عمل بای پس معده نوعی روش جراحی برای کاهش وزن است. در جراحی بای پس معده بخشی از معده و روده کوچک به هم متصل میشوند و حجم معده کاهش مییابد. این کاهش اندازه معده و روده، به کاهش حجم وعدههای مصرفی و کاهش جذب کالری کمک میکند. برای آشنایی بیشتر با عمل بای پس معده و نکات مهم مربوط به آن تا انتهای مطلب با ما همراه باشید.
عمل بای پس معده چیست؟
عمل بای پس معده (Gastric bypass surgery یا به فرانسوی: Roux-en-Y) یک عمل لاغری معده است که در آن، بخشی از معده کوچک میشود و مسیر عبور غذا در روده باریک تغییر داده میشود یعنی غذا دیگر از تمام طول روده عبور نمیکند و مستقیم از کیسه معده وارد بخش پایینتر روده میشود. این تغییر باعث میشود هم حجم غذای مصرفی کاهش پیدا کند و هم کالری و مواد مغذی کمتری جذب بدن شوند.
تفاوت عمل اسلیو و بای پس معده
عمل اسلیو یکی از عملهای جراحی کاهش وزن است که در آن بخشی زیادی از معده برداشته میشود و بعد از مصرف غذا زودتر احساس سیری میکنید. یکی از تفاوتهای اصلی این دو روش این است که در عمل اسلیو فقط حجم معده و درنتیجه حجم غذای مصرفی شما محدود میشود، ولی در عمل بای پس میزان جذب مواد غذایی هم کم میشود.
عمل مینی بای پس چیست؟
این روش ترکیبی از عمل اسلیو و عمل بای پس معده است که برای حفظ تعادل بین کاهش وزن و جذب مواد مغذی مناسب است. در این عمل، درست مثل عمل بای پس کلاسیک، معده به دو بخش کوچک و بزرگ تقسیم میشود و در مرحله بعدی بخش زیادی از معده دور زده میشود.
عمل بای پس معده چقدر شایع است؟
عمل بای پس معده بیشتر از ۵۰ سال قدمت دارد. این روش زمانی شایعترین عمل کاهش وزن بود، اما در سالهای اخیر عمل اسلیو معده از آن پیشی گرفته است. در سالهای اخیر، عمل بای پس معده حدود ۱۸ درصد از کل عملهای باریاتریک (جراحیهای کاهش وزن شدید با کوچک کردن معده و تغییر مسیر روده) را شامل میشود.
انواع عمل بای پس معده
عمل بای پس معده شامل ۳ نوع رایج است ازجمله:
- بای پس کلاسیک (Roux-en-Y): سنتیترین نوع بای پس معده است که در آن معده به دو بخش تقسیم شده و بخش کوچکتر به روده متصل میشود.
- بای پس مینی: شامل یک مرحله اتصال معده کوچکشده به روده است و نسبت به بای پس کلاسیک سادهتر و با تهاجم کمتر است.
- بای پس ساسی: در این روش، روده به معده کوچکشده متصل میشود اما بخشی از مسیر گوارش همچنان فعال باقی میماند.
برای انتخاب روش مناسب کاهش وزن حتما با پزشک مشورت کنید. پزشکان مجرب تیم دکتردکتر از طریق ویزیت آنلاین یا مراجعه حضوری شما را راهنمایی میکنند. گاهی ممکن است پزشک برای کمک به لاغری شما انواع محصولات لاغری مثل آمپول مانجارو، آمپول اوزمپیک، آمپول ویکتوزا، آمپول زیکورپا، آمپول ولوریتا یا بهترین قرص لاغری را پیشنهاد دهد. مصرف هیچ قرص یا دارویی را به صورت خودسرانه شروع نکنید و حتما در این مورد با پزشک مشورت کنید.
عمل بای پس معده برای چه کسانی مناسب است؟
مثل سایر عملهای چاقی (باریاتریک)، بای پس معده برای افرادی توصیه میشود که چاقی شدید بالینی دارند. این عمل به بهبود بسیاری از بیماریهای مرتبط با چاقی کمک میکند، ازجمله:
- افزایش قند خون (هایپرگلیسمی)؛
- افزایش چربی خون (هایپرلیپیدمی)؛
- فشار خون بالا؛
- دیابت نوع ۲؛
- بیماریهای قلبی؛
- بیماری کبد چرب؛
- رفلاکس معده به مری؛
- وقفه تنفسی در خواب؛
- آرتروز (استئوآرتروز).
