههای عضله قلب تحت کشش مزمن قرار میگیرند؛ چنین شرایطی باعث آسیب سلولهای عضله قلب خواهد شد و خطر ابتلا به کاردیومیوپاتی افزایش مییابد.
لازم است بدانید فشار خون بالا ممکن است به اندوتلیوم عروق قلب آسیب برساند، اندوتلیوم با تولید اکسیدنیتریک در شُلشدن عروق کرونر قلب نقش دارد؛ با آسیب لایه درونرگی و در نتیجه انقباض عروق کرونری، فشار بیشتری به عضله قلب وارد میشود و چون قلب نمیتواند مانند قبل خون کافی پمپاژ کند، احتمال کاردیومیوپاتی در بارداری بیشتر میشود.
عوامل التهابی و ایمنی
در شرایط طبیعی، بدن بین رادیکالهای آزاد و آنتیاکسیدانها تعادل برقرار میکند، اما وقتی رادیکالهای آزاد بیشتر از توان آنتیاکسیدانها باشند، استرس اکسیداتیو ایجاد میشود؛ تغییرات زیاد دوران بارداری ممکن است باعث تحمیل استرس بیشتر بر سلولهای قلب شود. استرس اکسیداتیو یکی از مهمترین محرکهای التهاب در بدن است و با آسیب به سلولها و تغییر مسیرهای پیامرسانی سیستم ایمنی، باعث شروع یا تشدید التهاب خواهد شد، التهاب نیز بهنوعی در تولید رادیکالهای آزاد بیشتر نقش دارد و بهاینترتیب چرخهای معیوب در بدن شکل میگیرد؛ ادامه یافتن این چرخه بهصورت زیر، سطح استرس اکسیداتیو و التهاب در بدن را افزایش میدهد و در نهایت بهدلیل آسیب به سلولهای قلب، عضله قلب ضعیفتر و دیواره حفرههای قلب بهدلیل التهاب بزرگتر میشوند:
- عدم تعادل رادیکالهای آزاد و آنتیاکسیدانها؛
- استرس اکسیداتیو؛
- آسیب سلولی؛
- التهاب بدن؛
- جذب سلولهای ایمنی به محل التهاب؛
- تولید رادیکالهای آزاد بیشتر؛
- افزایش استرس اکسیداتیو.
عوامل ژنتیکی و سابقه بیماری قلبی
کاردیومیوپاتی بارداری نوعی بیماری عضله قلب است و تغییرات ژنی ارثی یا برخی بیماریهای زمینهای قلب ممکن است خطر ابتلا به آن را افزایش دهند، طبق مطالعات، حدود ۱۵٪ تا ۲۰٪ از زنان مبتلا به کاردیومیوپاتی پریپارتوم، جهشهای ژنتیکی دارند؛ در این شرایط، ممکن است قلب از نظر عملکردی سالم بهنظر برسد، اما قدرت کافی برای افزایش عملکرد در شرایط استرس یا افزایش حجم خون در طول بارداری را نداشته باشد.
لازم است بدانید، در طول بارداری، حجم خون، برونده قلب، ضربان قلب و فشار کاری قلب افزایش پیدا میکند، اما قلب دارای نقص ژنتیکی نمیتواند این تغییرات را تحمل و مدیریت کند؛ بههمیندلیل وقتی عوامل دیگری مانند استرس اضافه شوند، قلب سریعتر دچار اختلال عملکرد خواهد شد.
سابقه ابتلا به بیماریهای قلبی نیز زمینه را برای کاردیومیوپاتی بارداری فراهم میکنند، چون قلب از قبل مشکلاتی داشت و حالا با تغییرات ناگهانی در بارداری مانند تغییرات هورمونی یا افزایش فشار خون بارداری، خطر ابتلا به این بیماری افزایش پیدا میکند؛ برخی از بیماریهای قلبی که ممکن است خطر کاردیومیوپاتی را در زنان باردار افزایش دهند به شرح زیر هستند:
- بیماری عروق کرونر قلب؛
- عفونت ویروسی قلب؛
- بیماریهای قلبی ناشی از فشار خون مزمن؛
- نارسایی قلبی؛
- بیماریهای ژنتیکی قلب.
