قلب ما برای تپیدن و رساندن خون به اعضای بدن، به اکسیژن و مواد مغذی نیاز دارد. وقتی رگهای اصلی تغذیهکننده قلب به هر دلیلی تنگ یا بسته شوند، جریان خون کاهش مییابد و بافت قلب آسیب میبیند. در این شرایط، ممکن است با کاردیومیوپاتی ایسکمیک قلبی مواجه باشیم. در ادامه قصد داریم به تعریف این بیماری، علائم آن و روشهای درمان بپردازیم. با ما همراه شوید.
کاردیومیوپاتی ایسکمیک چیست؟
بیماری کاردیومیوپاتی ایسکمیک (Ischemic Cardiomyopathy) که به اختصار ICM شناخته میشود، نوعی نارسایی قلبی است. این مشکل زمانی رخ میدهد که ماهیچه قلب به علت کمبود شدید جریان خون و اکسیژن، ضعیف و بزرگ میشود. در این حالت، قلب دیگر توانایی پمپاژ مناسب خون را ندارد.
واژه «ایسکمیک» به معنای کمخونی موضعی بافتها است و «کاردیومیوپاتی» به بیماریهای ماهیچه قلب اشاره میکند. شایعترین دلیل ایجاد این وضعیت، بروز سکته قلبی در گذشته یا بیماریهای پیشرفته عروق کرونر است که به مرور زمان، بافت سالم قلب را به بافت مرده تبدیل میکند.
تفاوت کاردیومیوپاتی ایسکمیک با بیماری عروق کرونر
بسیاری از افراد این دو عارضه را یکسان میدانند، در حالی که این دو بیماری رابطه علت و معلولی با یکدیگر دارند. بیماری عروق کرونر به خودِ رگها مربوط میشود؛ وضعیتی که در آن پلاکهای چربی در دیواره سرخرگهای قلب رسوب میکنند و مسیر عبور خون را تنگ میسازند. اما کاردیومیوپاتی ایسکمیک گام بعدی و عاقبت درماننشدن این تنگی رگها است.
به زبان ساده، بیماری عروق کرونر آسیب به لولهکشی رگهاست، اما کاردیومیوپاتی ایسکمیک آسیب شدید به خود ماهیچه قلب بر اثر خرابی رگها است.
آیا ایسکمی قلبی خطرناک است؟
پاسخ کوتاه این است: بله، این وضعیت میتواند بسیار خطرناک و در برخی موارد مرگبار باشد.
وقتی ماهیچه قلب ضعیف میشود، بدن با کمبود شدید اکسیژن روبهرو خواهد شد. این مسئله علائمی مانند تنگی نفس شدید، خستگی مفرط و ورم ساق پاها را به همراه دارد. همچنین، ضعف ماهیچه قلب خطر بروز آریتمی قلبی (نامنظم شدن ضربان قلب) و ایست ناگهانی قلب را به میزان چشمگیری افزایش میدهد. تشخیص زودهنگام و مدیریت صحیح بیماری اهمیتی حیاتی برای افزایش طول عمر بیمار دارد.
انواع ایسکمی قلبی
بیماری ایسکمیک قلب بر اساس میزان و الگوی کاهش جریان خون به قلب دستهبندی میشود. هر یک از این انواع، نشاندهنده سطح متفاوتی از شدت بیماری و فوریت پزشکی است:
احساس ناراحتی پایدار در قفسه سینه (آنژین پایدار)
آنژین پایدار زمانی رخ میدهد که ماهیچه قلب هنگام فعالیت بدنی، هیجان یا استرس روحی، خون اکسیژندار کافی دریافت نمیکند. این ناراحتی معمولاً از یک الگوی قابلپیشبینی پیروی میکند، با استراحت کردن بهبود مییابد و به داروهایی مانند نیتراتها بهخوبی پاسخ میدهد. این وضعیت شایعترین شکل بیماری ایسکمیک قلب است.
آنژین ناپایدار
این عارضه بسیار جدیتر و غیرقابلپیشبینیتر از ناراحتی پایدار قفسه سینه است و میتواند با کمترین فعالیت بدنی یا حتی در حالت استراحت رخ دهد. علائم این وضعیت ممکن است طولانیتر نیز باشند که از علائم سکته قلبی نیز هست و به مداخلات پزشکی فوری نیاز دارد.
