با نزدیکشدن به زمان زایمان وضعیت قرارگیری جنین در رحم اهمیت زیادی پیدا میکند زیرا نشان میدهد که آیا زایمان طبیعی بیخطر است یا باید از روش سزارین استفاده کنیم. گاهی پزشک با معاینه و لمس شکم مادر میتواند وضعیت جنین را تشخیص دهد. در سایر موارد باید از سونوگرافی موقعیت جنین استفاده کنیم. این سونوگرافی، که معمولا در سهماهه سوم بارداری انجام میشود، انواع پوزیشن جنین در رحم را نشان میدهد. در ادامه با سونوگرافی وضعیت جنین و انواع وضعیتهای قرارگیری جنین قبل از زایمان آشنا میشویم.
سونوگرافی موقعیت جنین چیست؟
سونوگرافی موقعیت جنین نوعی سونوگرافی قبل از تولد است که برای تعیین جهت جنین در رحم، بهویژه در مراحل آخر بارداری، انجام میشود. سونوگرافیست با استفاده از سونوگرافی شکمی وضعیت جنین را بررسی میکند تا مشخص شود که در وضعیت سربهپایین (سفالیک)، بریچ یا عرضی قرار دارد.
مشخصکردن وضعیت جنین برای برنامهریزی زایمان ضروری است زیرا بعضی از وضعیتها ممکن است به مدیریت ویژه یا سزارین نیاز داشته باشند. این معاینه ایمن و غیرتهاجمی معمولا در سهماهه سوم یا درصورت نگرانی درمورد حرکت یا آمادگی جنین برای زایمان انجام میشود.
سونوگرافی بررسی وضعیت قرارگیری جنین چه اطلاعاتی میدهد؟
در این سونوگرافی با مشاهده جهت جنین (سفالیک، بریچ یا عرضی)، نظارت بر حرکت و شناسایی محل جفت و بند ناف موقعیت جنین تعیین میشود. این روش مشخص میکند که آیا نوزاد برای تولد در وضعیت سفالیک (سر روبهپایین) قرار دارد یا خیر. همچنین ناهنجاریهایی مانند جفت سرراهی را، بهویژه در اواخر بارداری، ارزیابی میکند و تشخیص میدهد. با انجام این سونوگرافی پزشک میتواند درمورد نوع زایمان (طبیعی یا سزارین) تصمیمگیری کند.
اهمیت سونوگرافی موقعیت جنین در بارداری
وضعیت جنین برای زایمان مهم است. تا آخرین ماه بارداری وضعیت جنین اهمیت چندانی ندارد زیرا جنین معمولا در ۷ تا ۸ ماه اول بارداری فضای زیادی برای حرکت در رحم دارد. ولی در ماه آخر بهاندازهای بزرگ میشود که حرکت در رحم برایش سختتر میشود. با نزدیکشدن به دوره کامل بارداری وضعیت جنین در رحم اهمیت زیادی پیدا میکند زیرا میتواند زایمان را آسانتر یا سختتر کند.
پزشک براساس وضعیت جنین در حین زایمان تعیین میکند که آیا زایمان طبیعی ایمن است یا باید سزارین انجام شود. بهترین وضعیت جنین برای زایمان طبیعی وضعیت اکسیپوت یا سفالیک قدامی است. در این وضعیت سر جنین در قسمت پایین رحم و رو به ستون فقرات مادر قرار دارد. چانه جنین بهسمت پایین خم شده و سرش رو به چپ یا راست است. اگر جنین در وضعیت بریچ باشد یا در وضعیت عرضی بهپشت خوابیده باشد (قرار عرضی) برای داشتن زایمانی بیخطر سزارین توصیه میشود. هرگونه وضعیت نامناسب جنین در رحم در زمان زایمان میتواند برای مادر و نوزاد خطرناک باشد.
