اختلالات هورمونی چیست؟ راهنمای کامل علائم، انواع و درمان

هورمون‌ها پیام‌رسان‌های شیمیایی حیاتی بدن هستند که نقش بسیار مهمی در تنظیم فرایندهای مختلف ازجمله متابولیسم، رشد، عملکرد جنسی، تولیدمثل و خلق‌وخو دارند. این مواد در غدد درون‌ریز و برخی بافت‌های بدن تولید می‌شوند و ازطریق جریان خون، به اندام‌ها و بافت‌های هدف می‌رسند. هرگاه میزان تولید یک یا چند هورمون، از حد طبیعی بیشتر یا کمتر شود یا بافت‌ها به پیام‌های هورمونی به‌درستی پاسخ ندهند، ممکن است اختلالات هورمونی بروز کنند. بسته به نوع هورمون و غده درگیر، این اختلالات با طیف گسترده‌ای از علائم و پیامدها همراه هستند. در این مقاله با انواع اختلالات هورمونی، علائم آن‌ها، علل ایجاد، روش‌های تشخیص و گزینه‌های درمانی آشنا می‌شویم.

اختلالات هورمونی چیست؟

سیستم غدد درون‌ریز، شبکه‌ای از غدد و بافت‌های تولیدکننده هورمون است. این سیستم هورمون‌ها را وارد جریان خون می‌کند تا از آن طریق به سلول‌ها و اندام‌های هدف منتقل شوند. اختلال هورمونی زمانی ایجاد می‌شود که میزان تولید یا عملکرد برخی از هورمون‌ها از حالت طبیعی خارج شود. برای مثال، ممکن است یک غده به‌دلیل پرکاری هورمون زیادی تولید کند یا برعکس، به‌علت کم‌کاری نتواند به‌اندازه کافی هورمون تولید کند. در برخی موارد مانند دیابت، سطح هورمون طبیعی است، اما بدن نمی‌تواند به‌درستی به آن پاسخ دهد.

هریک از انواع اختلالات هورمونی علائم و شدت متفاوتی دارند و تشخیص آنها با معاینات پزشکی، آزمایش‌های هورمونی و گاهی روش‌های تصویربرداری تشخیصی صورت می‌گیرد.

انواع اختلالات هورمونی

اختلالات هورمونی انواع مختلفی دارند که باتوجه‌به نوع هورمون و غده مرتبط با آن دسته‌بندی می‌شوند. این اختلالات طیف گسترده‌ای از بیماری‌ها از دیابت و تیروئید گرفته تا اختلالات غدد فوق‌کلیوی و هورمون‌های جنسی را دربر می‌گیرند. برخی از انواع اختلالات هورمونی عبارت‌اند از:

۱. اختلالات هورمون‌های تیروئید

اختلالات تیروئید زمانی رخ می‌دهند که غده تیروئید هورمون‌های تیروئیدی را بیشتر یا کمتر از مقدار موردنیاز بدن تولید کند یا عملکرد و تنظیم این هورمون‌ها با اختلال مواجه شود. مهم‌ترین اختلالات تیروئید عبارت‌اند از:

کم‌کاری تیروئید

در این بیماری، غده تیروئید به‌اندازه کافی هورمون تیروئید تولید نمی‌کند. بیماری خودایمنی هاشیموتو یکی از شایع‌ترین علل کم‌کاری تیروئید است. کمبود ید نیز در مناطقی که دریافت ید کافی نیست، ممکن است باعث کم‌کاری تیروئید شود. علاوه‌بر آن، التهاب تیروئید، برخی داروها، جراحی و درمان‌های خاص تیروئید نیز از دیگر علل آن هستند.

پرکاری تیروئید

در این بیماری، غده تیروئید بیش از مقدار موردنیاز بدن هورمون‌های تیروئیدی تولید می‌کند. بیماری گریوز شایع‌ترین علت پرکاری تیروئید است. بااین‌حال، ممکن است دلایل دیگری هم باعث پرکاری تیروئید شوند. برای نمونه، می‌توان به گواتر چندگره‌ای سمی و ندول سمی تیروئید اشاره کرد.

برخی انواع تیروئیدیت نیز با آزادشدن هورمون‌های ذخیره‌شده در تیروئید، به‌شکل موقت باعث افزایش سطح هورمون‌های تیروئیدی می‌شوند.

مقاومت به هورمون تیروئید

این یک اختلال نادر است که در آن، بافت‌های بدن به‌شکل طبیعی به هورمون‌های تیروئیدی پاسخ نمی‌دهند. معمولاً تغییرات ژنتیکی در گیرنده‌های هورمون تیروئید باعث چنین اختلالی می‌شوند.

۲. اختلالات هورمون‌های جنسی

هورمون‌های جنسی مانند استروژن، پروژسترون و تستوسترون در تنظیم چرخه قاعدگی، تخمک‌گذاری، تولید اسپرم، بلوغ و عملکرد جنسی نقش دارند. اختلال در تولید یا عملکرد این هورمون‌ها ممکن است باعث مشکلات زیر شود:

قاعدگی نامنظم یا آمنوره

چرخه قاعدگی تحت‌تأثیر تعامل چندین هورمون از هیپوتالاموس، هیپوفیز و تخمدان‌ها قرار دارد. به همین دلیل، برهم‌خوردن تعادل در سطح هریک از این هورمون‌ها، ممکن است باعث بی‌نظمی پریود یا متوقف‌شدن آن شود. بیماری‌هایی مانند اختلالات تیروئید، تنبلی تخمدان، افزایش پرولاکتین و برخی اختلالات هیپوفیز از علل احتمالی این مشکل هستند.

سندرم تخمدانی متابولیک چندغده‌ای (PMOS)

این اختلال که پیشتر با نام سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS) شناخته می‌شد، شایع‌ترین اختلال هورمونی در زنان در سنین باروری است. قاعدگی‌های نامنظم، افزایش سطح آندروژن‌ها یا ظاهر پلی‌کیستیک تخمدان‌ها از علائم این بیماری هستند. این بیماری ممکن است به ناباروری، آکنه، هیرسوتیسم (رشد موهای زائد)، افزایش خطر دیابت نوع ۲ و بیماری‌های قلبی‌عروقی منجر شود.

