نرمی استخوان یک اختلال متابولیک در بافت استخوانی است که بهطور عمده بهدلیل کمبود ویتامین D، کلسیم یا فسفات ایجاد میشود و در نتیجه آن، استخوانها بهدرستی معدنی نشده و دچار ضعف، نرمی و تغییر شکل میشوند. نرمی استخوان درصورت تشخیص دیرهنگام، میتواند منجر به ناهنجاریهای دائمی اسکلتی، اختلال در رشد قدی و افزایش خطر شکستگی شود. در این مقاله، از علائم اولیه و نشانههای هشداردهنده گرفته تا روشهای تشخیص، درمانهای دارویی و تغذیهای، و راهکارهای پیشگیری بهصورت کامل بررسی خواهد شد تا دیدی جامع نسبت به این اختلال مهم استخوانی ارائه شود.
نرمی استخوان چیست؟
نرمی استخوان یا راشیتیسم وضعیتی است که بر رشد استخوانهای کودک تأثیر میگذارد. در این بیماری، استخوانها نرم و ضعیف میشوند و همین موضوع باعث میشود که راحتتر دچار تغییر شکل، خمیدگی و شکستگی شوند. شایعترین علت نرمی استخوان، کمبود ویتامین دی است. ویتامین D به بدن کمک میکند تا مواد مغذی مهم دیگری مانند کلسیم و فسفر را جذب کند. بدون مقدار کافی ویتامین D، بدن کودک نمیتواند کلسیم و فسفر لازم برای ساخت استخوانهای محکم و سالم را دریافت کند.
کودک میتواند ویتامین D را از دو منبع دریافت کند: نور خورشید و غذا. پوست در پاسخ به قرارگرفتن در معرض نور خورشید، ویتامین D تولید میکند، اما بسیاری از افراد، بهویژه کسانی که در مناطق با نور خورشید کمتر زندگی میکنند، از این طریق مقدار کافی ویتامین D دریافت نمیکنند. برخی مواد غذایی مانند بعضی ماهیهای چرب و روغن ماهی بهطور طبیعی حاوی ویتامین D هستند، اما منابع غذایی محدودند.
راشیتیسم یک بیماری نادر اما قابلدرمان است. اگر نگران میزان دریافت ویتامین D برای کودکان خود هستید، با پزشک اطفال مشورت کنید.
-
فرهاد مشایخ بخشیمتخصص غدد و متابولیسم4,1 (1,314)ساریدریافت نوبت آنلاین -
اعظم قانعیمتخصص غدد و متابولیسم4,1 (547)یزددریافت نوبت آنلاین
-
محمد افخمی اردکانیمتخصص غدد و متابولیسم3,9 (650)یزددریافت نوبت آنلاین
-
اکبر سلطانیمتخصص غدد و متابولیسم4,5 (1,083)تهراندریافت نوبت آنلاین
-
عبدالرضا پورمتعبدمتخصص غدد و متابولیسم4,3 (807)تهراندریافت نوبت آنلاین
-
علی طالعمتخصص غدد و متابولیسم4,5 (408)تهراندریافت نوبت آنلاین
-
مهرزاد غلامپور دهکیمتخصص غدد و متابولیسم4,5 (1,058)تهراندریافت نوبت آنلاین
-
پریسا اخوان طباطباییمتخصص غدد و متابولیسم4,2 (282)یزددریافت نوبت آنلاین
تفاوت راشیتیسم و استئومالاسی چیست؟
استئومالاسی شکل بزرگسالی راشیتیسم است. کمبود ویتامین D شایعترین علت هر دو بیماری است. راشیتیسم بر رشد استخوانهای کودک تأثیر میگذارد و میتواند باعث علامت کلاسیک پاهای پرانتزی شود، اما در بزرگسالان که رشد استخوانی کامل شده، این علامت دیده نمیشود. در عوض، علت درد استخوان ممکن است استئومالاسی باشد. بزرگسالان مبتلا دچار درد استخوانی میشوند و استخوانهایشان بهدلیل ضعف و نرمی، راحتتر دچار شکستگی میشود.
تفاوت نرمی استخوان و پوکی استخوان چیست؟
اگرچه هر دو بیماری بر سلامت استخوان تأثیر میگذارند، نرمی استخوان یک بیماری است که در آن استخوانها بهدلیل اختلال در معدنیشدن، نرم و قابلانعطاف میشوند. در مقابل، پوکی استخوان ممکن است در افراد در هر سنی (اما معمولاً در سالمندان) رخ دهد و در آن استخوانها بهدلیل کاهش کلی توده استخوانی، متخلخل، نازک و شکننده میشوند.