عوامل خطر ابتلا به PPCM
عوامل زیادی ممکن است خطر ابتلا به کاردیومیوپاتی بعد از زایمان را افزایش دهند، دانستن اینکه در معرض خطر بیشتری هستید به شما و پزشک متخصص در پیشگیری از این بیماری کمک میکند؛ در این شرایط با خیالی آسوده برای بارداری ایمن برنامهریزی خواهید کرد. عوامل زیر هر کدام بهنحوی خطر ابتلا به کاردیومیوپاتی پریپارتوم را افزایش میدهند:
بارداری چندقلویی
در بارداریهای چندقلویی، حجم خون و پمپاژ آن بهطور قابلتوجهی بیشتر از بارداریهای تکقلو است، این افزایش حجم و برونده قلبی، فشار بسیار بیشتری به عضله قلب مادر وارد میکند؛ در این حالت چون قلب ظرفیت کافی برای تطابق با شرایط موجود را ندارد، خطر ابتلا به کاردیومیوپاتی بارداری افزایش مییابد.
چندین بارداری و زایمان
زنان با ۴ فرزند یا بیشتر، در معرض خطر بیشتری قرار دارند، اما برخی زنان ممکن است بعد از بارداری اول یا دوم نیز به کاردیومیوپاتی مبتلا شوند. هر بارداری باعث افزایش حجم خون و برونده قلبی میشود و فشار کاری قلب را افزایش میدهد، تکرار چنین وضعیتی در طول سالهای باروری، ذخیره عملکردی قلب مادر را کاهش خواهد داد؛ بهعبارت سادهتر، چندین بارداری میتواند احتمال آسیب تجمعی به سیستم قلبی-عروقی زنان را افزایش دهد و زمینه را برای ابتلا به این بیماری فراهم کند.
سن بالا در بارداری
با بالارفتن سن مادر، سیستم قلبی-عروقی دیگر آن انعطافپذیری قبل را ندارد و از طرفی احتمال تغییرات زمینهای در عضله قلب و عروق کرونر بیشتر میشود، بنابراین در سن بالاتر قلب توان کمتری برای سازگاری با تغییرات بارداری مانند افزایش ۵۰ درصدی حجم خون و پمپاژ بیشتر خواهد داشت؛ بههمیندلیل نیز بارداری در سن بالای ۳۵ سال و حتی گاهی ۳۰ سال ممکن است خطر ابتلای زنان به کاردیومیوپاتی را افزایش دهد.
سابقه ابتلا به کاردیومیوپاتی در بارداریهای قبلی
زنانی که در بارداریهای قبلی به این بیماری مبتلا شدهاند، نسبت به دیگران در معرض خطر بیشتری قرار دارند؛ ظرفیت جبرانی قلب در این افراد کاهش یافته است و افزایش حجم خون میتواند منجر به کاردیومیوپاتی مجدد شود.
فشار خون بالا یا پرهاکلامپسی
یکی از قویترین عوامل خطر کاردیومیوپاتی بارداری، اختلالات فشار خون بارداری مانند پرهاکلامپسی است، به علت فشار خون بالا در برخی زنان باردار، ممکن است اندوتلیال عروق کرونر (پوشش دیواره عروق و منبع تولید اکسیدنیتریک برای گشادشدن رگها) آسیب ببیند؛ اگر افزایش مقاومت عروق همراه با استرس اکسیداتیو رخ دهد، فشار کاری قلب بیشتر و عملکرد بطن چپ کاهش مییابد، تمامی این موارد در کنار سایر تغییرات بارداری مانند تغییرات هورمونی زمینه را برای ابتلا به کاردیومیوپاتی فراهم میکنند.
کمخونی
کمخونی باعث کاهش ظرفیت حمل اکسیژن خون میشود و بدن برای جبران چنین مشکلی، برونده قلبی را افزایش میدهد، با افزایش مداوم ضربان و فشار کاری بالای قلب در طول بارداری، زنان مبتلا به کمخونی بیشتر در معرض ابتلا به کاردیومیوپاتی بارداری قرار میگیرند.
سوءتغذیه یا کمبود ریزمغذیها
سوءتغذیه و کمبود مواد مغذی از چند مسیر باعث آسیب عضله قلب میشود و خطر ابتلا به کاردیومیوپاتی افزایش مییابد، میزان خطر به عوامل متعددی مانند نوع کمبود ریزمغذیها، مدتزمان سوءتغذیه و ابتلا به برخی بیماریهای زمینهای بستگی دارد؛ کمبود پروتئین و برخی دیگر از مواد مغذی با کاهش سنتز پروتئینهای ساختار میوکارد باعث اختلال در ترمیم سلولهای آسیبدیده میشود و در طولانیمدت خطر کاردیومیوپاتی در بارداری را افزایش میدهد.