توضیح بسیار مهم: از مه ۲۰۲۶، یک اجماع جهانی با مشارکت بیش از ۵۰ سازمان ازجمله Endocrine Society، نام این اختلال را به‌شکل رسمی از PCOS به سندرم تخمدانی متابولیک چندغده‌ای (Polyendocrine Metabolic Ovarian Syndrome) تغییر دادند. این تصمیم با هدف بازتاب دقیق ماهیت چندسیستمی (هورمونی، متابولیک، تخمدانی) این اختلال صورت گرفت. انتظار می‌رود تا سال ۲۰۲۸ این نام به‌طور کامل در تمام راهنماهای پزشکی استاندارد جایگزین نام قبلی شود.

ناباروری

ناباروری ممکن است دلایل متعددی داشته باشد و اختلالات هورمونی فقط یکی از آنهاست. در زنان، اختلالات تخمک‌گذاری ازجمله PMOS و برهم‌خوردن تعادل استروژن و پروژسترون از علل مهم ناباروری هستند. در مردان، ممکن است کمبود تستوسترون (هیپوگنادیسم) بر تولید اسپرم اثر بگذارد. به‌طور کلی عوامل مرتبط با تعداد، حرکت و شکل اسپرم از علل مهم ناباروری مردان هستند.

بلوغ زودرس

زمانی رخ می‌دهد که نشانه‌های بلوغ زودتر از موعد طبیعی آن نسبت به سن فرد ظاهر شوند. در نوع بلوغ زودرس مرکزی، فعال‌شدن زودهنگام محور «هیپوتالاموس، هیپوفیز، گناد» باعث افزایش هورمون‌های جنسی و شروع زودرس روند بلوغ می‌شود.

آکنه هورمونی

آکنه در اصل به‌علت ترکیبی از عوامل مختلف شامل افزایش تولید چربی پوست، انسداد فولیکول‌ها، تغییرات سلولی و فعالیت باکتری‌های پوستی ایجاد می‌شود. بااین‌حال، ممکن است اختلال در هورمون‌های آندروژنی هم که باعث تحریک غدد چربی موجود در پوست صورت به‌ویژه در دوران بلوغ می‌شود، در ایجاد آکنه یا تشدید آن نقش داشته باشد.

۳. اختلالات هورمون‌های آدرنال

غدد فوق‌کلیوی یا آدرنال، تولیدکننده دو هورمون بسیار مهم ازجمله کورتیزول و آلدوسترون هستند. اختلال در تولید این هورمون‌ها ممکن است فرد را به بیماری‌هایی نظیر نارسایی آدرنال و سندرم کوشینگ مبتلا کند.

نارسایی آدرنال

در این بیماری، غدد فوق‌کلیوی مقدار کافی از یک یا چند هورمون، به‌ویژه کورتیزول، تولید نمی‌کنند. نارسایی آدرنال به سه نوع اولیه، ثانویه و ثالثیه تقسیم می‌شود. نارسایی اولیه آدرنال که به بیماری آدیسون معروف است، معمولاً ناشی از یک بیماری خودایمنی است. بااین‌حال، علل نارسایی ثانویه و ثالثیه آدرنال، ممکن است به مصرف طولانی‌مدت گلوکوکورتیکوئیدها یا قطع ناگهانی آنها مربوط باشد.

سندرم کوشینگ

سندرم کوشینگ معمولاً به‌دلیل قرارگرفتن طولانی‌مدت بدن درمعرض مقدار بیش از حد کورتیزول رخ می‌دهد. شایع‌ترین علت آن، مصرف طولانی‌مدت داروهای گلوکوکورتیکوئیدی به‌ویژه با دُز بالا است. بااین‌حال، در مواردی که بدن خودش کورتیزول اضافی تولید می‌کند، علت چیز دیگری است. برای نمونه، ممکن است شرایط زیر باعث این اختلال شده باشند:

• تومورهای هیپوفیز که با افزایش ACTH باعث تحریک غدد آدرنال می‌شوند؛
• تومورهای آدرنال که به‌شکل مستقیم کورتیزول آزاد می‌کنند؛
• تومورهای خارج از هیپوفیز که با تولید بیش از حد هورمون ACTH تولید کورتیزول را تحریک می‌کنند.

۴. اختلالات انسولین و قند خون

انسولین یکی از هورمون‌های مهم بدن است که غده پانکراس (لوزالمعده) آن را تولید می‌کند. این هورمون در تنظیم سطح گلوکز خون نقش مهمی دارد. به همین دلیل، اختلال در تولید یا عملکرد انسولین، ممکن است باعث افزایش یا کاهش غیرطبیعی قند خون شود.

دیابت نوع ۱

در این بیماری، سیستم ایمنی به سلول‌های تولیدکننده انسولین در پانکراس حمله می‌کند که باعث می‌شود بدن انسولین بسیار کمی تولید کند یا تولید آن به‌کل متوقف شود.

دیابت نوع ۲

در این بیماری، بدن به‌خوبی به انسولین پاسخ نمی‌دهد. پس از مدتی ممکن است تولید انسولین با کاهش شدیدی روبه‌رو شود؛ به‌طوری‌که برای تأمین نیاز بدن کافی نباشد.

دیابت بارداری

نوعی دیابت است که در دوران بارداری ایجاد می‌شود و معمولاً پس از زایمان برطرف می‌شود. تغییرات هورمونی در دوران بارداری باعث افزایش مقاومت به انسولین می‌شود و اگر بدن نتواند به‌اندازه کافی انسولین تولید کند، قند خون بالا می‌رود.

برخی دیگر از اختلالات مرتبط با انسولین و تنظیم قند خون شامل موارد زیر هستند:

• هیپوگلیسمی یا افت بیش از حد قند خون که ممکن است ایدیوپاتیک (بدون علت مشخص) هم باشد؛
• LADA که نوعی دیابت خودایمنی است و در بزرگسالی شروع می‌شود. معمولاً روند آن آهسته‌تر از دیابت نوع ۱ است؛
• انسولینوما که در آن تومور نورواندوکرین پانکراس باعث ترشح بیش از حد انسولین و افت قند خون می‌شود؛
• گلوکاگونوما که یک تومور نادر در سلول‌های آلفای پانکراس است و باعث ترشح بیش از حد گلوکاگون می‌شود.