علت نرمی استخوان چیست؟
کمبود ویتامین D، عوامل ژنتیکی و برخی بیماریهای زمینهای ممکن است باعث نرمی استخوان شوند.
کمبود ویتامین D یکی از علت های نرمی استخوان
شایعترین علت نرمی استخوان، کمبود ویتامین D است که به آن «نرمی استخوان تغذیهای» گفته میشود. بدن کودک برای جذب کلسیم و فسفر به ویتامین D نیاز دارد؛ موادی که برای رشد استخوانهای سالم و محکم ضروری هستند. کمبود ویتامین D ممکن است زمانی رخ دهد که کودک مقدار کافی از این ویتامین را از غذا دریافت نکند. این وضعیت ممکن است در موارد زیر دیده شود:
- عدم تحمل لاکتوز؛
- پیروی از رژیم گیاهخواری یا وگان؛
- تغذیه انحصاری با شیر مادر؛
- ابتلا به بیماریهایی که جذب ویتامین D را محدود میکنند مانند بیماری کرون، سلیاک یا کولیت اولسراتیو.
از دیگر علل کمبود ویتامین D در زنان و مردان و کودکان میتوان به قرارنگرفتن کافی در معرض نور خورشید و کمبود کلسیم در رژیم غذایی کودک اشاره کرد.
عوامل ژنتیکی و نرمی استخوان
اگرچه نادر است، برخی بیماریهای ژنتیکی میتوانند در جذب فسفر یا ویتامین D توسط بدن کودک اختلال ایجاد کنند. برخی اختلالات نیز پروتئینهایی را تحتتأثیر قرار میدهند که ویتامین D در بدن به آنها نیاز دارد.
علت های نرمی استخوان و بیماریهای زمینهای
نرمی استخوان ممکن است بهدلیل برخی بیماریهای زمینهای نیز ایجاد شود. کودکانی که به بیماریهای نادر کبدی، کلیوی، رودهای یا ریوی مبتلا هستند، در جذب ویتامین D و فسفر دچار مشکل میشوند.
چه کسانی بیشتر در معرض ابتلا به نرمی استخوان هستند؟
در ادامه به بررسی افرادی که بیشتر در معرض ابتلا به نرمی استخوان هستند می پردازیم:
عوامل خطر نرمی استخوان در کودکان
هر کودکی ممکن است به نرمی استخوان تغذیهای مبتلا شود، اما برخی گروهها در معرض خطر بیشتری هستند:
- نوزادانی که فقط با شیر مادر تغذیه میشوند (بهویژه بیش از ۶ ماه) و نیاز به مکمل ویتامین D دارند؛
- نوزادان و کودکان ۶ تا ۲۴ماهه (مهمترین بازه سنی پرخطر)؛
- نوزادان نارس که ذخایر ویتامین D کافی در بدن ندارند؛
- کودکان با پوست تیره که برای تولید ویتامین D به نور خورشید بیشتری نیاز دارند؛
- کودکانی که بهاندازه کافی در معرض نور مستقیم خورشید قرار نمیگیرند.
عوامل خطر نرمی استخوان در بزرگسالان
وقتی در معرض نور خورشید قرار میگیرید، پوست بهطور طبیعی ویتامین D تولید میکند. ممکن است بدن شما بهاندازه کافی ویتامین D تولید نکند اگر:
- در آبوهوای سرد و کمنور زندگی میکنید؛
- تمام روز در محیطهای بسته کار میکنید؛
- لباسهایی میپوشید که بیشتر سطح پوست را میپوشاند؛
- رنگ پوست تیرهتری دارید.
ممکن است ازطریق رژیم غذایی نیز ویتامین D کافی دریافت نکنید اگر:
- هیچگونه محصولات لبنی مصرف نمیکنید؛
- رژیم گیاهخواری یا وگان دارید؛
- دچار بیماریهایی هستید که جذب مواد مغذی را مختل میکنند مانند بیماری کرون یا سلیاک؛
- اخیراً جراحیهای کاهش وزن (باریاتریک) مانند بایپس معده انجام دادهاید.
سایر افرادی که در معرض خطر بالاتر استئومالاسی هستند عبارتاند از:
- افراد مبتلا به چاقی؛
- افراد ۶۵ساله و بالاتر؛
- زنان باردار یا شیرده.
علائم نرمی استخوان چیست؟
نرمی استخوان باعث تضعیف و نرمشدن استخوانها میشود و درنتیجه، استخوانها خم شده و شکل طبیعی خود را از دست میدهند.