شاخص توده بدنی و معیارهای لازم
شرایط عمل بای پس معده شبیه سایر روشهای باریاتریک است. پزشک متخصص در صورت وجود چنین شرایطی، شما را گزینه مناسب برای عمل معرفی میکند:
- تشخیص چاقی درجه ۳ بر اساس شاخص توده بدنی (BMI). چاقی درجه ۳ به معنی BMI برابر یا بیشتر از ۴۰ کیلوگرم بر متر مربع است.
- BMI حداقل ۳۵ همراه با حداقل یک بیماری مرتبط با چاقی.
- دیابت نوع ۲ مرتبط با چاقی.
بیماران دیابتی و سایر شرایط پزشکی
بهدلیل تأثیرات مثبت این عمل بر تنظیم قند خون، اگر دیابت نوع ۲ شما کنترلنشده باشد و BMI شما ۳۰ یا بالاتر باشد، ممکن است واجد شرایط عمل بای پس معده باشید.
عمل بای پس معده برای چه کسانی مناسب نیست؟
افرادی که نباید عمل بای پس معده انجام دهند شامل موارد زیر هستند:
کسانی که مشکلات شدید کبدی یا کلیوی دارند؛
زنان باردار یا شیرده؛
افراد دارای اختلالات روانی شدید یا ناتوان در پایبندی به تغییر سبک زندگی؛
کسانی که مصرف الکل یا مواد مخدر دارند و کنترلش برایشان دشوار است؛
افرادی که بیماریهای حاد یا غیرقابل کنترل دیگر دارند که جراحی را خطرناک میکند.
مراحل انجام عمل بای پس معده
ابتدا بخش فعال معده به یک کیسه کوچک تبدیل میشود و با منگنههای مخصوص جراحی از بقیه معده جدا میشود. این کار حجم معده برای نگه داشتن مواد غذایی را محدود میکند؛ سپس این کیسه جدید معده به بخش پایینتری از روده باریک متصل میشود. در این شرایط وقتی غذا از دستگاه گوارش عبور میکند، بیشتر معده و قسمت ابتدایی روده باریک را دور میزند. بهدلیل این بای پس، دستگاه گوارش بخشی از مواد مغذی یا کالریهای موجود در غذا را جذب نمیکند.
اقدامات قبل از عمل بای پس معده
اگر معیارهای عمل بای پس معده را داشته باشید، ممکن است انجام این عمل به شما توصیه شود. با این حال، جراح شما الزامات دیگری هم دارد. قبل از تعیین زمان عمل، با تیمی از متخصصان سلامت برای مشاوره و غربالگری ملاقات میکنید تا از بعضی موارد مطمئن شوند، ازجمله:
- شما به تغییرات مادامالعمر در سبک زندگی متعهد هستید. عمل ابزار قدرتمندی برای کاهش وزن است، اما اگر با آن همکاری نکنید مؤثر نیست. باید شیوه غذا خوردنتان را برای همیشه تغییر دهید؛ در غیر این صورت ممکن است وزن ازدسترفته برگردد.
- از نظر جسمی و روانی برای عمل آمادگی دارید. احتمالا آزمایشهای پزشکی استانداردی انجام میدهید تا تیم پزشکی از ایمن بودن عمل برای شما مطمئن شود. به همین دلیل، ممکن است از نظر سلامت روان و مصرف الکل یا دخانیات ارزیابی شوید.
- قبلا روشهای دیگری برای کاهش وزن را امتحان کردهاید. شاید نیاز باشد اول یک رژیم غذایی و ورزش را امتحان کرده باشید.
روند جراحی بای پس معده
در سالهای اخیر بیشتر عملهای بای پس معده به روش لاپاراسکوپی انجام میشوند که یک روش کمتهاجمی در جراحی محسوب میشود. جراحی بای پس معده به روش لاپاراسکوپی حدود ۳۰ سال پیش معرفی شد و از آن زمان تاکنون به استاندارد درمانی برای بیشتر افراد تبدیل شده است.