برخی کمبودهای تغذیهای بهویژه کمبود سلنیوم علاوهبر تاثیر بر تعادل آنتیاکسیدانی، پاسخ ایمنی را نیز مختل میکنند و در این شرایط با افزایش احتمال آسیب التهابی، خطر کاردیومیوپاتی در زنان باردار بیشتر میشود. البته اثبات تاثیر مواد مغذی مختلف در ابتلا به این بیماری هنوز به مطالعات علمی بیشتری نیاز دارد.
سابقه مصرف الکل و مواد مخدر
مصرف سیگار، الکل و مواد مخدر با افزایش استرس اکسیداتیو منجر به اسپاسم عروق کرونری قلب و آسیب مستقیم به رگها میشود، با انقباض عضلات دیواره داخلی رگهای اصلی قلب، خونرسانی به عضله قلب کاهش پیدا میکند و در نتیجه زمینه برای ابتلا به کاردیومیوپاتی در بارداری فراهم میشود.
اضافه وزن و چاقی
یکی از عوارض چاقی، تلاش بدن برای افزایش حجم خون و پمپاژ بیشتر خون برای تامین نیاز اندامهای مختلف بدن است، در این شرایط حتی هنگام استراحت نیز قلب تحت فشار کاری بالایی قرار دارد؛ در دوران بارداری فشار کاری قلب بهدلیل افزایش حجم خون بیشتر میشود و زنان باردار دارای اضافهوزن با احتمال بیشتری به کاردیومیوپاتی مبتلا میشوند.
مصرف داروها
برخی از زنان طبق دستور پزشک متخصص باید برای مدت مشخصی داروی جلوگیری از زایمان زودرس مصرف کنند، مطالعات نشان دادهاند این داروها ممکن است خطر کاردیومیوپاتی بارداری را افزایش دهند.
دستورالعمل غربالگری کاردیومیوپاتی در بارداری
غربالگری کاردیومیوپاتی در بارداری نقش مهمی در جلوگیری از بروز عوارض شدید دارد، این مرحله از غربالگری بارداری با بررسی دقیق علائم بالینی مادر و شناسایی عوامل خطر در ماههای آخر و ماههای اول بعد از زایمان انجام میشود؛ هدف اصلی از ابلاغ دستورالعمل غربالگری کاردیومیوپاتی به مراکز بهداشت، مراکز درمانی و مطب پزشکان، تشخیص زودهنگام ضعف عضله قلب و جلوگیری از عوارض جدی و تهدیدکننده زندگی است. باتوجهبه اینکه برخی از زنان با شرایط زیر بیشتر در معرض خطر ابتلا به این بیماری هستند، بنابراین پزشک متخصص زنان در هر جلسه معاینه مادر باردار، تمامی علائم و احتمال وجود عوامل خطر کاردیومیوپاتی را بررسی خواهد کرد:
- سن بالای ۳۰ سال؛
- اضافهوزن و چاقی بهویژه در ماههای آخر بارداری؛
- فشار خون بالای بارداری یا سابقه فشار خون قبل از بارداری؛
- سوءتغذیه و کمبود مواد مغذی؛
- سابقه قبلی یا سابقه خانوادگی کاردیومیوپاتی؛
- سابقه مصرف سیگار، الکل و مواد مخدر.
تشخیص کاردیومیوپاتی بارداری
اگر هر ۳ معیار زیر را داشته باشید، پزشک متخصص کاردیومیوپاتی بعد از زایمان را تشخیص میدهد:
- نزدیک زایمان یا حدود ۵ ماه بعد از زایمان دچار نارسایی قلبی میشوید.
- پزشک هر عاملی که باعث نارسایی قلبی میشود را بررسی کرده و نمیتواند هیچ علت دیگری برای نارسایی قلبی پیدا کند.
- کسر تخلیه بطن چپ (درصد خون خارجشده از بطن چپ با هر ضربان قلب) کمتر از ۴۵٪ است.
در صورت وجود هر ۳ معیار، پزشک برای تشخیص کاردیومیوپاتی بارداری از روشهای مختلف زیر استفاده میکند:
اکوکاردیوگرافی قلب
در اکوکاردیوگرافی قلب از امواج صوتی برای تصویربرداری از بخشهای مختلف عضله قلب و عروق استفاده میکنند، باتوجهبه اینکه در این روش از اشعه ایکس استفاده نمیشود، خطری برای مادر و جنین نخواهد داشت. با شکلگرفتن تصاویر روی مانیتور دستگاه، تغییرات ساختار قلب و توانایی پمپاژ آن بررسی میشود. اکوکاردیوگرافی همچنین برای تعیین کسر تخلیه بطن چپ یا درصد خونی که با هر ضربان قلب از بطن چپ پمپ میشود نیز کاربرد دارد، باتوجهبه اینکه کسر تخلیه طبیعی قلب بین ۵۰٪ تا ۷۰٪ است؛ کسر تخلیه کمتر از ۴۵٪ بطن چپ ممکن است نشاندهنده کاردیومیوپاتی بارداری باشد.