۵. اختلالات هورمون هیپوفیز

هیپوفیز یک غده بسیار کوچک به‌اندازه نخود است که در پایه مغز قرار گرفته است. این غده هورمون‌هایی مانند ACTH، هورمون محرک تیروئید، هورمون رشد، پرولاکتین، FSH و LH را تولید می‌کند. هورمون‌های هیپوفیز عملکرد تیروئید، غدد فوق‌کلیوی، دستگاه تولیدمثل و فرایندهایی مانند رشد را تنظیم می‌کنند. اگر هیپوفیز دچار اختلال شود، ممکن است نتواند به‌اندازه متعادل هورمون تولید کند. برخی از مهم‌ترین اختلالات هیپوفیز عبارت‌اند از:

پرولاکتینوما

نوعی تومور خوش‌خیم (غیرسرطانی) هیپوفیز است که باعث تولید بیش از حد پرولاکتین می‌شود.

آکرومگالی و ژیگانتیسم

آکرومگالی اختلالی است که به‌دلیل ترشح بیش از حد هورمون رشد رخ می‌دهد و معمولاً ناشی از وجود تومور خوش‌خیم هیپوفیز است. درصورتی‌که افزایش هورمون رشد پیش از بسته‌شدن صفحات رشد در کودکی یا نوجوانی رخ دهد، به آن ژیگانتیسم می‌گویند. در آکرومگالی و ژیگانتیسم رشد اندام‌های بدن نسبت به سن غیرطبیعی است.

کم‌کاری هیپوفیز

در این بیماری، هیپوفیز یک یا چند هورمون را به‌مقدار کافی تولید نمی‌کند. ممکن است این اختلال به‌دلیل تومور، آسیب مغزی، جراحی، پرتودرمانی و برخی بیماری‌های زمینه‌ای بروز کند.

اختلالات ترشح بیش از حد هورمون‌های هیپوفیز

گاهی اوقات تومورهای هیپوفیز باعث ترشح بیش از حد هورمون‌هایی نظیر پرولاکتین، هورمون رشد یا ACTH می‌شوند. هریک از آنها با بیماری خاصی مرتبط هستند.

۶. اختلالات کلسیم و بیماری متابولیک استخوان

غدد پاراتیروئید با تولید هورمون پاراتورمون (PTH) در تنظیم سطح کلسیم و فسفر خون نقش دارند. اختلال در این سیستم بر استخوان‌ها و سایر اندام‌ها تأثیر می‌گذارد. برخی از اختلالات مرتبط با آن عبارت‌اند از:

پرکاری و کم‌کاری پاراتیروئید

پرکاری پاراتیروئید با افزایش سطح کلسیم خون و کاهش تراکم استخوان همراه است؛ درحالی‌که کم‌کاری پاراتیروئید باعث کاهش سطح کلسیم خون می‌شود. البته گاهی پوکی استخوان، راشیتیسم، استئومالاسی و بیماری پاژه استخوان هم ممکن است به‌دلیل اختلالات هورمونی رخ داده باشند، اما همیشه منشأ آنها هورمونی نیست.

علائم اختلالات هورمونی

هریک از اختلالات هورمونی ممکن است با علائم و نشانه‌های متفاوتی همراه باشند. بااین‌حال، بسیاری از علائم بین بیماری‌های مختلف مشترک‌اند و حتی ممکن است دلایل غیرهورمونی داشته باشند. بنابراین، فقط مشاهده یک یا چند علامت به‌معنای ابتلا به اختلال هورمونی نیست. در زیر، همه علائم اختلالات هورمونی را بسته به نوع اختلال دسته‌بندی کرده‌ایم:

علائم مرتبط با هورمون انسولین و دیابت

• تشنگی شدید؛
• تکرر ادرار؛
• خستگی؛
• افزایش گرسنگی؛
• کاهش وزن بدون علت مشخص؛
• تاری دید؛
• خشکی دهان؛
• عفونت‌های مکرر یا دیرخوب‌شدن زخم‌ها.

برخی بیماران به‌ویژه در مراحل اولیه دیابت نوع ۲، ممکن است هیچ علامتی نداشته باشند.

علائم مربوط به اختلالات هورمون تیروئید

علائم اختلالات تیروئید بسته به اینکه دچار کم‌کاری یا پرکاری تیروئید هستید، متفاوت است. برخی از علائم شایع عبارت‌اند از:

علائم کم‌کاری تیروئید

• خستگی و کاهش انرژی؛
• افزایش وزن بدون دلیل مشخص یا دشواری در کاهش وزن؛
• حساسیت غیرطبیعی و عدم تحمل سرما؛
• یبوست؛
• پف‌کردگی صورت یا احتباس مایعات؛
• خشکی پوست؛
• ریزش مو؛
• خشکی، شکنندگی یا نازک‌شدن موها؛
• کندشدن ضربان قلب؛
• ضعف یا درد عضلانی؛
• مه مغزی؛
• افسردگی؛
• خواب‌آلودگی؛
• تغییرات قاعدگی ازجمله قاعدگی‌های سنگین یا نامنظم؛
• کاهش میل جنسی.

علائم پرکاری تیروئید

• کاهش وزن بدون دلیل مشخص حتی با داشتن اشتهای طبیعی؛
• عدم تحمل گرما؛
• تعریق بیش از حد؛
• تپش قلب یا افزایش ضربان قلب؛
• اضطراب، عصبی‌بودن یا تحریک‌پذیری؛
• لرزش دست‌ها؛
• ضعف و خستگی عضلانی؛
• مشکلات خواب؛
• افزایش دفعات دفع یا اسهال؛
• پوست گرم و مرطوب؛
• تغییرات قاعدگی؛
• نازک‌شدن موها یا ریزش مو؛
• کاهش میل جنسی؛
• ضعف عضلانی؛
• علائم چشمی مانند خشکی، قرمزی، احساس فشار یا بیرون‌زدگی چشم‌ها در بیماری گریوز.

توجه کنید که بعضی از علائم در هردو حالت کم‌کاری و پرکاری مشترک‌اند. بنابراین تشخیص کم‌کاری یا پرکاری تیروئید فقط براساس علائم امکان‌پذیر نیست و به تشخیص پزشک و آزمایش تیروئید نیاز دارد.