در جراحی لاپاراسکوپی، سه پنج برش کوچک در ناحیه شکم ایجاد میشود که هر کدام حدود ۱ تا ۱٫۵ سانتیمتر هستند. برش کوچکتر به معنای عوارض کمتر، خونریزی کمتر، درد کمتر و بهبودی سریعتر است. جراح از طریق این برشها و با استفاده از ابزارهای بلند و باریک، عمل را انجام میدهد. گاهی جراحیهای لاپاراسکوپی مثل عمل بای پس معده با کمک ربات انجام میشوند. با این حال، جراحی رباتیک همچنان بهطور کامل توسط جراح کنترل میشود. در این روش، جراح بازوهای رباتیک را به ابزارهای لاپاراسکوپی متصل میکند و آنها را از طریق یک سیستم کامپیوتری هدایت میکند.
در حالی که حدود ۹۰ درصد از عملهای بای پس معده توسط لاپاراسکوپی انجام میشوند، همچنان بعضی افراد بهدلیل شرایط خاص ممکن است به جراحی باز نیاز داشته باشند. همچنین در موارد نادر، ممکن است عمل بای پس معده بهصورت لاپاراسکوپی شروع شود، اما در ادامه برای ایمنی بیشتر، به جراحی باز تبدیل شود.
در عمل بای پس معده چه اتفاقی میافتد؟
عمل بای پس معده شامل چند مرحله است، ازجمله:
- تمام جراحیهای لاپاراسکوپی با ایجاد یک برش سوراخکلیدی در شکم شروع میشوند. جراح از طریق این برش اولیه، حفره شکمی را با گاز دیاکسید کربن پر میکند. این کار باعث میشود دیواره شکم از اندامهای داخلی فاصله بگیرد و دید و دسترسی جراح به نواحی داخلی راحتتر شود.
- در مرحله بعد، روده باریک شما چند سانتیمتر پایینتر بهصورت طولی بریده میشود و بخش پایینی آن به بالا آورده شده و به کیسه جدید معده شما متصل میشود. از این مرحله بع بعد، غذای شما از کیسه معده مستقیم وارد این بخش از قسمت پایینی روده باریک میشود.
- در مرحله نهایی، شاخه بالایی روده باریک دوباره به تنه روده، در قسمت پایینتر، متصل شود. در این مرحله روده باریک شما دو شاخه دارد که به تنه متصلاند: یکی که از کیسه معده متصل شده است و بخشی که از باقیمانده معده منشأ میگیرد.
- سمت راست این ساختار Yشکل، شاخه جدید است؛ همان مسیری که غذای شما از آن عبور میکند. سمت چپ، بخش بالایی و اصلی روده باریک شما (دوازدهه یا دئودنوم) است. این همان بخشی است که کبد، کیسه صفرا و پانکراس، شیرههای گوارشی خود را به آن میریزند.
- شاخه چپ این شیرهها را به تنه جدید روده باریک منتقل میکند، جایی که با غذا مخلوط میشوند. این فرایند باعث میشود با وجود کوتاهتر شدن مسیر روده، همچنان غذای شما درست هضم شود، هرچند جذب مواد مغذی کم میشود.
عمل بای پس معده چقدر طول میکشد؟
خود عمل بین ۲ تا ۴ ساعت طول میکشد. بعد از آن، معمولا حدود ۲ روز در بیمارستان میمانید. در این مدت، مجاز به خوردن غذاهای جامد نیستید.
میزان درد بعد از عمل بای پس معده چقدر است؟
در چند روز اول درد متوسطی احساس میکنید، اما در صورت نیاز از طریق یک کاتتر درون وریدی، به شما داروی مسکن داده میشود. تا زمانی که مصرف داروهای مسکن کم نشود و قادر نباشید بهتنهایی و بهراحتی حرکت کنید، از بیمارستان مرخص نمیشوید.
بعد از ترخیص داروهای مسکن تجویزی مصرف میکنید. بیشتر افراد بعد از حدود یک هفته مصرف این داروها را قطع میکنند. ممکن است تا زمان ترمیم زخمها، در ناحیه برشها احساس درد داشته باشید، اما معمولا برشهای کوچک عمل لاپاراسکوپی سریع بهبود مییابند.