نوار قلب (ECG)
نوار قلب یکی از اولین آزمایشها در زنان باردار مشکوک به کاردیومیوپاتی است، این روش تشخیصی، یافتهای اختصاصی برای PPCM ندارد، اما پزشک متخصص با بررسی موارد زیر در نوار قلب، میتواند برخی از بیماریهای دیگر را رد و احتمال ابتلا به کاردیومیوپاتی بارداری را بررسی کند:
- تغییرات ST-T؛
- طولانیشدن QT؛
- تاکیکاردی؛
- آریتمیها.
آزمایش خون و BNP
پزشک متخصص آزمایش خون را برای رد سایر دلایلی که ممکن است علائم مشابهی با کاردیومیوپاتی داشته باشند و همچنین با هدف ارزیابی شدت بیماری، تجویز خواهد کرد. آزمایش BNP (پپتید ناتریورتیک نوع B) نوعی آزمایش خون است که در آن میزان ترشح پروتئین BNP از عضلات بطنهای قلب و رگهای خونی را ارزیابی میکند، مقدار این پروتئین در بارداری طبیعی معمولا تغییر خاصی نمیکند یا ممکن است اندکی افزایش یابد؛ در زنان مبتلا به کاردیومیوپاتی بارداری، سطح پروتئین BNP بهطور قابلتوجهی افزایش پیدا میکند، بنابراین آزمایش BNP روشی مناسب برای تشخیص ابتلای مادر باردار به این بیماری است.
رادیوگرافی قفسه سینه
رادیوگرافی سینه روش مناسبی برای بررسی مشکلات احتمالی قلب مانند بزرگشدن آن، اسپاسم عروق و ادم ریه است، اما باتوجهبه اینکه در رادیوگرافی از اشعه ایکس استفاده میکنند، معمولا پزشک متخصص این روش تشخیصی را تنها در شرایط خاص تجویز خواهد کرد.
MRI قلب
برای زنان باردار MRI قلب ایمنتر از رادیوگرافی است، چون در آن بهجای اشعه ایکس از امواج رادیویی استفاده میکنند و در نتیجه خطر جدی برای جنین ندارد؛ پزشک متخصص تنها زمانی MRI را تجویز میکند که تصاویر اکوکاردیوگرافی بهاندازه کافی واضح نباشند. لازم است بدانید که گاهی برای افزایش وضوح تصاویر MRI، ماده حاجب یا رنگ کنتراست تزریق میشود، اما زنان در دوران بارداری نباید ماده حاجب تزریق کنند چون ممکن است عوارض جدی داشته باشد.
بررسی بالینی علائم
بررسی بالینی علائم مادر باردار بخشی از فرایند تشخیص کاردیومیوپاتی است، در این مرحله پزشک متخصص تمامی موارد زیر را بهدقت بررسی خواهد کرد:
- صداهای غیرمعمول قلب؛
- تپش قلب و ضربان قلب سریع؛
- وجود مایع در ریهها؛
- تورم پاها بهویژه مچ پا؛
- تنگی نفس حین استراحت یا درازکشیدن؛
- درد قفسه سینه؛
- حملات خفگی و تنگی نفس شبانه.
بعد از تشخیص کاردیومیوپاتی، پزشک متخصص وضعیت شما را در یکی از کلاسهای ۱، ۲، ۳ و ۴ دستهبندی میکند، هرچه عدد بالاتر باشد، بیماری شدیدتر است؛ بههمیندلیل نیز تشخیص زودهنگام خطر مرگ ناشی از کاردیومیوپاتی بارداری را کاهش میدهد. باتوجهبه اهمیت ویژه تشخیص درست و بهموقع، پیشنهاد میشود از خدمات ویزیت آنلاین دکتردکتر برای ثبت جلسه مشاوره با متخصص قلب و عروق استفاده کنید.
