اگر اخیرا متوجه ابتلا به دیابت بارداری شدهاید، باید بدانید تاکنون صدها مادر این وضعیت را بدون حتی یک دُز دارو و فقط با اصلاح سبک زندگی مهار کردهاند. گرچه این عارضه طبیعی نیست، کاملا قابلکنترل است و با رعایت رژیم غذاهایی، کمی پیادهروی و سایر راههای درمانی، کودکی کاملا سالم به دنیا میآورید؛ پس ترس انسولین و خطراتش را از سر بیرون کنید و بهفکر تهیۀ منابع کربوهیدرات پیچیده بهجای قندهای مصنوعی باشید. در این دوران حساس، فرشتۀ نجات مادر و جنین زمانبندی دقیق وعدهها و تنظیم فعالیت بدنی برای حفظ قند خون متعادل است. در این راهنما مفصل درباره دیابت در بارداری حرف میزنیم و از راههای درمان غیردارویی آن برایتان میگوییم.
دیابت بارداری چیست؟
دیابت بارداری (Gestational diabetes) نوعی اختلال در سوختوساز گلوکز است که زنان فقط در دوران بارداری خود با آن روبهرو میشوند. در این شرایط، جفت هورمونهایی ترشح میکند که باعث تجمع قند اضافه در خون جمع میشوند. لوزالمعده تمام توانش را بهکار میگیرد تا با تولید انسولین بیشتر این وضعیت را مهار کند، ولی گاه قادر به تولید انسولین کافی نیست یا مقاومت به انسولین بالا اجازه استفاده از این انسولین را نمیدهد و دیابت بارداری اتفاق میافتد. این انباشت قند خون اگر کنترل نشود، از جفت عبور کرده و بر رشد و سلامت جنین تأثیر میگذارد.
دیابت در بارداری معمولا علائم ظاهری قابلاعتنایی ندارد و بین هفتههای ۲۴ تا ۲۸ بارداری، در آزمایش غربالگری، شناسایی میشود. میپرسید ایا دیابت بارداری ماندگار است؟ پاسخ به کیفیت مدیریت سطح قند خون بستگی دارد. اکثر مادران نوزادانی کاملا سالم به دنیا میآورند و قند خونشان بلافاصله پساز زایمان به حالت طبیعی باز میگردد.
تأثیر دیابت بارداری بر حرکات جنین
حالا که میدانید در بارداری مفهوم دیابت چیست، سؤال بعدی از یک نگرانی مادرانه میآید: آیا دیابت بارداری روی جنین تأثیر دارد؟ عوارض دیابت بارداری بر روی جنین و حرکاتش چیست؟ پاسخ به این سؤال پیچیده نیست. دیابت بارداری مستقیما بر سیستم عصبی و رشد جنین تأثیر میگذارد و درصورت عدم پیگیری، الگوی حرکتی را به افزایش یا کاهش سوق میدهد.
- افزایش ناگهانی قند خون حجم فراوان گلوکز را یکباره وارد خون جنین میکند. این شوک قندی افزایش موقت و شدید حرکات جنین را بهدنبال دارد؛
- افت قند خون یا نوسان شدید آن جنین را برای حفظ انرژی وادار به حرکت کمتر میکند.
سایر عوارض دیابت بارداری بر روی جنین عبارتاند از:
- ماکروزومی. دیابت کنترلنشده زمینهساز رشد بیشازحد جنین در بدن است. فضای رحم تنگ میشود و نوع حرکات تغییر میکند. مثلا بهجای لگدهای محکم، بیشتر غلت میخورد.
- پیری زودرس جفت. گاه جفت پیشاز موعد کاراییاش را از دست میدهد و خونرسانی و اکسیژنرسانی به جنین مختل میشود. اولین نشانۀ این اتفاق کاهش محسوس حرکات جنین است.
- تغییر در ضربان قلب و سیستم عصبی. دیابت بارداری بر سیستم عصبی خودمختار جنین تأثیر میگذارد و هماهنگی بین ضربان قلب و فعالیتهای حرکتی او را تغییر میدهد.