ایسکمی خاموش
گاهی اوقات، کاهش جریان خون به قلب هیچ نشانه واضحی ایجاد نمیکند. این وضعیت که به نام ایسکمی خاموش شناخته میشود، بهویژه در افراد مبتلا به دیابت یا کسانی که پیشینه بیماری قلبی دارند، شایع است. این مشکل معمولاً از راه آزمایشهای قلبی شناسایی میشود.
سکته قلبی (انفارکتوس میوکارد)
شدیدترین شکل بیماری ایسکمیک قلب، سکته قلبی است. این عارضه زمانی رخ میدهد که یک سرخرگ کرونر بهطور کامل مسدود شود و جریان خون به بخشی از ماهیچه قلب قطع گردد. این وضعیت یک فوریت پزشکی است و برای پیشگیری از آسیب دائمی یا مرگ بافت قلب، به درمان فوری نیاز دارد.
آنژین واریانت یا پرینزمتال (Prinzmetal)
آنژین پرینزمتال شکل نادری از بیماری ایسکمیک قلب است که بر اثر اسپاسم یا گرفتگی ناگهانی در سرخرگ کرونر ایجاد میشود و جریان خون به قلب را بهطور موقت محدود میکند. این اسپاسمها اغلب در حالت استراحت رخ میدهند، معمولاً الگویی قابلپیشبینی دارند و ممکن است با استرس، قرار گرفتن در معرض سرما یا مصرف برخی داروها تحریک شوند.
علائم کاردیومیوپاتی ایسکمیک چیست؟
از آنجا که کاردیومیوپاتی ایسکمیک به مرور زمان قلب را ضعیف میکند، نشانههای آن نیز ممکن است در ابتدا خفیف باشند و بهتدریج شدت یابند. نشانههای این بیماری ارتباط مستقیمی با میزان ضعف ماهیچه قلب و اختلال در پمپاژ خون دارند. اصلیترین علائم این عارضه عبارتاند از:
تنگی نفس و کاهش تحمل فعالیت
این علامت معمولاً یکی از نخستین نشانههای بیماری است. در ابتدا ممکن است فرد فقط هنگام بالا رفتن از پلهها یا پیادهروی سریع دچار تنگی نفس شود، اما با پیشرفت بیماری، حتی هنگام کارهای ساده روزمره یا در حالت استراحت نیز نفس کم میآورد. برخی بیماران شبها هنگام خواب مجبور میشوند برای تنفس راحتتر، از چند بالشت زیر سر خود استفاده کنند.
درد یا فشار قفسه سینه
درد یا احساس سنگینی شدید در قفسه سینه که پزشکان به آن آنژین صدری میگویند، نشاندهنده فریاد قلب برای دریافت اکسیژن است. این درد غالباً با فعالیت بدنی یا استرس روحی شروع میشود و ممکن است به کتف، بازوی چپ، گردن یا فک منتشر شود و معمولاً با استراحت کردن بهبود مییابد.
خستگی مزمن و ضعف عمومی
وقتی ماهیچه قلب ضعیف میشود، خون کمتری به عضلات بدن میرسد. در این شرایط، فرد حتی پس از استراحت کافی باز هم احساس خستگی مفرط میکند. انجام کارهای سادهای مثل خرید رفتن یا مرتب کردن خانه برای این بیماران به کاری سخت و طاقتفرسا تبدیل میشود.
تپش قلب و آریتمی
کاهش خونرسانی و آسیب به بافت قلب، سیستم الکتریکی آن را مختل میکند. این اختلال باعث میشود بیمار احساس تپش قلب کند؛ یعنی حس کند قلبش بهشدت، نامنظم یا خیلی سریع میزند.
علائم نارسایی قلبی پیشرفته
وقتی بیماری به مراحل پیشرفته خود میرسد، پمپاژ ضعیف قلب باعث تجمع مایعات در بدن میشود. این وضعیت با نشانههای واضحی همراه است:
- تورم و ورم شدید در ساق پاها، مچ پا و خود پا؛
- افزایش ناگهانی وزن به دلیل احتباس و تجمع آب در بدن؛
- نفخ و بزرگی شکم؛
- سرفههای مداوم بهویژه در شب همراه با خلط صورتی یا سفید.