مراقبتهای بعد از عمل بای پس معده
در ماهها و سالهای بعد، ویزیتهای منظم با پزشک یا تیم درمانی خواهید داشت. آنها وضعیت عمومی سلامت و کاهش وزن شما را بررسی میکنند، آزمایشهایی برای تشخیص کمبودهای تغذیهای انجام میدهند و همچنان در زمینه تغییرات رژیم غذایی و سبک زندگی به شما مشاوره میدهند.
رژیم غذایی بعد از جراحی بای پس معده
بعد از عمل، برای چند ماه باید دستورالعملهای غذایی سختگیرانهای را رعایت کنید. این کار هم برای محافظت از دستگاه گوارش در زمان ترمیم و هم برای اطمینان از دریافت مواد مغذی کافی با وجود مصرف غذای کمتر ضروری است.
احتمالا در چند هفته اول رژیم مایع دارید و بعد بهتدریج برای چند هفته دیگر به رژیم غذایی نرم منتقل میشوید. ممکن است دو تا سه ماه طول بکشد تا دوباره به غذاهای جامد برگردید. حتی بعد از آن هم باید در انتخاب غذا دقت زیادی داشته باشید.
تیم درمانی شما دستورالعملهای دقیقتری ارائه میدهد، اما بهطور کلی شامل موارد مختلف است، ازجمله:
- مصرف حداقل ۲ لیتر مایعات در روز: بهدلیل کوچک شدن معده، ممکن است این کار با چالش همراه باشد. با این حال، بعد از عمل، هیدراته ماندن بسیار مهم است تا از عوارض ناخوشایندی مثل تهوع و یبوست جلوگیری کنید.
- مصرف حداقل ۱۰۰ گرم پروتئین در روز: پروتئین مهمترین درشتمغذی برای حفظ قدرت بدن و جلوگیری از تحلیل عضلات بعد از عمل است. تمرکز بر منابع پروتئینی کمک میکند از کالریهای مصرفی بیشترین بهره را ببرید و از انتخاب غذاهایی با ارزش غذایی کم دوری کنید.
- مصرف روزانه مکملهای ویتامین و مواد معدنی: شما باید تا پایان عمر از مکملهای ریزمغذی استفاده کنید. دستگاه گوارش شما دیگر قادر نیست مقدار کافی ریزمغذیها را طریق غذا جذب کند. کمبود ویتامینها و مواد معدنی ممکن است عوارض جدی برای سلامتی داشته باشد.
- پرهیز از مصرف غذاهای سرشار از قند و نشاسته: هرچند این توصیه بهطور کلی برای حفظ کاهش وزن مفید است، اما دلیل مهمتری هم بعد از عمل وجود دارد. بعد از عمل بای پس معده غذا سریعتر از معده به روده باریک منتقل میشود. ورود مقدار زیادی کربوهیدرات (قندها) به روده باریک ممکن است عوارض ناخوشایندی مثل سوءهاضمه و نوسانات سریع قند خون را به همراه داشته باشد.
فواید و تاثیرات عمل بای پس معده
این روش دهها سال سابقه عملی دارد و یکی از کاملترین و دقیقترین عملهای مطالعهشده در پزشکی مدرن محسوب میشود. از طرفی نرخ موفقیت بلند مدت این روش بیشتر از سایر روشهای کاهش وزن است. براساس مطالعات، کاهش وزن قابلتوجه و پایدار حتی تا دهها سال بعد از عمل ادامه دارد.
کاهش وزن قابل توجه
معمولا کاهش وزن در یک تا دو سال اول بعد از عمل قابلتوجه است. بهطور متوسط حدود ۷۰ درصد از وزن اضافی بدنتان را از دست میدهید. ممکن است بعضی از افراد در بلندمدت، مقداری از وزن را دوباره اضافه کنند، اما میانگین کاهش وزن درازمدت حدود ۵۰ درصد از وزن اضافی است. این میزان تا ۲۰ سال ثابت باقی میماند.
بهبود بیماریهای مرتبط با چاقی
علاوه بر کاهش وزن، بسیاری از بیماریهای مرتبط با چاقی هم بهبود مییابند یا حتی کاملا برطرف میشوند و بسیاری از افراد مصرف داروهای مربوط به بیماری را متوقف میکنند.