درمان کاردیومیوپاتی بارداری
روش درمان کاردیومیوپاتی بارداری به زمان شروع بیماری بستگی دارد، بنابراین پزشک متخصص بر اساس شرایط اختصاصی هر مادر، یکی از روشهای درمانی زیر را توصیه میکند:
درمان دارویی
درمان دارویی کاردیومیوپاتی بارداری باتوجهبه مدتزمان بیماری و علائم آن شامل داروهای مختلفی به شرح زیر است که هر کدام بهنوعی در بهبودی مادر باردار نقش دارند:
درمان دارویی قبل از زایمان
| گروه دارویی | مکانیسم اثر در درمان کاردیومیوپاتی پریپارتوم |
| دیورتیکها یا قرصهای آب | کمک به دفع مایعات اضافی بدن |
| بتابلوکرها | آهستهتر کردن پمپاژ قلب |
| ترکیب هیدرالازین (آپرسولین) و نیتراتها |
|
| دیژیتالیس (دیگوکسین) | تقویت توانایی پمپاژ قلب |
| درمانهای اینوتروپیک | تنها در مراقبتهای ویژه و برای کمک به ضربان قویتر قلب در نارسایی قلبی پیشرفته |
درمان دارویی بعد از زایمان و هنگام شیردهی
| گروه دارویی | مکانیسم اثر در درمان کاردیومیوپاتی پریپارتوم |
| مهارکنندههای آنزیم تبدیلکننده آنژیوتانسین (ACE) | بهبود عملکرد قلب |
| ضدانعقادها | جلوگیری از لختهشدن خون |
| آنتاگونیستهای گیرنده مینرالوکورتیکوئید (MRA) | کمک به دفع مایعات اضافی بدن |
| مهارکنندههای کوترانسپورتر سدیم-گلوکز-۲ (SGLT2) | کاهش فشار خون و خطر مشکلات قلبی عروقی با جلوگیری از جذب گلوکز توسط کلیهها |
| بروموکریپتین | کاهش تولید هورمون تولید شیر برای جلوگیری از تشکیل قطعه هورمونی سمی با تاثیر منفی بر عملکرد قلب |
کنترل مایعات و استراحت قلبی
یکی دیگر از روشهای درمان کاردیومیوپاتی در زنان باردار، کنترل مایعات بدن و استراحت دادن به قلب است، پزشک متخصص برای کمک به دفع راحتتر و سریعتر مایعات بدن داروهای زیر را تجویز میکند:
- قبل از زایمان: دیورتیکها یا قرصهای آب؛
- بعد از زایمان و در دوران شیردهی: آنتاگونیستهای گیرنده مینرالوکورتیکوئید (MRA).
مدیریت در دوران زایمان
یکی از اقدامات مهم در درمان کاردیومیوپاتی، مدیریت بیماری است، هرچند که داروها و دستگاههای قابلکاشت بسیار موثر هستند، اما بدون تغییرات اساسی در سبک زندگی خود نمیتوانید بهصورت کامل بهبود یابید؛ تمامی اقدامات زیر را با هدف بهبودی سریعتر انجام دهید تا از بازگشت بیماری و عوارض جدی جلوگیری شود:
- رژیم غذایی متعادل، سالم و کمنمک؛
- کنترل میزان مصرف مایعات زیر نظر پزشک متخصص برای کمک به مدیریت اِدم؛
- مدیریت وزن و جلوگیری از افزایش وزن زیاد؛
- فعالیتهای بدنی سبک مانند پیادهروی روزانه؛
- مصرف درست داروهای تجویزی؛
- ترک سیگار، الکل و مواد مخدر؛
- مدیریت استرس و اضطراب با تمرینات آرامسازی و مدیتیشن؛
- کنترل فشار خون زیرنظر پزشک متخصص؛
- مراجعه منظم به پزشک متخصص برای ارزیابی مستمر علائم و عوامل خطر.
درمان کاردیومیوپاتی بارداری در موارد شدید
با درمان دارویی حدود ۷۰٪ از زنان مبتلا به کاردیومیوپاتی بارداری بعد از ۳ تا ۱۲ ماه بهبود مییابند، اما گاهی علائم شدیدتر میشود و احتمال تجربه عوارض جدی افزایش پیدا میکند؛ در این موارد، پزشک متخصص از روشهای زیر برای جلوگیری از مرگ ناگهانی قلبی استفاده خواهد کرد:
- درمانهای اینوتروپیک: این داروها بر میزان قدرت مصرفی قلب با هر انقباض تاثیر میگذارند و در نتیجه قدرت پمپاژ خون بهبود پیدا میکند.