علت کاردیومیوپاتی ایسکمیک چیست؟
کاردیومیوپاتی ایسکمیک معمولاً یکشبه ایجاد نمیشود؛ بلکه فرآیندی تدریجی است که سیستم پمپاژ خون را مختل میکند. اصلیترین دلیل این بیماری، محرومیت ماهیچه قلب از اکسیژن است. این انسداد و کاهش جریان خون به دلایل گوناگونی رخ میدهد:
با توجه به منابع، عوامل خطر و دلایل زمینهای ابتلا به کاردیومیوپاتی ایسکمیک عبارتاند از:
- پیشینه خانوادگی ابتلا به بیماری عروق کرونر قلب؛
- فشار خون بالا؛
- کلسترول بالا؛
- چاقی؛
- بیماری دیابت؛
- بیماری پیشرفته و مرحله پایانی کلیه؛
- آمیلوئیدوز (Amyloidosis)، شامل تجمع پروتئینهای غیرطبیعی در بافتها و اندامهای بدن، از جمله عروق خونی؛
- سبک زندگی کمتحرک؛
- پیشینه مصرف دخانیات؛
- سوءمصرف الکل یا مواد مخدر.
نحوه تشخیص کاردیومیوپاتی ایسکمیک
پزشکان تخصصی قلب برای ارزیابی میزان آسیب به ماهیچه و بررسی وضعیت رگها، از راهکارهای تشخیصی زیر استفاده میکنند:
نوار قلب (ECG)
یک تست غیرتهاجمی است که فعالیت الکتریکی قلب را ثبت میکند. نوار قلب میتواند نشانههای سکتههای قلبی گذشته، ضخیم شدن دیواره قلب یا بینظمی در ضربان را به پزشک نشان دهد.
اکوکاردیوگرافی
این تست از امواج سونوگرافی برای بررسی ساختار و عملکرد قلب استفاده میکند. اکوکاردیوگرافی بهترین ابزار برای سنجش میزان قدرت پمپاژ قلب و مشاهده دیوارههای ضعیفشده است.
تست ورزش
در این روش، فعالیت الکتریکی و فشار خون بیمار هنگام راه رفتن روی تردمیل بررسی میشود. تست ورزش نشان میدهد که قلب در شرایط استرس و افزایش نیاز به اکسیژن، چگونه عمل میکند.
آنژیوگرافی عروق کرونر
دقیقترین روش برای بررسی گرفتگی رگها است. پزشک با تزریق مایع حاوی ماده حاجب و تصویربرداری با اشعه ایکس، محل دقیق و میزان تنگی رگ را میبیند.
سیتی آنژیوگرافی قلب
یک روش تصویربرداری پیشرفته و غیرتهاجمی است که با استفاده از دستگاه سیتی اسکن و تزریق ماده حاجب در دست، تصاویر سهبعدی دقیقی از عروق کرونر و میزان رسوب کلسیم و چربی در آنها ارائه میدهد.
MRI قلب در بررسی آسیب عضله
این روش تصویربرداری با استفاده از امواج مغناطیسی، تصاویری سهبعدی از قلب ارائه میدهد تا پزشک بخشهای آسیبدیده قلب را مشاهده کند.
درمان کاردیومیوپاتی ایسکمیک
درمان بهموقع کاردیومیوپاتی ایسکمیک حیاتی است و این بیماری معمولاً میتواند با تغییرات سبک زندگی و دارو بهبود بیابد. علاوه بر آن، آسیب ماهیچههای قلب نیز میتواند با راهکارهای بازیابی عروق، تا حدودی برطرف شود. با توجه به شدت آسیب واردشده به ماهیچه قلب و میزان گرفتگی رگها، پزشکان متخصص قلب از روشهای درمانی زیر استفاده میکنند:
درمان دارویی
پزشک شما ممکن است برای کمک به کاهش علائم، پیشگیری از بروز عوارض و بهبود کارکرد قلب، داروهایی را تجویز کند. با توجه به شرایط شما، این داروها میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- مهارکنندههای ACE یا ARB؛
- ARNI (مانند ساکوبیتریل/والسارتان)؛
- مهارکنندههای SGLT2؛
- داروهای ضدانعقاد در شرایط خاص؛
- استاتینها برای بیماری کرونر؛
- مسدودکنندههای بتا (بتابلاکرها): برای کاهش فشار خون و تنظیم ضربان قلب؛
- مهارکنندههای آلدوسترون: برای کاهش فشار خون و دفع مایعات اضافی بدن بهمنظور بهبود علائمی مانند تورم و تنگی نفس؛
- دیگر انواع داروهای ادرارآور (دیورتیکها): برای دفع مایعات اضافی، کاهش فشار خون و کم کردن بار کاری ماهیچه قلب؛
- دیگر درمانهای دارویی اختصاصی: برای پایش و کنترل سرعت و نظم ضربان قلب؛
- داروهای رقیقکننده خون: برای پیشگیری از لخته شدن خون در عروق؛
- داروهای کاهشدهنده کلسترول بالا: برای کنترل چربی خون.