علائم مربوط به اختلال در هورمون‌های آدرنال

علائم اختلالات غدد فوق‌کلیوی یا آدرنال به نوع بیماری بستگی دارند:

علائم نارسایی آدرنال

• خستگی و ضعف عضلانی؛
• کاهش اشتها؛
• کاهش وزن؛
• فشار خون پایین؛
• سرگیجه؛
• در برخی موارد، تیره‌شدن پوست.

علائم افزایش طولانی‌مدت کورتیزول در سندرم کوشینگ

• افزایش وزن؛
• ضعف عضلانی؛
• افزایش فشار خون؛
• کبودی آسان؛
• نازک‌شدن پوست؛
• ایجاد ترک‌های پوستی؛
• تغییرات خلقی.

علائم مربوط به PMOS

شایع‌ترین علائم سندرم تخمدانی متابولیک چندغده‌ای عبارت‌اند از:

• قاعدگی‌های نامنظم یا قطع قاعدگی؛
• افزایش رشد موهای زائد صورت و بدن؛
• افزایش وزن یا مشکل در کاهش وزن؛
• نازک‌شدن یا ریزش موی سر با الگوی آندروژنی؛
• آکنه؛
• آپنه خواب؛
• علائم مقاومت به انسولین، مانند آکانتوز نیگریکانس؛
• اختلال در تخمک‌گذاری و ناباروری؛
• زائده‌های پوستی در برخی افراد؛
• افزایش خطر ابتلا به اختلالات متابولیک مانند دیابت نوع ۲.

برخی افراد مبتلا به PMOS ممکن است مشکلاتی مانند اضطراب، افسردگی یا اختلال خواب نیز داشته باشند؛ اما این موارد علائم اختصاصی بیماری به شمار نمی‌روند.

علائم اختلالات هورمون‌های جنسی

اختلالات هورمون‌های جنسی می‌توانند ناشی از کمبود یا افزایش بیش از حد این هورمون‌ها باشند. علائم بسته به نوع هورمون درگیر، جنسیت، سن و علت بیماری متفاوت است. برای نمونه می‌توانیم به موارد زیر اشاره کنیم:

علائم ناشی از کمبود هورمون‌های جنسی (هیپوگنادیسم)

در مردان (ناشی از کمبود تستوسترون):

• کاهش میل جنسی؛
• اختلال نعوظ؛
• ناباروری؛
• خستگی و کاهش انرژی؛
• کاهش توده عضلانی؛
• کاهش رشد موهای بدن یا صورت؛
• کاهش تراکم استخوان؛
• بزرگ‌شدن بافت سینه (ژینکوماستی) در برخی موارد.

در زنان (ناشی از کمبود استروژن و پروژسترون):

• نامنظم‌شدن پریود یا قطع آن؛
• ناباروری؛
• کاهش میل جنسی؛
• گرگرفتگی؛
• خشکی واژن؛
• کاهش تراکم استخوان.

علائم ناشی از افزایش هورمون‌های آندروژن در زنان

• بی‌نظمی در قاعدگی؛
• هیرسوتیسم (رشد موهای زائد با الگوی مردانه)؛
• ریزش موی سر با الگوی مردانه؛
• آکنه مقاوم؛
• افزایش وزن و مقاومت به انسولین.

بیماری‌های ژنتیکی مرتبط

علاوه‌بر موارد بالا، برخی بیماری‌های ژنتیکی نیز می‌توانند با اختلالات هورمونی همراه باشند:

• سندرم کلاین‌فلتر در مردان که با کمبود تستوسترون، مشکلات عملکرد بیضه، ناباروری و بزرگ‌شدن بافت سینه همراه است؛
• نارسایی اولیه تخمدان در زنان پیش از ۴۰ سالگی ممکن است باعث کاهش عملکرد تخمدان، اختلال قاعدگی و علائم ناشی از کاهش استروژن شود.

درصورتی‌که هریک از علائم بالا را دارید، با پزشک صحبت کنید. بسته به نوع علائم، ممکن است با یک مشاوره آنلاین ساده با پزشک علت علائم مشخص شوند. بنابراین، پیش از مراجعه حضوری ابتدا ویزیت آنلاین را امتحان کنید. با چند کلیک ساده می‌توانید در پلتفرم دکتردکتر نوبت مشاوره بگیرید.

درصورتی‌که به آزمایش‌های هورمونی یا معاینه فیزیکی نیاز داشته باشید، پزشک برای شما انواع آزمایش ازجمله آزمایش هورمونی زنان یا آزمایش تستوسترون تجویز می‌کند. برای انجام آزمایش‌ها به‌راحتی می‌توانید از خدمات آزمایش در منزل دکتردکتر استفاده کنید.

علل بروز اختلالات هورمونی

سطح هورمون‌ها در بدن ثابت نیست و به‌طور طبیعی در طول روز و در مراحل مختلف زندگی تغییر می‌کند. برای مثال، بلوغ، بارداری، یائسگی، مصرف داروها و برخی بیماری‌ها بر سطح طبیعی هورمون‌ها تأثیر می‌گذارند. بااین‌حال، گاهی اوقات تغییرات هورمونی نشان‌دهنده بیماری یا اختلال نیست.

علت اختلالات هورمونی به نوع هورمون و غده مرتبط با آن بستگی دارد. برخی از این علل را در بخش‌های بعد توضیح می‌دهیم:

بیماری‌های غدد درون‌ریز

یکی از مهم‌ترین علل اختلالات هورمونی بیماری‌هایی هستند که به‌شکل مستقیم عملکرد غدد درون‌ریز یا بخش‌های تنظیم‌کننده فعالیت آنها را مختل می‌کنند. برای نمونه، می‌توانیم به بیماری‌های زیر اشاره کنیم:

بیماری‌های خودایمنی

بیماری خودایمنی نوعی بیماری است که در آن، سیستم ایمنی بدن به‌جای محافظت از سلول‌ها و بافت‌ها به‌اشتباه به آنها حمله می‌کند. مشخص نیست که چرا سیستم ایمنی این کار را انجام می‌دهد. حال اگر این بیماری‌ها به غدد یا اندام‌های تولیدکننده هورمون حمله کنند، ممکن است باعث برهم‌خوردن تعادل هورمونی شود. برخی از مهم‌ترین بیماری‌های خودایمنی غدد درون‌ریز عبارت‌اند از:

• بیماری هاشیموتو که باعث کم‌کاری تیروئید می‌شود؛
• بیماری گریوز که باعث پرکاری تیروئید می‌شود؛
• دیابت نوع ۱؛
• بیماری آدیسون؛
• سندرم‌های خودایمنی چندغده‌ای که در آنها چند غده درون‌ریز هم‌زمان درگیر می‌شوند.