افزایش کیفیت زندگی و روحیه فردی
یکی از نتایج مهم عمل بای پس معده داشتن ظاهری بهتر و افزایش اعتماد به نفس است. معمولا افراد بعد از انجام عمل و کاهش محسوس وزن حس بهتری دارند، تحرک آنها بیشتر است و کمتر درگیر بیماریهای مرتبط با چاقی هستند. در نتیجه، کیفیت زندگی و روحیه این افراد بهبود مییابد.
عوارض عمل لاغری بای پس معده
عمل بای پس معده ممکن است مثل هر عمل دیگری عوارض مختلفی داشته باشید که در ادامه به هر کدام میپردازیم.
عوارض کوتاهمدت و بلندمدت بای پس معده
در کوتاهمدت، عمل بای پس معده مثل هر عمل دیگری عوارض عمومی دارد، ازجمله:
- عفونت محل زخم؛
- خونریزی شدید؛
- واکنش به بیهوشی.
عوارض اختصاصیتر بای پس معده ممکن است شامل موارد مختلفی باشد، ازجمله:
- فتق (هرنیا): زمانی اتفاق میافتد که یکی از اندامها از شکاف دیواره عضلانی بیرون بزند؛
- انسداد روده باریک: بافت زخم یا اسکار ممکن است باعث تنگی یا انسداد روده شود؛
- نشت محل اتصال (آناستوموز): در این عمل، روده باریک در چند نقطه بریده و دوباره وصل میشود. اگر یکی از این محلها نشت کند، ممکن است موجب عفونت شدید در حفره شکمی شود.
عملهایی که موجب تغییر در دستگاه گوارش میشوند، ممکن است عوارض گوارشی بلندمدتی داشته باشند، ازجمله:
- خستگی: روند بهبودی سخت است و رعایت رژیم مایع بعد از عمل، ممکن است انرژی کافی برای شما تأمین نکند؛
- تغییرات خلقوخو: تغییرات وزن ممکن است موجب تغییرات هورمونی شود و این تغییرات هورمونی بر خلقوخو اثر میگذارند.
- تغییر در اجابت مزاج: روده باریک کوتاهشده ممکن است مثل گذشته غذا را هضم نکند یا آب را بهطور کامل جذب کند. این موضوع بر قوام و بوی مدفوع تأثیر میگذارد.
کاهش وزن سریع و دریافت محدود مواد مغذی در چند ماه اول ممکن است مشکلات مختلفی را ایجاد کند، ازجمله:
- احساس سرما؛
- دردهای بدنی؛
- ریزش مو.
مرگ و خطرات نادر
به طور کلی عمل بای پس معده معمولا عمل موفقی است و احتمال مرگ ناشی از عمل بسیار پایین و در حد ۰/۵ تا ۱ درصد موارد است.
پشیمانی و اثرات روانی
در موارد نادر ممکن است بعضی بیماران بعد از انجام عمل جراحی معده به دلیل تغییر ظاهریی یا برخوردهای اجتماعی دچار افسردگی یا اضطراب میشوند. این موضوع در افرادی که سابقه مشکلات روانی دارند، شایعتر است.
کلام آخر دکتردکتر
عمل بای پس معده یک تعهد جدی و مادامالعمر است، اما میتواند تغییرات بزرگ و پایداری در زندگی ایجاد کند. اگر آمادگی لازم برای مراقبت بیشتر از خودتان را دارید، این عمل میتواند این تغییرات را به شکلی مؤثرتر از همیشه برای شما ممکن کند. هرچند خطر بروز برخی عوارض بلندمدت وجود دارد، اما معمولا با رعایت دستورالعملهای خودمراقبتی میتوانید از آنها پیشگیری کنید. در مقایسه با خطرات خودِ چاقی و بیماریهای مرتبط با آن عوارض بای پس معده کمتر است. اگر مشکل چاقی یا کاهش وزن دارید به راحتی با ویزیت آنلاین یا مراجعه حضوری با پزشکان مجرب تیم دکتردکتر مطرح کنید و از آنها مشورت بگیرید.
سوالات متداول
منابع