جدول قند خون در بارداری
در جدول زیر محدودۀ نرمال و هدف قند خون در بارداری را مشاهده میکنید. دیابت بارداری به معنای قرار گرفتن قند خون در خارج از این محدودهٔ نرمال است.
| زمان اندازهگیری قند خون | محدوده هدف (میلیگرم بر دسیلیتر) |
| ناشتا (قبل از صبحانه) | کمتر از ۹۵ |
| ۱ ساعت بعد از غذا | کمتر از ۱۴۰ |
| ۲ ساعت بعد از غذا | کمتر از ۱۲۰ |
دلیل ابتلا به دیابت بارداری چیست؟
در دیابت بارداری لوزالمعده نتوانسته انسولین کافی برای مقابله با تغییرات شیمیایی دوران بارداری تولید کند و ریشۀ این اختلال به وجود جفت برمیگردد. در این دوره، پانکراس برای حفظ تعادل قند خون باید ۳ برابر حالت عادی انسولین ترشح کند و گاه از عهدهاش برنمیآید. در نتیجه قند در خون جمع میشود و دیابت بارداری را رقم میزند.
هورمونهای بارداری
وظیفۀ جفت تغذیه جنین است. این غدۀ درونریز بزرگ هورمونهای ضروری برای رشد جنین مثل پروژسترون، کورتیزول و استروژن را ترشح میکند. افزایش سطح این هورمونها یک اثر جانبی مهم دارد و آن ایجاد اختلال در عملکرد انسولین در بدن مادر است. با پیشرفت بارداری و بزرگتر شدن جفت، مقدار این هورمونها بیشتر شده و فشار بیشتری به سیستم تنظیم قند خون مادر وارد میشود.
مقاومت به انسولین در دوران بارداری
مقاومت به انسولین یک مکانیسم دفاعی برای بقای جنین است! حساسیت سلولهای مادر باردار به انسولین بهشکل طبیعی کم میشود تا سلولها گلوکز کمتری مصرف کنند؛ گلوکز مازاد هم ازطریق جفت به جنین برسد تا او رشد کند. اگر این مقاومت از حد نرمال بیشتر شود، سلولهای مادر لب به انسولین نمیزنند و تجمع قند در خون به اوج میرسد. این مقدمۀ ابتلا به دیابت بارداری است.
علتها و عوامل خطر دیابت بارداری
اکنون میخواهیم ببینیم چه عواملی باعث ایجاد دیابت بارداری میشوند.
۱. اضافه وزن و چاقی
شاخص توده بدنی بالای ۳۰ پیش از بارداری، زنگ هشدار دیابت بارداری در آینده است. بافت چربی اضافه، بهویژه در ناحیه شکم، مقداری مواد شیمیایی التهابی ترشح میکند که مانع عملکرد صحیح انسولین میشوند. این یعنی حتی قبل از اثرگذاری هورمونهای جفت، بدن مادر با پیشفرض مقاومت به انسولین وارد بارداری میشود.
۲. سابقه خانوادگی دیابت
نقش ژنتیک در توان انسولینسازی لوزالمعده قابلانکار نیست. اگر والدین یا خواهر و برادر فرد به دیابت نوع ۲ مبتلا باشد، احتمالا بدن او نیز حامل ژنهایی است که در شرایط پرفشار بارداری، لوزالمعده را دچار خستگی زودرس میکنند. این پیشزمینه ژنتیکی خطر دیابت در بارداری را تا ۳ برابر بالا میبرد. بنابراین اگر سابقۀ خانوادگی دیابت دارید، خواندن مطلب همه چیز درباره دیابت نوع ۲ برایتان خالی از لطف نیست.
۳. سن بالای مادر
با افزایش سن، بهویژه در بارداری بالای ۳۵ سال، انعطاف سوختوساز بدن افت میکند و کارایی سلولهای پانکراس در پاسخ به این تقاضای ناگهانی کم میشود. در سنین بالا، خطر مقاومت به انسولین پنهان و ابتلا به دیابت خاموش نیز جدیتر است.
۴. سابقه دیابت بارداری در بارداریهای قبلی
اگر مادر در حامگیهای قبلی دچار دیابت بارداری شده باشد، احتمال تکرار این عارضه در بارداری بعدی بین ۳۰ تا ۵۰ درصد بیشتر از دیگر مادران است. این سابقه حساسیت سیستم متابولیک بدن در مواجهه با هورمونهای جفت را روشن میکند. حتی شاید بخشی از اختلال قند خون بین دو بارداری بهطور کامل برطرف نشده باشد.
۵. سندرم تخمدان پلیکیستیک
سابقه تنبلی تخمدان یک زنگ خطر بزرگ در مورد دیابت بارداری است. این یعنی بدن قبلاز بارداری با مقاومت به انسولین دستوپنجه نرم میکرده و وقتی بارداری اتفاق میافتد، هورمونهای جفت روی موج همان مقاومت قبلی سوار میشوند. بنابراین احتمال ازدسترفتن کنترل قند خون بهشدت بالاست.