تومورها

تومورهای نادر غدد درون‌ریز در غده‌ها یا سلول‌های تولیدکننده هورمون تشکیل می‌شوند و ممکن است باعث برهم‌خوردن تعادل هورمونی شوند. برخی از این تومورها عبارت‌اند از:

• کارسینوم قشر فوق‌کلیوی که تومور سرطانی آدرنال است و باعث تولید بیش از حد هورمون می‌شود؛
• تومورهای کارسینوئید که نوعی تومور نورواندوکرین هستند؛
• فئوکروموسیتوم که نوعی تومور نادر، ولی در اغلب مواقع خوش‌خیم است و در وسط یک یا هر دو غده فوق‌کلیوی تشکیل می‌شود؛
• پاراگانگلیوما یا فئوکروموسیتوم خارج آدرنال که گاهی در نزدیکی شریان کاروتید، در امتداد مسیرهای عصبی در سر و گردن و سایر قسمت‌های بدن تشکیل می‌شود.

همه این تومورها هورمون‌های خاصی را تولید و آزاد می‌کنند که به افزایش سطح طبیعی آن هورمون در بدن می‌انجامد. سایر توده‌هایی که هورمون تولید نمی‌کنند، با واردکردن فشار بر بافت غده درون‌ریز باعث اختلال در عملکرد آن می‌شوند.

آدنوم‌ها

آدنوما به تومورهای خوش‌خیم غیرسرطانی گفته می‌شود. بیشتر آنها غیرفعال‌اند یعنی هورمون تولید نمی‌کنند. بااین‌حال، با واردکردن فشار به غدد درون‌ریز باعث اختلالات هورمونی می‌شوند. برخی از انواع آدنوما فعال هستند و با تولید هورمون اضافی، تعادل هورمونی را برهم می‌زنند. برخی از انواع آدنوما عبارت‌اند از:

• آدنوم‌های هیپوفیز که باعث برهم‌خوردن تعادل در هورمون‌های این غده به‌ویژه پرولاکتین و هورمون رشد می‌شوند. شایع‌ترین علت آکرومگالی همین آدنوم‌ها هستند؛
• آدنوم‌های غدد آدرنال که ممکن است باعث افزایش هورمون کورتیزول یا آلدوسترون شوند؛
• آدنوم‌های پاراتیروئید که باعث پرکاری اولیه پاراتیروئید و افزایش سطح پاراتورمون می‌شوند.

اختلالات هیپوفیز و هیپوتالاموس

هیپوتالاموس و هیپوفیز نقش مهمی در تنظیم فعالیت بسیاری از غدد درون‌ریز بدن دارند. هرگونه اختلال، آسیب یا بیماری که بر این دو غده تأثیر بگذارد، به‌صورت غیرمستقیم در عملکرد غدد تیروئید، آدرنال و غدد جنسی اختلال ایجاد می‌کند. تومورها، آسیب مغزی، خون‌ریزی، اختلال خون‌رسانی، عفونت‌ها و بیماری‌های التهابی از عوامل تأثیرگذار بر عملکرد هیپوفیز یا هیپوتالاموس هستند.

آسیب یا جراحت غدد درون‌ریز

هر نوع آسیب یا جراحت به غدد درون‌ریز ممکن است باعث برهم‌خوردن تعادل هورمونی شود. برخی موارد شایع عبارت‌اند از:

• آسیب تصادفی ناشی از جراحی: تقریبا ۷۵ درصد از موارد هیپوپاراتیروئیدیسم به‌دلیل آسیب‌هایی است که به‌شکل تصادفی حین جراحی‌های ناحیه گردن یا تیروئید به پاراتیروئید وارد شده‌اند؛
• خون‌ریزی بیش از حد یا قطع جریان خون به غده درون‌ریز: اختلال در خون‌رسانی به هیپوفیز ممکن است باعث مرگ بافت غده (نکروز) شود. یکی از موارد شایع، سندرم شیهان است که به‌دلیل قطع‌شدن جریان خون به هیپوفیز درنتیجه خون‌ریزی شدید پس از زایمان رخ می‌دهد؛
• پرتودرمانی: پرتودرمانی در نواحی سر و گردن نیز بسته به میزان تابش و محل درمان، ممکن است به غدد درون‌ریز ازجمله هیپوفیز آسیب وارد کند. تقریباً ۵۰ درصد از افرادی که پرتودرمانی سر و گردن انجام می‌دهند، دچار کم‌کاری تیروئید می‌شوند؛
• ضربه مغزی یا آسیب تروماتیک مغزی: تصادف رانندگی، سقوط یا ورزش‌هایی که در آنها احتمال ضربه به سر زیاد است، ممکن است باعث آسیب‌دیدگی غده هیپوفیز یا هیپوتالاموس شود.

عوامل ژنتیکی

برخی اختلالات هورمونی ریشه ژنتیکی دارند و ممکن است از بدو تولد وجود داشته باشند یا در مراحل بعد زندگی ظاهر شوند. در بعضی از این بیماری‌ها تغییرات ژنتیکی به‌شکل مستقیم بر عملکرد گیرنده‌های هورمونی یا فرایند تولید هورمون تأثیر منفی می‌گذارد. در برخی دیگر، احتمال ابتلا به یک بیماری هورمونی به‌خاطر عوامل ژنتیکی افزایش می‌یابد. برای مثال، هیپرپلازی مادرزادی آدرنال به گروهی از اختلالات ارثی اشاره دارد که به‌دلیل نقص در آنزیم‌های موردنیاز برای تولید هورمون‌های غده فوق‌کلیوی ایجاد می‌شوند.