انواع موقعیت قرارگیری جنین در رحم
بهترین وضعیت جنین برای زایمان طبیعی وضعیتی است که در آن سر جنین در پایین رحم و رو به ستون فقرات مادر است، چانه جنین به سینهاش چسبیده و پشت سرش آماده ورود به لگن است. به این وضعیت، سفالیک یا اکسیپوت قدامی (occiput anterior) میگویند. اغلب جنینها تا هفته ۳۶ بارداری در این وضعیت قرار میگیرند. سایر وضعیتهای جنین، مانند وضعیت بریچ، زایمان طبیعی را چالشبرانگیزتر میکنند.
گاهی جنین قبل از تولد در موقعیت ایدئال قرار نمیگیرد. ممکن است که جنین در موقعیتهای دیگری قرار بگیرد که بعضی از آنها میتوانند در طول زایمان عوارض و مشکلاتی را ایجاد کنند.
موقعیتهای احتمالی جنین شامل موارد زیر است:
وضعیت اکسیپوت یا سفالیک
وضعیت سفالیک یا اکسیپوت میتواند قدامی یا خلفی باشد.
اکسیپوت یا سفالیک قدامی
سفالیک قدامی بهترین موقعیت جنین برای زایمان است. در این وضعیت سر جنین در پایین و رو به ستون فقرات مادر قرار دارد (پَس سر یا پشت سر جنین بهسمت جلوی بدن مادر است). وضعیت سر پایین جنین وقتی صورتش بهسمت ستون فقرات مادر است و چانه، بازوها و پاهایش جمع شدهاند، کمترین خطر را در زایمان ایجاد میکند. جنین همچنین کمی خارج از مرکز قرار میگیرد و پشت سرش رو به چپ یا راست است؛ به این حالتها بهترتیب اکسیپوت قدامی چپ (LOA) و اکسیپوت قدامی راست (ROA) میگویند. LOA بهینهترین وضعیت است زیرا با آناتومی مادر به بهترین شکل همتراز است. بااینحال، هر دو موقعیت برای زایمانی بیخطر و آسان مفید هستند.
اکسیپوت یا سفالیک خلفی
گاهی سر جنین در پایین قرار دارد ولی صورتش بهسمت شکم مادر است. در اینجا نیز مانند وضعیت اکسیپوت قدامی، ممکن است که جنین کمی بهسمت چپ یا راست متمایل باشد. به این وضعیتها اکسیپوت خلفی چپ و اکسیپوت خلفی راست میگویند. در وضعیت سفالیک خلفی زایمان طبیعی هنوز هم میتواند بیخطر باشد.
در بسیاری از موارد، جنین قبل از زایمان بهطورطبیعی بهسمت پشت بدن مادر میچرخد و در وضعیت ایدئال برای زایمان قرار میگیرد. اگر این اتفاق نیفتد و نوزاد همچنان در وضعیت اکسیپوت خلفی قرار داشته باشد احتمال زایمان طولانی و درد زیاد افزایش مییابد. ممکن است برای کاهش درد به اپیدورال نیاز داشته باشیم.
در اکسیپوت خلفی چپ (LOP) سر جنین پایین و بهسمت شکم مادر و رو به چپ قرار دارد. در اکسیپوت خلفی راست (ROP) سر جنین رو به راست قرار میگیرد. هر دو وضعیت اکسیپوت خلفی راست و چپ اغلب بهعنوان «سمت آفتابی روبهبالا» (sunny side up) نیز شناخته میشوند زیرا صورت کودک پس از خروج از رحم مادر بهسمت بالا قرار دارد.
زایمان طبیعی با این وضعیت همچنان میتواند بیخطر باشد. ولی در این وضعیت جنین برای پایینآمدن از کانال زایمان بهسختی چانهاش را جمع میکند. معمولا در این وضعیت روند زایمان بسیار طولانیتر است و گاهی عمل سزارین توصیه میشود.