- دفیبریلاتور قلبی قابل کاشت (ICD): ICD دستگاه کوچکی است که زیرپوست قفسه سینه قرار میگیرد تا ضربان قلب غیرطبیعی را تشخیص دهد، در صورت شروع ضربان غیرطبیعی، این دستگاه شوک الکتریکی به قلب میفرستد تا ضربان قلب اصلاح شود.
- ضربانساز قلب: دستگاه کوچکی است که ریتم قلب را دوباره تنظیم میکند، این دستگاه سیگنالهای الکتریکی به حفرههای پایینی قلب میفرستد و باعث انقباض صحیح آنها میشود.
- پیوند قلب: در کاردیومیوپاتی پیشرفته که مادر باردار کسر تخلیه بطن چپ بسیار پایینی دارد و به سایر روشهای درمانی پاسخ نداده است، پزشک متخصص پیوند قلب را تجویز میکند.
اکنون که میدانید روشهای درمان کاردیومیوپاتی پری پارتوم چیست، بهتر است با روشهای پیشگیری از آن نیز آشنا شوید تا خطر ابتلا به این بیماری کاهش یابد.
پیشگیری از کاردیومیوپاتی در بارداری
بهترین روش برای پیشگیری از کاردیومیوپاتی بارداری، انجام کارهایی است که بر سلامت قلب تاثیر دارند، با اقدامات زیر معمولا خطر ابتلا به این بیماری کاهش مییابد:
- خوردن غذاهای سالم برای قلب؛
- کاهش مصرف نمک؛
- فعالیت بدنی منظم؛
- خودداری از مصرف سیگار، الکل و مواد مخدر؛
- مدیریت وزن و جلوگیری از چاقی؛
- کاهش و مدیریت استرس با مدیتیشن، یوگا و تمرینات آرامبخش.
بارداری بعد از ابتلا به PPCM
اکثر زنان بعد از ابتلا به کاردیومیوپاتی میتوانند دوباره باردار شوند، اما چون یکبار به این بیماری مبتلا شدهاند، بسته به میزان بهبودی در هر فرد، ممکن است خطر ابتلای دوباره بیشتر از قبل شود.
آیا بارداری مجدد با کاردیومیوپاتی بارداری خطرناک است؟
اگر بهطور کامل بهبود پیدا کردهاید، خطر PPCM معمولا کمتر از کسانی است که کاملا بهبود نیافتهاند، اما در زنانی که همچنان سلامت قلبی پایینتری دارند، بارداری دوباره میتواند خطر عوارض جدی را بهشدت افزایش دهد؛ دلیل افزایش خطر ابتلا در بارداریهای بعدی، فشار بیشتری است که به قلب وارد میشود و در نتیجه علائم کاردیومیوپاتی بارداری را بدتر خواهد کرد.
عوارض احتمالی کاردیومیوپاتی بارداری
با ضعیف و خستهشدن بطن چپ در طول بیماری کاردیومیوپاتی، این بطن نمیتواند بهشکل موثری خون را به ریهها، کبد، مغز و سایر اندامها پمپ کند، کاهش سرعت پمپاژ خون بر کل بدن تاثیر میگذارد و منجر به نارسایی قلبی و ترومبوز خواهد شد؛ عوارض تهدیدکننده زندگی زنان مبتلا به این بیماری، معمولا شامل موارد زیر هستند:
- ریتمهای غیرطبیعی قلب (آریتمی)؛
- شوک قلبی؛
- نارسایی شدید قلب؛
- آمبولی؛
- ترومبوز (لختهشدن خون) ورید عمقی یا شریانی؛
- آسیب به مغز؛
- مرگ.
کلام آخر دکتردکتر
کاردیومیوپاتی بارداری، بیماری نادری است، اما بهدلیل افزایش خطر نارسایی قلبی شدید و عوارض جدی دیگر، ممکن است تهدیدکننده زندگی زنان باردار باشد؛ با تشخیص بهموقع و شروع درمان اصولی در کنار اجتناب از عوامل خطر، اکثر زنان در بازه ۳ تا ۱۲ ماه بعد از زایمان بهبود پیدا میکنند و حتی ممکن است خطر ابتلا به این بیماری در بارداریهای بعدی خیلی افزایش نیابد. باتوجهبه اهمیت تشخیص درست علت کاردیومیوپاتی و درمان با داروی مناسب، پیشنهاد میشود از خدمات ویزیت آنلاین دکتردکتر برای دریافت مشاوره از پزشک متخصص قلب استفاده کنید.
سوالات متداول