استرس مزمن

هنگامی که بدن به‌شکل مداوم تحت استرس قرار می‌گیرد، سیستم‌های عصبی و هورمونی مرتبط با پاسخ بدن به استرس فعال می‌شوند. به همین دلیل، ممکن است سطح برخی هورمون‌ها به‌ویژه هورمون‌های مرتبط با محور هیپوتالاموس، هیپوفیز، آدرنال از حالت تعادل خارج شود.

چاقی و اضافه وزن

بافت چربی به‌جز ذخیره انرژی ازنظر متابولیکی و هورمونی نیز فعال است. وقتی بافت چربی بیش از حد افزایش می‌یابد، باعث تغییر در حساسیت بدن به انسولین و متابولیسم برخی هورمون‌ها می‌شود. برای نمونه، چاقی و مقاومت به انسولین باعث اختلالات هورمونی متعددی ازجمله دیابت نوع ۲، اختلالات مرتبط با تخمک‌گذاری و سندرم تخمدانی متابولیک چندغده‌ای (PMOS) می‌شود.

افزایش سن

با افزایش سن، سطح برخی هورمون‌ها و نحوه پاسخ بدن به آنها به‌طور طبیعی تغییر می‌کند. این تغییرات بیشتر در هورمون‌های جنسی مشاهده می‌شوند. برای نمونه، زنان بعد از یائسگی با کاهش فعالیت تخمدان‌ها و تغییرات قابل‌توجه در سطح استروژن و پروژسترون روبه‌رو می‌شوند. در مردان نیز سطح تستوسترون ممکن است با افزایش سن کاهش پیدا کند؛ هرچند کاهش آن همیشه به‌معنای ابتلا به هیپوگنادیسم نیست.

هر نوع تغییر هورمونی مرتبط با افزایش سن لزوماً به‌عنوان اختلال هورمونی در نظر گرفته نمی‌شود.

مصرف برخی داروها

برخی داروها ممکن است تولید، ترشح یا عملکرد هورمون‌ها را تحت‌تأثیر قرار دهند. برای نمونه، مصرف طولانی‌مدت کورتیکواستروئیدها ممکن است باعث سرکوب محور هیپوتالاموس، هیپوفیز، آدرنال شود و درصورت قطع ناگهانی آنها خطر ابتلا به نارسایی آدرنال افزایش می‌یابد.

بعضی داروهای ضدروان‌پریشی، ضدتهوع و سایر داروها ممکن است باعث افزایش پرولاکتین شوند. همچنین، یک‌سری داروهای هورمونی مانند قرص‌های ضدبارداری ممکن است موجب افزایش استروژن در زنان و برهم‌خوردن تعادل این هورمون شوند.

بارداری و یائسگی

در دوران بارداری، هورمون‌هایی مانند HCG، استروژن و پروژسترون به‌شکل قابل‌توجهی تغییر می‌کنند. این تغییرات برای حفظ بارداری و رشد جنین ضروری‌اند، اما بعضی اختلالات هورمونی مانند دیابت بارداری یا اختلالات تیروئید ممکن است در این دوره ایجاد یا آشکار شوند.

یائسگی نیز با کاهش فعالیت تخمدان‌ها و تغییر سطح هورمون‌های جنسی همراه است. نامنظم‌شدن قاعدگی پیش از یائسگی، گرگرفتگی، تعریق شبانه، اختلال خواب و خشکی واژن از پیامدهای رایج این تغییرات هستند.

بااین‌حال، بارداری و یائسگی به‌خودی‌خود نه باعث بیماری می‌شوند و نه علت اختلال هورمونی هستند. فقط در این دو دوره تغییرات طبیعی چشمگیری در هورمون‌ها رخ می‌دهد.

اختلالات هورمونی در زنان

اختلالات هورمونی در زنان بر چرخه قاعدگی، تخمک‌گذاری، باروری، خلق‌وخو، وزن بدن و سلامت استخوان‌ها تأثیر می‌گذارند. برخی از مهم‌ترین این اختلالات هورمونی عبارت‌اند از:

• سندرم تخمدانی متابولیک چندغده‌ای (PMOS)
• اختلالات قاعدگی؛
• ناباروری.

اختلالات هورمونی در مردان

در مردان، اختلالات هورمونی اغلب شامل موارد زیر است:

• هیپوگنادیسم یا کاهش شدید تستوسترون؛
• اختلال نعوظ؛
• ناباروری؛
• بزرگ‌شدن سینه‌ها (ژینکوماستی).

اختلالات هورمونی در کودکان

هورمون‌ها نقش مهمی در رشد، بلوغ و تکامل کودکان دارند. اختلالات هورمونی در کودکان شامل موارد زیر است:

• بلوغ زودرس؛
• بلوغ دیررس؛
• اختلال رشد؛
• کمبود هورمون رشد.

اختلالات هورمونی چگونه تشخیص داده می‌شوند؟

تشخیص اختلالات هورمونی به ارزیابی دقیق پزشک، بررسی علائم و تفسیر نتایج آزمایش‌های هورمونی نیاز دارد. پزشک چندین عامل را درکنار هم بررسی می‌کند تا تشخیص درستی ارائه دهد. برخی از روش‌های تشخیص اختلالات هورمونی شامل موارد زیر است:

شرح‌حال و معاینه

ممکن است اختلالات هورمونی در جریان یک ویزیت روتین ساده کشف شوند. پزشک علائم شما را بررسی می‌کند و درباره سابقه سلامتی، سطح استرس، نوسانات وزن، میل جنسی، عملکرد جنسی، کیفیت قاعدگی و موارد مشابه سؤالاتی می‌پرسد.

بسته به علائم ممکن است پزشک معاینات فیزیکی هم انجام دهد. برای مثال، بررسی پستان‌ها برای وجود توده‌های غیرطبیعی، معاینه ناحیه لگن، بررسی وزن، فشار خون و ضربان قلب ممکن است جزئی از تشخیص باشند.

آزمایش خون

یکی از مهم‌ترین روش‌های تشخیص برای اندازه‌گیری سطح هورمون‌ها، آزمایش خون است. ازآنجاکه غدد درون‌ریز هورمون‌ها را به جریان خون آزاد می‌کنند، بررسی سطح آنها در نمونه خون ضروری است.