وضعیت بریچ
در وضعیت بریچ سر جنین در بالای رحم قرار دارد. سه نوع وضعیت بریچ وجود دارد که عبارتاند از:
بریچ فرانک (Frank breech)
در بریچ فرانک باسن جنین راه را بهسمت کانال زایمان باز میکند. لگن او خم شده و زانوهایش بهسمت صورتش قرار گرفتهاند. در این وضعیت باسن نوزاد پایین و کف پاهایش نزدیک سینهاش هستند.
بریچ کامل
در این حالت باسن جنین بهسمت کانال زایمان قرار دارد و زانوهایش خم شده و کف پاها نزدیک باسن هستند.
بریچ فوتلینگ یا ناکامل یا بریچ پا (Footling breech)
در این حالت یک یا هر دو پای جنین ابتدا وارد کانال زایمان میشود.
در همه موقعیتهای بریچ احتمال زایمان سزارین افزایش مییابد زیرا زایمان طبیعی میتواند خطرناک باشد.
وضعیت عرضی (Transverse lie)
وضعیت عرضی، وضعیتی بسیار نادر است که در آن جنین بهصورت افقی در رحم قرار میگیرد. بیشتر کودکان قبل از تولد به وضعیت سربهپایین تغییر وضعیت میدهند. اگر این اتفاق نیفتد پزشک سزارین انجام میدهد. سزارین ایمنترین روش است زیرا خطر فروافتادگی یا پرولاپس بند ناف (umbilical cord prolapse) کاهش مییابد. پرولاپس بند ناف وضعیت اورژانسی پزشکی است که در آن بند ناف قبل از نوزاد بیرون میآید.
قرار جنین (fetal lie)
قرار جنین نحوه قرارگیری ستون فقرات جنین در امتداد ستون فقرات مادر هنگام تولد را توصیف میکند. در حالت ایدئال ستون فقرات جنین و مادر بهصورت عمودی در یک راستا قرار میگیرند زیرا سر جنین در کانال زایمان بهسمت پایین قرار دارد. به این حالت قرار طولی (longitudinal lie) میگویند. اگر جنین بهپهلو یا بهصورت افقی در عرض رحم قرار بگیرد در حالت قرار عرضی (transverse lie) است. قرار مایل (oblique lie) نیز به حالتی گفته میشود که سر و پاهای جنین روی لگن مادر قرار میگیرند. در این وضعیت معمولا جنین با شانه یا بازو خارج میشود.
سونوگرافی موقعیت جنین در کدام هفته انجام میشود؟
معمولا جنین در سهماهه سوم در موقعیت مناسب برای زایمان قرار میگیرد. این اتفاق در چند هفته آخر بارداری و اغلب بین هفتههای ۳۲ تا ۳۶ رخ میدهد. بیشتر نوزادان در حدود هفته ۳۶ بارداری در وضعیت نهایی خود برای زایمان قرار میگیرند. قبل از آن ممکن است گهگاه یا مرتبا جهت خود را تغییر دهند.
بهطورکلی سونوگرافی موقعیت جنین معمولا در حدود هفته ۳۶ بارداری انجام میشود. در سونوگرافی هفته ۳۶ بارداری موقعیتهای غیرسفالیک شناسایی میشوند و مایع آمنیوتیک و محل جفت ارزیابی میشود. زمان بهینه برای سونوگرافی موقعیت جنین هفته ۳۵ تا ۳۷ است. این زمان بهترین زمان برای تشخیص بریچ است زیرا احتمال اینکه جنین در آخرین وضعیت خود قرار گرفته باشد زیاد است.
تشخیص وضعیت جنین با سونوگرافی چگونه انجام میشود؟
پزشک در طول ویزیتهای منظم دوران بارداری با لمسکردن یا فشار ملایم روی قسمتهایی از شکم وضعیت جنین را بررسی میکند. این بررسی در بیشتر ویزیتهای شما در سهماهه سوم انجام میشود. اگر پزشک از نتیجه معاینههای خود مطمئن نباشد، برای بررسی وضعیت جنین سونوگرافی را توصیه میکند.