علائم نرمی استخوان در کودکان و نوجوانان
شایعترین علامت نرمی استخوان، پاهای پرانتزی است. سایر علائم عبارتاند از:
- درد استخوانی؛
- مشکلات دندانی مانند پوسیدگی دندان؛
- تأخیر در رشد؛
- ضعف عضلانی؛
- تشنج؛
- تورم انتهای دندهها؛
- انحنای غیرطبیعی ستون فقرات یا شکل جمجمه؛
- کاهش تون عضلانی؛
- پهنشدن زانوها و مچ پا (در کودکانی که راه میروند) یا مچ دست (در نوزادانی که چهار دستوپا میروند).
علائم نرمی استخوان در بزرگسالان
شایعترین علامت نرمی استخوان در بزرگسالان (استئومالاسی) درد استخوانی است. این درد بیشتر در نواحی لگن، رانها و پاها احساس میشود.
سایر علائم استئومالاسی عبارتاند از:
- شکستگی آسانتر استخوانها؛
- درد، سفتی و ضعف عضلانی، بهویژه پس از فعالیت؛
- دشواری در راهرفتن یا تغییر در الگوی راهرفتن؛
- اسپاسم یا گرفتگی عضلات، بهخصوص در دستها و پاها؛
- احساس گزگز یا سوزنسوزنشدن (پارستزی) در دستها و پاها؛
- افزایش دفعات زمینخوردن.
عوارض عدم درمان نرمی استخوان
اگرچه نرمی استخوان درمانپذیر و اغلب بهبودپذیر است، درصورت درماننشدن میتواند به مشکلات طولانیمدت بینجامد، ازجمله:
- شکستگی استخوان؛
- درد مزمن؛
- بدشکلیهای اسکلتی.
نرمی استخوان چگونه تشخیص داده میشود؟
پزشک اطفال ابتدا درباره سابقه خانوادگی، علائم کودک و وضعیت کلی سلامت او سؤال میکند. همچنین نوع تغذیه کودک نیز بررسی میشود. سپس معاینه فیزیکی انجام میگیرد، اما برای تأیید تشخیص معمولاً به چند آزمایش نیاز است.
پزشک ممکن است یک یا چند مورد از آزمایشهای زیر را تجویز کند:
- رادیوگرافی (اشعه ایکس)؛
- آزمایش خون؛
- آزمایش ادرار.
تشخیص استئومالاسی (نرمی استخوان در بزرگسالان)
پزشک معاینه فیزیکی انجام داده و درباره سابقه خانوادگی، پزشکی، تغذیه و سطح فعالیت فرد سؤال میکند.
آزمایش ویتامین دی و آزمایش خون برای بررسی سطح کلسیم و فسفر انجام میشود. مهمترین نشانه استئومالاسی، کاهش ویتامین D است، اما کاهش کلسیم یا فسفر نیز میتواند مطرحکننده بیماری باشد. برای تأیید تشخیص، ممکن است سطح موارد زیر نیز بررسی شود:
- کراتینین؛
- الکترولیتها؛
- آلکالین فسفاتاز؛
- هورمون پاراتیروئید.
سایر آزمایشهایی که ممکن است تجویز شوند، عبارتاند از:
- آزمایش ادرار ۲۴ساعته برای بررسی کلسیم؛
- رادیوگرافی برای بررسی ضعف یا شکستگی استخوان؛
- اسکن تراکم استخوان برای ارزیابی میزان کاهش توده استخوانی؛
- در موارد خاص، بیوپسی استخوان.
درمان نرمی استخوان
بیشتر موارد نرمی استخوان بهدلیل کمبود ویتامین D ایجاد میشود. مهمترین روشهای درمان شامل موارد زیر است.
دُز بالای ویتامین D و کلسیم برای درمان نرمی استخوان
درمان با افزایش دریافت ویتامین D و کلسیم آغاز میشود. کودک باید غذاهای غنی از این مواد مانند شیر، غلات صبحانه و ماهیهای چرب مصرف کند. همچنین پزشک معمولاً مکملهای روزانه ویتامین D و کلسیم تجویز میکند. ممکن است آمپول ویتامین دی نیز تجویز شود.
نور خورشید و درمان نرمی استخوان
ازآنجاکه بدن میتواند در پاسخ به نور خورشید ویتامین D تولید کند، قرار گرفتن در معرض آفتاب نیز توصیه میشود.
بریس یا جراحی یکی از گزیته های درمان نرمی استخوان
در اغلب موارد استخوانها بهتدریج به حالت طبیعی بازمیگردند، اما در برخی موارد ممکن است استفاده از بریس برای اصلاح انحنا لازم باشد. در موارد شدید، جراحی نیز ممکن است انجام شود.