آزمایش ادرار

گاهی ممکن است برای اندازه‌گیری هورمون‌ها به آزمایش ادرار نیاز باشد. برای مثال، بررسی سطح کورتیزول در ادرار ۲۴ساعته برای بررسی سندرم کوشینگ مفید است. پزشک تشخیص می‌دهد که باتوجه‌به علائم شما چه آزمایشی را باید درخواست کند.

سونوگرافی و تصویربرداری

روش‌های تصویربرداری برای اندازه‌گیری هورمون‌ها به کار نمی‌روند، بلکه برای یافتن علت احتمالی اختلالات هورمونی مناسب‌اند. برای مثال، اگر اختلالات هورمونی به‌دلیل وجود تومورها، آدنوم‌ها یا ندول‌ها ایجاد شده باشند یا تغییرات ساختاری در غدد درون‌ریز رخ داده باشد، با کمک سی‌تی‌اسکن، رادیوگرافی و ام‌آرآی می‌توان آنها را تشخیص داد.

تست‌های تخصصی هورمونی

گاهی اوقات آزمایش‌های اختصاصی هورمونی در کنار آزمایش خون و تصویربرداری‌ها برای تشخیص اختلالات هورمونی به کار می‌روند. تست‌های تحریک هورمون، تست سرکوب هورمونی و آزمایش‌های عملکردی برخی از انواع آزمایش‌های تخصصی هورمونی هستند. برای نمونه، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• آنالیز مایع منی: به‌منظور شمارش تعداد اسپرم‌ها، ارزیابی شکل و نحوه حرکت آنها و نیز تجزیه‌وتحلیل سلامت مایع منی در مردان انجام می‌شود؛
• بیوپسی: ممکن است برای بررسی نمونه‌ای از بافت به‌منظور تشخیص احتمال توده یا ضایعه ضروری باشد (بیوپسی آزمایش هورمونی به شمار نمی‌رود و برای مشخص‌کردن ماهیت توده مناسب است).

درمان اختلالات هورمونی

تصمیم‌گیری برای درمان اختلالات هورمونی باتوجه‌به علت ایجاد اختلال صورت می‌گیرد. برخی از رویکردهای درمانی رایج عبارت‌اند از:

درمان دارویی

برخی اختلالات هورمونی با دارودرمانی برطرف می‌شوند. دسته‌ای از این داروها با جایگزینی هورمون، کنترل تولید هورمون اضافی یا جبران کمبود هورمون‌ها به بازگشت تعادل هورمونی کمک می‌کنند. دسته دیگر، با درمان بیماری‌های زمینه‌ای، علت برهم‌خوردن تعادل هورمونی را برطرف می‌کنند و هورمون‌ها را به سطح طبیعی‌شان بازمی‌گردانند.

برای نمونه، درمان جوش‌های هورمونی و آکنه، مدیریت چرخه‌های قاعدگی، توقف ریزش موی ناخواسته، کنترل پرکاری و کم‌کاری تیروئید و اختلالات مشابه آنها با دارودرمانی امکان‌پذیر است.

هورمون‌درمانی

درمان جایگزینی هورمون زمانی تجویز می‌شود که سطح هورمون خاصی در بدن کمتر از حد نرمال باشد. بسته به نوع هورمون، ممکن است داروهای خوراکی یا تزریقی برای شما تجویز کنند.

برای مثال، قرص‌های هورمونی تیروئید به رفع کمبود هورمون تیروئید در کم‌کاری کمک می‌کنند، اما برای رفع کمبود هورمون رشد احتمالاً به تزریق این هورمون نیاز است.

جراحی در برخی بیماری‌ها

اگر اختلالات هورمونی به‌دلیل وجود تومورها یا توده‌های تأثیرگذار بر غدد درون‌ریز ایجاد شده باشند، ممکن است پزشک جراحی و برداشتن ضایعات را ضروری بداند.

برای مثال، اگر پرولاکتینوما که یک تومور خوش‌خیم است باعث اختلال هورمونی (افزایش بیش از حد پرولاکتین) شده باشد، بسته به شرایط پزشک ممکن است داروهایی برای کوچک‌کردن تومور تجویز کند یا با جراحی آن را بردارد.

تغییر سبک زندگی

داشتن یک رژیم غذایی متعادل و ورزش منظم، در جلوگیری از اختلالات هورمونی نقش بسیار مهمی دارد. مدیریت سطح استرس و خودداری از مصرف خودسرانه داروهایی که بر تعادل هورمونی اثر می‌گذارند، ممکن است به درمان اختلالات هورمونی کمک کند.

حفظ وزن سالم برای درمان اختلالات هورمونی بسیار مهم است. برخی افراد برای کاهش وزن از رژیم‌های لاغری مانند رژیم HCG پیروی می‌کنند. بااین‌حال، ازآنجاکه برخی از این رژیم‌ها ممکن است باتوجه‌به شرایط شما مناسب نباشند، بهتر است قبل از انتخاب روش‌های کاهش وزن با پزشک مشورت کنید.

درمان بیماری‌های زمینه‌ای

گاهی اوقات با درمان و مدیریت بیماری‌های زمینه‌ای نظیر دیابت و بیماری تیروئید، می‌توان اختلالات هورمونی را درمان کرد.

تغذیه مناسب برای اختلالات هورمونی

تغذیه نقش بسیار مهمی در پیشگیری و درمان اختلالات هورمونی دارد. البته اگر پزشک درمان‌های دارویی یا سایر روش‌های درمانی را برای شما تجویز کرده است، تغذیه مناسب مکمل آن درمان‌ها خواهد بود، نه جایگزین آنها. برخی از اصول تغذیه برای رفع اختلالات هورمونی عبارت‌اند از:

مواد غذایی مفید

• ماهی‌های چرب مانند سالمون، خال‌مخالی، ساردین: برای تنظیم استروژن، پروژسترون و کاهش خطر ابتلا به PMOS؛
• سبزیجات برگ‌دار مانند اسفناج و کلم‌پیچ: برای متعادل‌کردن سطح استروژن و کاهش سطح کورتیزول ناشی از استرس؛
• دانه‌هایی مانند دانه کتان، تخم کدو، کنجد و چیا: برای متعادل‌سازی سطح استروژن، تولید پروژسترون، و تنظیم سایر هورمون‌ها؛
• آووکادو: برای کاهش سطح کورتیزول، کمک به متعادل‌سازی هورمون‌ها در زنانی که سعی در باردارشدن دارند؛
• کینوا: برای تنظیم سطح انسولین و کمک به پیشگیری از ابتلا به سندرم PMOS؛
• تخم‌مرغ: برای تعادل هورمونی و پایداری سیستم غدد درون‌ریز، متعادل‌سازی سطح انسولین؛
• هندوانه: کمک به متعادل‌سازی هورمون‌ها به‌ویژه در کم‌کاری تیروئید و مدیریت PMOS؛
• شکلات تلخ: کمک به تعادل هورمونی برای زنان در سنین باروری؛
• انار: مدیریت عملکرد غدد درون‌ریز بدن و ازبین‌بردن رادیکال‌های آزاد ایجادکننده تومورها؛
• بادام و گردو: کمک به تنظیم سطح هورمون‌ها به‌ویژه سطح کورتیزول برای پیشگیری از مقاومت به انسولین.

مواد غذایی که باید محدود شوند

• شکر و کربوهیدرات تصفیه‌شده که باعث افزایش سطح انسولین می‌شود؛
• کافئین که به غدد فوق کلیوی فشار وارد می‌کند و تولید کورتیزول را افزایش می‌دهد؛
• غذاهای فراوری‌شده که سرشار از چربی‌های ناسالم ازجمله چربی‌های ترانس و مواد نگهدارنده هستند. این چربی‌ها تعادل طبیعی هورمون‌های بدن را مختل می‌کنند.

آیا مکمل‌ها مفید هستند؟

بسیاری از مکمل‌های غذایی ادعا می‌کنند که می‌توانند اختلالات هورمونی مختلف را درمان کنند. بااین‌حال، فقط تعداد کمی از آنها ازنظر علمی ثابت کرده‌اند که تأثیر مثبتی بر تعادل هورمونی دارند. همیشه درباره مصرف مکمل‌ها با پزشک مشورت کنید؛ حتی اگر به‌طور کامل گیاهی باشند.

آیا استرس و سبک زندگی بر هورمون‌ها تأثیر می‌گذارند؟

بله. استرس و سبک زندگی در برهم‌خوردن تعادل هورمونی نقش مهمی دارند. در این بخش، تأثیر استرس و سبک زندگی را بر تعادل هورمونی توضیح داده‌ایم:

استرس مزمن

استرس مزمن محور هیپوتالاموس، هیپوفیز، آدرنال را مختل می‌کند و باعث افزایش مداوم سطح کورتیزول می‌شود. این مشکل با اختلالات هورمونی نظیر مقاومت به انسولین، اختلال در هورمون‌های جنسی و گاهی مشکلات تیروئید همراه است.

کم‌خوابی

خواب بی‌کیفیت یا ناکافی حساسیت به انسولین را کاهش می‌دهد و بر افزایش گرلین (هورمون گرسنگی) و کاهش لپتین (هورمون سیری) تأثیر می‌گذارد. کم‌خوابی باعث برهم‌خوردن تعادل در هورمون رشد، کورتیزول و هورمون‌های جنسی هم می‌شود.

کم‌تحرکی

کم‌تحرکی باعث کاهش متابولیسم بدن، افزایش مقاومت به انسولین، کاهش تستوسترون و اختلال در تعادل استروژن می‌شود.

مصرف دخانیات و الکل

سیگار و الکل بر سطح استروژن، تستوسترون، هورمون‌های تیروئید و افزایش کورتیزول تأثیر منفی دارند.

آیا می‌توان از اختلالات هورمونی پیشگیری کرد؟

بااینکه بسیاری از موارد اختلالات هورمونی قابل‌پیشگیری نیستند، به‌ویژه آنهایی با عوامل ژنتیکی، افزایش سن یا آسیب تصادفی به غدد درون‌ریز رخ می‌دهند، رویکردهایی وجود دارند که ممکن است برای پیشگیری از اختلالات هورمونی کمک‌کننده باشند. برای نمونه، نکات زیر را رعایت کنید:

• حفظ وزن سالم؛
• پیروی از یک رژیم غذایی سالم و متعادل؛
• ورزش منظم؛
• مدیریت استرس؛
• خواب کافی و باکیفیت؛
• درمان یا مدیریت بیماری‌های مزمن؛
• ترک سیگار (درصورتی‌که سیگار می‌کشید)؛
• انجام چکاپ‌های دوره‌ای.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟

فهرست تقریباً کاملی از علائم اختلالات هورمونی را در این مطلب ارائه کرده‌ایم. اگر هریک از این علائم را به‌شکل مداوم تجربه می‌کنید یا علائمی دارید که به‌تازگی در شما ظاهر شده‌اند، حتماً به پزشک مراجعه کنید. اختلالات هورمونی معمولاً با عوارضی مانند دیابت، افسردگی و اضطراب، بیماری‌های قلبی، اختلال رشد، پوکی استخوان و ناباروری همراه‌اند. تشخیص و درمان زودهنگام این اختلالات ممکن است از ابتلا به چنین عوارضی جلوگیری کند.

کلام آخر دکتردکتر

در این مطلب درباره اختلالات هورمونی و تأثیر آنها بر سلامت بدن و کیفیت زندگی صحبت کردیم. با رویکردهایی آشنا شدیم که به مدیریت و درمان و گاهی اوقات پیشگیری از برهم‌خوردن تعادل هورمونی کمک می‌کنند. انجام چکاپ‌های دوره‌ای در تشخیص زودهنگام این اختلالات و جلوگیری از عوارض ناخواسته آنها نقش بسیار مهمی دارد.

آیا می‌دانید چکاپ‌های کامل مردان و زنان به‌راحتی در منزل قابل‌انجام است؟ همین‌حالا به دکتردکتر مراجعه کنید و درعرض چند دقیقه با چند کلیک، از خدمات آزمایش در محل این پلتفرم برای انجام چکاپ دوره‌ای خود بهره‌مند شوید.

سوالات متداول

منابع

baptisthealth

clevelandclinic

apexdiabetesthyroid

topdoctors

leading-medicine-guide

verywellhealth

resources.healthgrades

اشتراک گذاری