۶. سبک زندگی کمتحرک
چاقنبودن مادر باردار دلیل خوبی برای بیتحرکی نیست! عضلات بزرگترین مصرفکنندههای قند در بدن هستند و اگر فعالیت بدنی مادر پیشاز بارداری و در هفتههای اول بسیار کم باشد، حساسیت گیرندههای انسولین در عضلات فوقالعاده کم میشود و بدن دیگر قادر به جمعآوری قند اضافه از جریان خون نخواهد بود.
رایجترین علائم دیابت بارداری چیست؟
حالا که با عوامل دیابت بارداری آشنا شدیم، خوب است علائم این مشکل را نیز بدانیم.
۱. تشنگی و ادرار زیاد
قند خون بالا کلیهها را وادار به فعالیت بیشتر برای دفع گلوکز اضافه میکند. بنابراین، کل آبهای میانبافتی بدن بهسمت کلیهها کشیده میشوند و مادر تکرر ادرار میگیرد. ازطرفی برای جبران آب ازدسترفته، همیشه احساس تشنگی دارد. فرق این علائم دیابت بارداری با بارداری عادی به علت تکرر ادرار برمیگردد. در بارداری عادی، فشار جنین به مثانه باعث ادرار میشود و خبری از تشنگی شدید نیست.
۲. خستگی غیرعادی
بارداری ذاتا خستهکننده است ولی در دیابت بارداری این خستگی مفرط و آزاردهنده است، چون سلولهای بدن مادر قدرت جذب قند و تبدیل به انرژی را ندارند. به زبان ساده، سوخت به موتور نمیرسد و مادر با وجود استراحت کافی، احساس کوفتگی و بیحالی مداوم دارد.
۳. تاری دید
قند خون زیاد باعث نفوذ مایعات به عدسی چشم و تغییر شکل آن میشود. در نتیجه، تمرکز چشم به هم میریزد و مادر موقتا دچار تاری دید خواهد شد. البته این اتفاق همیشگی نیست و با تنظیم قند خون برطرف میشود.
نکته: گاه تاری دید در اواخر بارداری نشانۀ مسمومیت بارداری است و به پیگیری فوری پزشکی نیاز دارد.
چرا دیابت بارداری گاهی بدون علامت است؟
برخی پزشکان دیابت در بارداری را بیماری خاموش میدانند؛ چون بدن مادر باردار به تغییرات فیزیولوژیک بزرگ عادت کرده است و احتمالا علائم این عارضه را کمتر نشان میدهد. ازطرفی اوجگیری قند خون در این دوره معمولا بهقدری تدریجی است که بدن خود را سازگار میکند و علائم شدیدی بروز نمیدهد.
علاوهبر اینها، علائم دیابت مثل خستگی یا تکرر ادرار شباهت زیادی به عوارض طبیعی سهماهه دوم و سوم بارداری دارند؛ بههمینخاطر انجام آزمایش دیابت بارداری سه مرحله ای برای همه مادران لازم است. غربالگری دیابت بارداری قند خون در محدوده خطر را اعلام میکند.
تشخیص دیابت بارداری چگونه انجام میشود؟
تشخیص زودهنگام دیابت بارداری نیمی از مسیر درمان است. ازآنجاکه علائم این وضعیت معمولا مشابه بارداری عادی است، بهتر است بهجای حدس و گمان، از پروتکلهای آزمایشگاهی دقیق برای تشخیص آن استفاده کرد.
آزمایش قند خون ناشتا
این آزمایش دیابت بارداری، قند خون لحظهای مادر را بعداز ۸ تا ۱۲ ساعت ناشتایی اندازه میگیرد و برای تشخیص قطعی دیابت بارداری بهتنهایی کافی نیست. چون بسیاری از زنان مبتلا به دیابت بارداری، قند خون ناشتای کاملا نرمالی دارند و مشکل آنها ناتوانی در مدیریت قند پس از صرف غذاست. یعنی بدن در حالت استراحت خوب عمل میکند، اما بهمحض ورود گلوکز ازطریق غذا، کنترل اوضاع را از دست میدهد.
در این آزمایش، نتیجه کمتر از ۹۲ تا ۹۵ میلیگرم بر دسیلیتر ایدئال و اعداد بین ۹۵ تا ۱۲۵ زنگ خطر محسوب میشوند.