برای ارزیابی موقعیت سر جنین با سونوگرافی معمولا از روش ترانس ابدومینال استفاده میشود. در این روش مبدل سونوگرافی روی شکم مادر قرار میگیرد و دکتر رادیولوژی تصاویر مختلفی از ساختارهای جنین میگیرد که میتوانند در تعیین رابطه بین استخوان پس سر جنین و لگن مادر مفید باشند. در مواردی که سر جنین بهطورخاص در لگن پایین باشد ممکن است از روش ترانس پرینهآل استفاده شود. در این روش پروب سونوگرافی در مقابل لابیا قرار میگیرد.
پیامدهای قرارگیری جنین در وضعیتهای غیرطبیعی
وضعیتهای غیرطبیعی جنین هنگام زایمان شامل هر وضعیتی بهجز اکسیپوت قدامی میشوند. قرارگرفتن جنین در این وضعیتها خطر عوارض را افزایش میدهد. وضعیتهای غیرطبیعی اصلی شامل بریچ، وضعیت عرضی و اکسیپوت خلفی میشوند که اغلب موجب طولانیشدن زایمان، فشردگی بند ناف، کمبود اکسیژن (هیپوکسی)، آسیبهای شدید سر و گردن و افزایش خطر سزارین اورژانسی میشوند.
شاید وضعیت بریچ نامطلوبترین وضعیت جنین باشد زیرا بیشترین خطرات را به همراه دارد. انواع مختلفی از وضعیت بریچ وجود دارد که هریک خطرات بالقوه خود را دارند. بیشتر نوزادان بریچ بدون عارضه متولد میشوند ولی ازآنجاییکه سر آخرین قسمتی است که خارج میشود، ممکن است مشکلاتی ایجاد شود. این مسئله خطر تروما و معلولیتهای مادرزادی را افزایش میدهد. وضعیت بریچ همچنین خطر تشکیل حلقه در بند ناف و آسیب به نوزاد را افزایش میدهد. خطر دیگر این وضعیت فشردهشدن بند ناف در حین زایمان و نرسیدن خون و اکسیژن کافی به جنین است. وقتی جنین در موقعیت بریچ یا موقعیت غیرطبیعی دیگری قرار دارد، پزشک سزارین را پیشنهاد میکند زیرا ایمنتر است.
نقش سونوگرافی موقعیت جنین در تصمیمگیری برای نوع زایمان
آگاهی از وضعیت قرارگیری جنین در رحم مادر هنگام تولد به پزشک کمک میکند تا مشخص کند که آیا زایمان طبیعی برای مادر بیخطر است یا باید زایمان بهروش سزارین انجام شود. هدف پزشک این است که نوزاد را بهطور ایمن به دنیا بیاورد و مطمئن شود که پس از زایمان مادر و نوزاد سالم هستند. اگر جنین در موقعیتهای نامناسب قرار بگیرد زایمان طبیعی سختتر یا حتی خطرناک میشود.
آیا امکان تغییر موقعیت جنین بعد از سونوگرافی وجود دارد؟
برای چرخش جنین در رحم روشهای مختلفی وجود دارد. این روشها همیشه مؤثر نیستند ولی اگر خطری نداشته باشند ممکن است که پزشک از شما بخواهد که آنها را امتحان کنید. رایجترین روش چرخش جنین در رحم روش «نسخه سفالیک خارجی (ECV)» است. تکنیکهای دیگری نیز وجود دارد که میتوانید در خانه امتحان کنید. اگرچه موفقیت روشهای خانگی تضمینشده نیست، این روشها ارزش امتحان کردن را دارند.
نسخه سفالیک خارجی (ECV)
نسخه سفالیک خارجی یکی از روشهای غیرتهاجمی برای چرخاندن جنین و افزایش شانس زایمان طبیعی است. پزشک متخصص زنان و زایمان درصورت بروز عارضه، ECV را در واحد زایمان انجام میدهد. در این روش پزشک با دستهایش به شکم مادر فشار وارد میکند تا جنین را بچرخاند. این میتواند شامل هلدادن و کشیدن در جهتهای خاص برای تشویق جنین به چرخش باشد. بهترین زمان برای انجام این روش بین هفتههای ۳۶ تا ۳۸ بارداری است. در تقریبا نیمی از موارد این روش موفقیتآمیز است.