تغییر سبک زندگی
بدون اصلاح عادتهای روزانه، هیچ درمانی کاملاً موفق نخواهد بود. برای همین، توصیه میشود اصول زیر را بهدقت دنبال کنید:
- مصرف نمک را به ۲۰۰۰ تا ۳۰۰۰ میلیگرم در روز محدود کنید؛
- پس از مشورت با پزشک، یک برنامه ورزشی منظم در پیش بگیرید؛
- از دخانیات و تنباکو اجتناب کنید؛
- به وزن سالم و ایدهآل خود برسید؛
- یک رژیم غذایی سالم، با چربی اشباع و کلسترول محدود داشته باشید.
آنژیوپلاستی و استنتگذاری
اگر آزمایشها نشان دهند که رگهای قلب بهشدت تنگ شدهاند اما ماهیچه قلب هنوز زنده است، پزشک از روشهای کمتهاجمی استفاده میکند. در آنژیوپلاستی، یک بالن کوچک درون رگ تنگشده باد میشود تا مسیر خون باز گردد. سپس یک فنر کوچک به نام «استنت» در آنجا قرار میگیرد تا رگ را باز نگه دارد و خونرسانی به ماهیچه قلب دوباره برقرار شود.
جراحی بایپس قلب (CABG)
جراحی بایپس عروق کرونری قلب یا CABG باید توسط جراح متخصص قلب انجام شود. در این روش، جراح عروق خونی سالم از سایر قسمتهای بدن استخراج میکند و آنها را با جراحی به عروق مسدودشده متصل میکند. این کار مسیر جدیدی برای جریان خون و اکسیژن ایجاد میکند.
دستگاههای کمکقلبی (ICD/CRT)
ضعف شدید عضله قلب خطر آریتمیهای مرگبار را بالا میبرد. به همین دلیل پزشکان گاهی از دستگاههای کاشتنی استفاده میکنند:
- دستگاه دفیبریلاتور قلبی قابل کاشت (ICD): این دستگاه کوچک زیر پوست سینه قرار میگیرد و ضربان قلب را پایش میکند. اگر قلب دچار آریتمی خطرناکی شود، دستگاه با فرستادن یک شوک الکتریکی خفیف، ضربان را به حالت عادی برمیگرداند.
- درمان همگامسازی مجدد قلب (CRT): این باتری قلب به دیوارههای چپ و راست قلب کمک میکند تا بهطور همزمان و هماهنگ منقبض شوند و کارایی پمپاژ قلب بهبود یابد.
گاهی اوقات نیز این دو در قالب یک دستگاه واحد ترکیب میشوند که CRT-D نام دارد.
درمان نارسایی قلبی پیشرفته
در مواردی که ساختار قلب بهشدت تخریب شده باشد و داروها یا جراحیهای معمول دیگر اثری نداشته باشند، گزینههای نهایی مطرح میشوند. پیوند قلب موثرترین درمان برای نارساییهای کاملاً پیشرفته و انتهای خط به شمار میرود.
عوارض کاردیومیوپاتی ایسکمیک
یکی از خطرناکترین عوارض کاردیومیوپاتی ایسکمیک، سکته قلبی یا سکته مغزی ناشی از لخته خونی است. اگر رسوبات درون سرخرگهای کرونری از هم بپاشد، سبب تشکیل لخته خون میشود. این لخته میتواند مسیرهای حیاتی جریان خون را ببندد.