درمان علت زمینهای نرمی استخوان
اگر نرمی استخوان بهدلیل بیماری ژنتیکی یا مشکلات زمینهای ایجاد شده باشد، ممکن است کودک به متخصص ارجاع داده شود.
در بیماران مبتلا به بیماریهای کبدی یا کلیوی، درمان و پایش تخصصیتری لازم است و ممکن است نیاز به شکل خاصی از ویتامین D باشد.
درمان نرمی استخوان چقدر طول میکشد؟
نرمی استخوان تغذیهای معمولاً طی چند هفته تا چند ماه درمان میشود و مدت آن به شدت بیماری در کودک بستگی دارد. بیشتر علائم مانند درد استخوانی یا ضعف عضلانی معمولاً ظرف چند هفته پس از شروع درمان بهبود پیدا میکنند. کمبود ویتامین D نیز معمولاً طی ۶ تا ۸ هفته اصلاح میشود. اگر کودک دچار انحراف یا خمیدگی استخوانها باشد، بهبود آن ممکن است چند ماه زمان ببرد. این تغییرات در برخی موارد بهصورت خودبهخود اصلاح میشوند، اما گاهی نیاز به بریس یا حتی جراحی وجود دارد.
اگر نرمی استخوان کودک ناشی از یک بیماری زمینهای غیرتغذیهای باشد، میتوان کمبود ویتامین D را درمان کرد، اما بیماری زمینهای معمولاً یک وضعیت مادامالعمر است. در این شرایط، پزشک اطفال و درصورت نیاز متخصصان دیگر به مدیریت طولانیمدت بیماری کمک خواهند کرد.
درمان خانگی نرمی استخوان
درمان خانگی نرمی استخوان در بزرگسالان و کودکان بهتنهایی مؤثر نیست و این بیماری باید براساس علت زمینهای آن درمان شود. بااینحال، برخی اقدامات خانگی میتوانند در کنار درمان پزشکی به بهبود بیماری و پیشگیری از عوارض آن کمک کنند. این اقدامات عبارتاند از:
- مصرف غذاهای سرشار از ویتامین D مانند ماهیهای چرب، زرده تخممرغ و مواد غذایی غنیشده.
- دریافت کافی کلسیم ازطریق شیر، ماست، پنیر، سبزیجات برگ سبز و سایر منابع غذایی.
- قرارگرفتن متعادل در معرض نور خورشید برای کمک به تولید ویتامین D در پوست، با رعایت اصول محافظت از پوست.
- مصرف مکملهای ویتامین D و کلسیم تنها با تجویز پزشک و در دُز مناسب.
- رعایت رژیم غذایی متعادل و درمان بیماریهای زمینهای که باعث اختلال در جذب ویتامین D یا کلسیم میشوند.
از مصرف خودسرانه دُزهای بالای ویتامین D یا کلسیم خودداری کنید، زیرا مصرف بیش از حد این مکملها میتواند عوارضی مانند افزایش کلسیم خون، آسیب کلیوی و تشکیل سنگ کلیه ایجاد کند.
برای درمان نرمی استخوان چه بخوریم؟
اگر نرمی استخوان ناشی از کمبود ویتامین D یا کلسیم باشد، رعایت رژیم غذایی مناسب در کنار درمان تجویزشده توسط پزشک میتواند به بهبود بیماری کمک کند. مهمترین خوراکیهای مفید عبارتاند از:
- ماهیهای چرب مانند سالمون، ساردین، تن و خالمخالی که از بهترین منابع ویتامین D هستند.
- لبنیات مانند شیر، ماست و پنیر که کلسیم مورد نیاز استخوانها را تأمین میکنند.
- مواد غذایی غنیشده با ویتامین D مانند برخی انواع شیر، غلات صبحانه و آبپرتقال.
- زرده تخممرغ که حاوی مقدار مناسبی ویتامین D است.
- جگر گاو که علاوهبر ویتامین D، مواد مغذی دیگری نیز دارد.
- قارچهای در معرض نور فرابنفش که میتوانند منبع مناسبی از ویتامین D باشند.
- سبزیجات برگ سبز مانند کلمبرگ و بروکلی که به تأمین کلسیم کمک میکنند.
- مغزها و دانهها مانند بادام و کنجد که حاوی کلسیم و سایر مواد معدنی مفید هستند.