تست تحمل گلوکز (GTT)
در تست GTT قند خون مادر دو بار اندازهگیری میشود. یک بار بعد از ۸ تا ۱۲ ساعت ناشتایی و بار دیگر ۱ تا ۲ ساعت پساز نوشیدن محلول قندی غلیظ در آزمایشگاه. قند خون کمتر از ۱۴۰ میلیگرم در دسیلیتر بیانگر وضعیت نرمال قند مادر و سطح قند خون ۱۹۰ میلیگرم در دسیلیتر بیانگر ابتلا به دیابت بارداری است. این تست دقیقتر است و نتایج قطعیتری دارد.
آزمایش دیابت بارداری کی انجام میشود؟
پنجره زمانی طلایی برای این تستها بین هفتههای ۲۴ و ۲۸ بارداری است، زمانی که هورمونهای جفت بیشترین تأثیر ممکن را بر انسولین گذاشتهاند! البته اگر مادر باردار در اولین جلسات ویزیت بارداری علائم دیابت داشته باشد، تست قند خون در همان ابتدا تجویز خواهد شد.
روشهای درمان و کنترل دیابت بارداری
پرسش مهم بعدی مادران باردار این است که آیا دیابت قابل درمان است؟ و اگر پاسخ مثبت است، چگونه قند را پایین بیاوریم؟ جواب سؤال اول مثبت است. در ادامه این بخش به سؤال بعدی جواب میدهیم و میگوییم در دیابت بارداری چه چیزهایی نباید خورد و چه چیزهایی باید نوش جان کرد.
۱. رژیم غذایی مناسب
بهتر است رژیم غذایی دیابت بارداری شامل ۳ وعده اصلی سبک و ۲ تا ۳ میانوعده باشد تا فرد بیشتر از ۴ ساعت گرسنه نماند. لیست غذاهای مناسب دیابت بارداری از این قرار است:
- بهترین صبحانه برای دیابت بارداری شامل جو، کینوا و نانهای سبوسدار بهجای نان لواش و باگت است. اینها قند را قطرهچکانی وارد خون میکنند.
- همیشه کربوهیدرات را با پروتئین همراه کنید. مثلا سیب را با چند عدد بادام یا یک تکه پنیر بخورید. پروتئین سرعت جذب قند را کم میکند.
- بشقاب وعدههای اصلی را با بروکلی، اسفناج، خیار، گوجهفرنگی و لوبیا سبز پر کنید. اینها حجم معده را پر میکنند و قند خون را تکان نمیدهند.
- چربیهای سالم مثل روغن زیتون، آووکادو و مغزها، هم به تکامل مغز جنین کمک میکنند و هم حسابی سیرکنندهاند.
- لیمو ترش و دیابت بارداری ارتباط نزدیک و دوستانهای دارند. لیمو ترش سرعت جذب کربوهیدرات را کم میکند و جلوی پیک ناگهانی قند را میگیرد.
هنوز میپرسید در دیابت بارداری چی بخوریم؟ هرچیزی که سطح گلوکز خون را در محدودۀ نرمال نگه دارد!
عادتها، غذاها و میوه های ممنوعه در دیابت بارداری عبارتاند از:
- صبحانههای شیرین و پر از کربوهیدرات.
- نوشیدنیهای قندی مثل نوشابه، دلستر، آبمیوههای صنعتی و حتی آبمیوههای طبیعی؛
- قند ساده و پنهان در شیرینی، بیسکویت، سس، حبوبات کنسروی و نان سفید.
- میوههای با گلیسمی بالا مثل موز کاملا رسیده، خربزه و انگور. حتی قند خرما برای دیابت بارداری ضرر دارد؛
- غذاهای فراوریشده مثل سوسیس، کالباس و غذاهای نیمهآماده حاوی نمک و مواد نگهدارنده؛
نکته: حلیم و دیابت بارداری ارتباط پرخطری دارند. بهدلیل پخت طولانی گندم، این غذای خوشمزه کربوهیدراتهایی دارد که در بدن فورا به قند تبدیل میشوند.
۲. فعالیت بدنی ایمن در بارداری
ورزش و فعالیت بدنی ملایم و مستمر حساسیت سلولها به انسولین را بالا میبرد و قند خون راحتتر در بدن مصرف میشوند. پیادهروی سریع، شنا و یوگای بارداری بهترین گزینهها هستند. با ۱۰ تا ۱۵ دقیقه پیادهروی بلافاصله بعداز وعدههای غذایی، دیگر نگران نباشید که دیابت بارداری چه خطراتی دارد!