همچنین، مبتلایان به کاردیومیوپاتی ایسکمیک معمولاً دارای کسر تخلیهای بطن چپ (EF) ۴۰ درصد یا کمتر هستند، در حالی که میزان طبیعی آن بین ۵۵ تا ۷۰ درصد است. این یعنی بطن چپ با هر ضربان، تنها ۴۰ درصد از خون موجود در خود را به بیرون میفرستد. کسر تخلیهای پایین، نشانه اختلال در کارکرد بطن چپ است که به آن نارسایی سیستولیک قلب میگویند.
افزون بر نارسایی سیستولیک قلب، عوارض و پیامدهای احتمالی دیگر کاردیومیوپاتی ایسکمیک عبارتاند از:
- ریتمهای نامنظم قلب (آریتمی قلبی)؛
- ایست قلبی: زمانی که قلب از تپش میایستد؛
- نارسایی دریچه میترال: وضعیتی که در آن دریچه میترال دچار نشت میشود و خون بهسمت عقب (به درون دهلیز چپ) جریان مییابد؛
- آنوریسم بطن چپ: ایجاد برآمدگی یا کیسهای شدن دیواره بطن چپ.
پیشگیری از کاردیومیوپاتی ایسکمیک
شما میتوانید با انتخاب یک سبک زندگی هوشمندانه، در وهله اول احتمال ابتلا به بیماریهای قلبی را کاهش دهید. برای نمونه:
- میزان فشار خون و سطح کلسترول خود را پایش کنید؛
- رژیم غذایی سالمی داشته باشید که میزان چربیهای اشباع، کلسترول و نمک (سدیم) آن کم باشد؛
- ورزش کنید؛ حداقل ۳۰ دقیقه ورزش هوازی را در پنج روز از هفته انجام دهید؛
- وزن خود را در محدوده سالم نگه دارید؛
- کاهش استرس روزانه و دریافت خواب کافی را از یاد نبرید؛
- تنباکو مصرف نکنید و از مواد مخدر دوری کنید.
با تمرین و رعایت عادتهای سالم برای قلب، میتوانید خطر ابتلا به بیماری عروق کرونر، کاردیومیوپاتی ایسکمیک و دیگر عارضههای قلبی عروقی را کاهش دهید. حتی اگر همین حالا نیز به بیماری قلبی مبتلا هستید، انتخاب یک سبک زندگی سالم میتواند به کاهش و مهار عوارض آن کمک چشمگیری کند.
زندگی با کاردیومیوپاتی ایسکمیک
ابتلا به این بیماری به معنای پایان فعالیتهای معمول شما نیست، اما به سازگاری نیاز دارد. برای داشتن یک زندگی باکیفیت و طولانی، نکات زیر را به خاطر داشته باشید:
- پایش روزانه وزن: بیماران باید هر روز صبح خود را وزن کنند. افزایش ناگهانی وزن (مثلاً ۱ تا ۲ کیلوگرم در دو روز) نشاندهنده تجمع آب در بدن و نیاز به تنظیم داروی ادرارآور است.
- مراقبت در برابر عفونتها: ابتلا به بیماریهای تنفسی مثل آنفولانزا یا کووید-۱۹ فشار شدیدی به قلب ضعیف وارد میکند. تزریق سالانه واکسن آنفولانزا به این بیماران توصیه میشود.
- کاهش ریسک بیماریهای قلبی: لازم است مصرف تنباکو و الکل را کاهش دهید یا کنار بگذارید.
- پیگیری دقیق فرآیند درمان: مراجعه مرتب به متخصص قلب، مصرف منظم داروهای مصرفی و انجام آزمایشهای لازم اهمیت بالایی دارد.
کلام آخر دکتردکتر
بیماری کاردیومیوپاتی ایسکمیک، اگرچه عارضهای جدی و نیازمند مراقبت مداوم است، اما پایان راه نیست. کلید اصلی موفقیت در این مسیر، تشخیص زودهنگام، مصرف منظم داروها، تغییر عادات زندگی و ارتباط نزدیک با پزشک متخصص قلب است. میتوانید همین حالا با نوبتدهی آنلاین دکتردکتر، یک نوبت مشاوره اینترنتی یا حضوری با پزشکان متخصص دریافت کنید و برای سالم نگه داشتن قلب خود اقدام کنید.