اگر نرمی استخوان بهدلیل بیماریهای ژنتیکی، بیماریهای کلیوی، کبدی یا اختلالات جذب مانند سلیاک یا بیماری کرون ایجاد شده باشد، تنها تغییر رژیم غذایی کافی نیست و درمان علت زمینهای نیز ضروری است.
پیشگیری از نرمی استخوان
میتوان از نرمی استخوان تغذیهای پیشگیری کرد. اگر نوزاد خود را فقط با شیر مادر تغذیه میکنید، باید روزانه قطره ویتامین D به او بدهید، زیرا شیر مادر بهاندازه کافی ویتامین D برای حمایت از رشد استخوانها ندارد. بیشتر نوزادان به ۴۰۰ واحد بینالمللی (IU) ویتامین D3 در روز نیاز دارند. برای تعیین دُز دقیق، باید با پزشک اطفال مشورت کنید.
برای پیشگیری از نرمی استخوان در کودکان و بزرگسالان، باید رژیم غذایی متنوعی که حاوی ویتامین D باشد در نظر گرفته شود. همچنین بسیاری از مواد غذایی بهصورت غنیشده با ویتامین D تولید میشوند؛ یعنی این ویتامین به آنها اضافه شده است. شیر، آب پرتقال و غلات صبحانه ازجمله این موارد هستند. پزشک ممکن است مصرف مکمل ویتامین D را نیز توصیه کند.
دریافت ویتامین D تنها ازطریق غذا کافی نیست، اما میتواند کمککننده باشد. برخی مواد غذایی بهطور طبیعی حاوی ویتامین D هستند، ازجمله:
- ماهیهای چرب مانند تن، سالمون، ساردین و ماکرل؛
- قزلآلای رنگینکمان؛
- گوشت قرمز؛
- جگر گاو؛
- قارچ؛
- زرده تخممرغ؛
- روغن کبد ماهی.
همچنین ممکن است قرار گرفتن در معرض نور خورشید توصیه شود، زیرا پوست در پاسخ به نور خورشید ویتامین D تولید میکند. با این حال، میزان تولید ویتامین D به عواملی مانند موقعیت جغرافیایی، آبوهوا، رنگ پوست و استفاده از ضدآفتاب بستگی دارد و بسیاری از کودکان تنها با نور خورشید ویتامین D کافی دریافت نمیکنند.
بسته به محل زندگی و فصل سال، ممکن است بزرگسالان بتوانند ویتامین D کافی را فقط از نور خورشید دریافت کنند. افراد با پوست روشن معمولاً نیاز دارند ۱۰ تا ۱۵ دقیقه، ۲ تا ۳ بار در هفته در معرض نور خورشید قرار بگیرند. افراد با پوست تیره معمولاً به زمان بیشتری نیاز دارند. این نور باید مستقیم باشد، نه از پشت پنجره یا ازطریق لباس.
بااینحال، باید دقت کرد که قرارگرفتن بیش از حد در معرض نور خورشید بدون ضدآفتاب ممکن است خطر ابتلا به سرطان پوست را افزایش دهد. بنابراین بهتر است درباره میزان مناسب قرارگرفتن در آفتاب با پزشک مشورت شود.
نرمی استخوانی که بهدلیل اختلالات ژنتیکی ایجاد میشود قابلپیشگیری نیست. اگر باردار هستید یا قصد بارداری دارید، مشورت با مشاور ژنتیک میتواند مفید باشد و در برخی موارد آزمایشهای ژنتیکی توصیه میشود.
کلام آخر دکتردکتر
نرمی استخوان بیماریای است که بهدلیل اختلال در معدنی شدن استخوانها، استحکام آنها را کاهش میدهد و میتواند در کودکان و بزرگسالان با علائمی مانند درد استخوان، ضعف عضلانی، تأخیر رشد یا تغییر شکل استخوانها بروز کند. شایعترین علت این بیماری کمبود ویتامین D است، اما عوامل ژنتیکی، بیماریهای زمینهای و اختلال در جذب مواد مغذی نیز ممکن است در بروز آن نقش داشته باشند.
خوشبختانه نرمی استخوان در بسیاری از موارد با تشخیص بهموقع، مصرف مکملهای مناسب، اصلاح رژیم غذایی، دریافت کافی نور خورشید و درمان علت زمینهای قابلکنترل و درمان است. بنابراین، توجه به علائم اولیه و مراجعه زودهنگام به پزشک نقش مهمی در پیشگیری از عوارض دائمی این بیماری و حفظ سلامت استخوانها دارد. میتوانید سریع و آسان در دکتردکتر از بهترین دکتر نرمی استخوان کودکان و بزرگسالان وقت ویزیت آنلاین یا حضوری بگیرید.