تغییر وضعیت بدن
گاهی میتوانید با تغییر وضعیت بدن خود جنین را به حرکت تشویق کنید. اگرچه این تمرینات آسیبی به جنین نمیرسانند، ممکن است مؤثر نباشند. ولی متخصصان عقیده دارند که این تمرینات ارزش امتحان کردن را دارند. در این تمرینات حرکاتی شبیه یوگا را انجام میدهید. دو حرکت ویژهای که پزشکان توصیه میکنند عبارتاند از:
- قرارگرفتن روی دستها و زانوها و بهآرامی حرکتکردن به جلو و عقب؛
- بالابردن باسن درحالیکه بهپشت دراز کشیدهاید و زانوها خم شده و کف پاها روی زمین هستند (وضعیت پل).
استفاده از صداهای محرک برای تشویق جنین به حرکت
روش دیگری که میتوانید برای تغییر موقعیت جنین امتحان کنید، تحریک است. موسیقی، صحبتکردن، تغییرات دما و نور میتوانند جنین را تحریک کنند. جنین در رحم میتواند موسیقی را بشنود، تغییرات نور را از پشت پوست مادر ببیند و حتی صدای مادر را هنگام صحبتکردن بشنود. اِعمال دمای خنک در بالای شکم، جایی که سر جنین قرار دارد، میتواند او را بهسمت پایین و دورشدن از شما سوق دهد. هیچ تضمینی وجود ندارد که تحریک موجب حرکت جنین شود ولی ارزش امتحان کردن را دارد.
برای کمک به قرارگرفتن جنین در بهترین وضعیت زایمان میتوانید کارهای زیر را نیز انجام دهید:
- در طول روز گاهی روی توپ زایمان یا توپ ورزشی بنشینید؛
- اگر در محل کار زیاد مینشینید، هر چند دقیقه یک بار بایستید، حرکات کششی انجام دهید و راه بروید؛
- هنگام نشستن لگن خود را به جلو (بهجای عقب) خم کنید؛
- چند بار در روز هر بار چند دقیقه روی دستها و زانوهایتان قرار بگیرید؛
- از بالش روی صندلی خودرو استفاده کنید تا باسنتان را بالا ببرید و لگن خود را به جلو متمایل نگه دارید؛
- هنگام نشستن باسنتان را بالاتر از زانوهایتان نگه دارید.
درمورد بهترین وضعیت خواب برای پایین نگهداشتن سر جنین، پزشکان توصیه میکنند که بهپهلوی چپ خود دراز بکشید و بالشی را بین پاهایتان قرار دهید.
یک تکنیک کایروپراکتیک به نام تکنیک وبستر (Webster) میتواند به جابجایی باسن و شلشدن رحم شما کمک کند. بعضی از پزشکان برای کمک به شلشدن بدن شما طب سوزنی را توصیه میکنند. برای انجام این تکنیکها باید به متخصصی که پزشکتان توصیه میکند، مراجعه کنید.
سونوگرافی موقعیت جنین برای چه مادرانی ضروریتر است؟
سونوگرافی وضعیت جنین برای مادران در سهماهه سوم بارداری (حدود هفته ۳۶) لازم است زیرا موجب میشود مطمئن شوند که جنین در وضعیت سفالیک قرار دارد، بهویژه درمواردی که پزشک به بریچ، قرار عرضی یا عوارض غیرمنتظره زایمان مشکوک است. انجام این سونوگرافی در موارد زیر ضروری است:
- بارداری چندقلویی: برای نظارت بر وضعیت هر جنین؛
- مشکوکبودن به بریچ یا وضعیت نامناسب: اگر پزشک نتواند موقعیت جنین را با لمس شکم مادر تعیین کند؛
- مشکلات جفت: مشکلاتی مانند جفت سرراهی میتواند کانال زایمان را مسدود کند و بر نحوه قرارگیری نوزاد تأثیر بگذارد؛
- بارداریهای پرخطر: مادرانی که دیابت بارداری دارند یا با محدودیتهای رشدی (نوزاد خیلی کوچک یا خیلی بزرگ) مواجه هستند؛
- انجام سزارین در گذشته: برای تعیین اینکه آیا زایمان طبیعی پس از سزارین (VBAC) ایمن است یا خیر.