۳. مصرف انسولین و دارودرمانی
چنانچه قند خون با وجود رعایت رژیم و ورزش بالا بماند و تغییر نکند، پزشک برای مراقبت از سلامت جنین به رویکردهای درمان پزشکی رو میآورد. تزریق انسولین امنترین راه درمان دارویی در بارداری است. چون ترکیبات دارو از جفت نمیگذرند و احتمال آسیب وجود ندارد. داروهای خوراکی مثل «متفورمین» فقط در موارد خاص تجویز میشوند.
۴. کنترل منظم قند خون
اگر دیابت بارداری کنترل نشود چه میشود! هیچ مادری دوست ندارد پاسخ این سؤال را بشنود. قدمبرداشتن در تاریکی و بیتوجهی به خطراتی که جنین را در خانه امنش تهدید میکنند، عاقلانه نیست. آنهم درحالیکه میتوان با پایش روزانه و آزمایش دیابت بارداری هفته چندم، فهمید کدام غذاها سازگار و کدامها ناسازگارند.
بهکمک کیتهای تست قند خانگی و انجام گاهبهگاه تستهای آزمایشگاهی جلوی خطرات دیابت بارداری را بگیرید.
عوارض دیابت بارداری برای مادر و جنین
در این بخش خلاصهوار به عوارض دیابت بارداری برای مادر و جنین اشاره میکنیم.
عوارض برای مادر
- پرهاکلامپسی یا مسمومیت بارداری بهدلیل خطر فشار خون بالا و وجود پروتئین در ادرار؛
- زایمان با سزارین و ابزار مخصوص بهدلیل بزرگشدن بیشاز حد جنین؛
- ابتلا به دیابت ماندگار از نوع ۲ در سالهای پس از بارداری.
عوارض برای جنین
- ماکروزومی یا رشد بیشازحد بهدلیل ترشح انسولین زیاد و چاقی غیرطبیعی جنین؛
- افت قند خون پس از تولد بهدلیل عادت به دریافت قند خون زیاد از بدن مادر؛
- مشکلات تنفسی و ابتلا به سندرم زجر تنفسی بهدلیل بلوغ دیرهنگام ریهها؛
- خطر دیابت نوع ۲ در آینده.
خطر زایمان زودرس
یکی از عوارض دیابت بارداری خطر زایمان زودرس بهدلیل بزرگی بیشازحد جنین در شکم مادر است. این تصمیم گاه صرفا بنابر نظر شخصی پزشک جهت پیشگیری از عوارض پرخطر و گاه در شرایط پارگی زودرس کیسه آب گرفته میشود. متأسفانه قند خون بالا حجم مایع آمنیوتیک را افزایش میدهد و به پارگی زودرس کیسه آب و زایمان ناگهانی میانجامد.
آیا دیابت بارداری بعد از زایمان از بین میرود؟
معمولا بهمحض تولد نوزاد و خروج جفت از بدن مادر، ریشۀ دیابت میخشکد و سطح قند خون مادر به حالت طبیعی و اولیه باز میگردد. بااینحال، ابتلا به این وضعیت یک زنگ خطر مهم است. براساس پژوهشها، این زنان در آینده بیشتر در معرض ابتلا به دیابت نوع ۲ قرار دارند و اصول سبک زندگی سالم و پایش دورهای برای آنها مهمتر از دیگران است.
کلام آخر دکتردکتر
دیابت بارداری گرچه نامی نگرانکننده دارد، یک فرصت طلایی برای بازنگری در سبک زندگی و مراقبت دقیقتر از سلامت خود است. با مدیریت صحیح، پایش منظم قند خون و پایبندی به رژیم غذایی، اکثر مادران این دوران را بدون کوچکترین عارضهای سپری کرده و فرزند سالم خود را در آغوش میگیرند. حتی پساز زایمان، معمولا با علائم دیابت بارداری خداحافظی میکنند. اما درسهای تغذیه سالم و خودمراقبتی در این چند ماه سلامت آنان را در بلندمدت بیمه میکند.
از اسم دیابت نترسید و از آن فرار نکنید. اگر در بارداری حضور در مطب پزشک برایتان دشوار است، با یک جلسه ویزیت آنلاین دکتردکتر درباره این وضعیت با پزشک متخصص گفتوگو کنید و آنلاین راهنمایی بگیرید.
سوالات متداول