تفاوت سونوگرافی موقعیت جنین با سایر سونوگرافیهای بارداری
سونوگرافی موقعیت جنین از روشهای تصویربرداری تخصصی، هدفمند و معمولا سریع در سهماهه سوم است که بهطورخاص بر نحوه جهتگیری جنین در رحم تمرکز دارد. این سونوگرافی با سایر سونوگرافیهای معمول بارداری، که بررسیهای جامعی درمورد رشد، اندامها و رشد جنین انجام میدهند، متفاوت است. سونوگرافی موقعیت جنین برخلاف اسکنهای تشخیصی دیگری که بر رشد دقیق اندامها تمرکز دارند، بررسی میکند که جنین برای زایمان طبیعی و بیخطر در وضعیت سفالیک قرار دارد یا خیر.
تنها هدف سونوگرافی موقعیت جنین تعیین وضعیت جنین در رحم است. این سونوگرافی مشخص میکند که آیا نوزاد برای تولد آماده است یا خیر. همچنین موقعیت جفت نسبت به کانال زایمان را بررسی میکند. ولی سایر سونوگرافیهای دوران بارداری جامع هستند. آنها آناتومی را ارزیابی میکنند، رشد اندامها (مغز، قلب، کلیهها) را بررسی میکنند، مایع آمنیوتیک را اندازهگیری میکنند و رشد کلی جنین را پیگیری میکنند. سایر سونوگرافیهای بارداری بر مسائلی مانند نظارت بر رشد جنین، تعیین دوقلویی یا چندقلویی بارداری، مشاهده محل قرارگیری جفت، تعیین جنسیت و تشخیص ناهنجاریها تمرکز دارند.
سونوگرافی موقعیت جنین در اواخر بارداری، معمولا حدود هفته ۳۴ تا ۳۶ یا پس از آن انجام میشود، یعنی زمانی که احتمال تغییر موقعیت جنین کمتر است. درحالیکه بسیاری از سونوگرافیهای دیگر در سهماهه اول و دوم بارداری انجام میشوند.
سونوگرافی وضعیت جنین متمرکز و سریع است و در آن معمولا به جزئیات ساختار اندامها کمتر توجه میشود. درحالیکه سایر سونوگرافیها ارزیابی دقیق و عمیقی دارند (که میتواند تا یک ساعت نیز طول بکشد) و نواحی مختلف را ازنظر وجود ناهنجاریهای ساختاری بررسی میکنند.
کلام آخر دکتردکتر
تشخیص وضعیت جنین با سونوگرافی موجب میشود که درمورد نحوه زایمان تصمیم آگاهانهتری بگیریم و از بسیاری از عوارض و مشکلات جلوگیری کنیم. اگرچه پزشک با معاینه و لمس شکم مادر نیز میتواند وضعیت جنین در رحم را تشخیص دهد ولی استفاده از سونوگرافی نتایج دقیقتری خواهد داشت. با آگاهی از موقعیت جنین و نوع زایمان اضطراب کمتری خواهیم داشت و بهتر میتوانیم خود را برای این روز آماده کنیم.
اگر پزشک برایتان سونوگرافی موقعیت جنین را تجویز کرده است در دکتردکتر بهراحتی میتوانید مراکز تصویربرداری نزدیک محل زندگی خود را پیدا کنید و بهصورت آنلاین وقت بگیرید.
سوالات متداول
منابع
