پرکاری پاراتیروئید و بالا بودن PTH؛ هرآنچه باید درباره این بیماری بدانید

غدد چهارگانۀ پاراتیروئید کنترل‌کنندۀ سطح سرمی کلسیم در بدن هستند و هورمونی که ترشح می‌کنند (PTH)، برای تک‌تک انقباض‌های عضلانی، استحکام استخوانی، انتقال پیام‌های عصبی و حتی ضربان منظم و روی ریتم قلب ضروری و ارزشمند است. هرگونه اختلال در این سیستم که منجر به ترشح بیش‌از‌حد هورمون پاراتیروئید شود، زمینه‌ساز ابتلا به پرکاری غده پاراتیروئید خواهد بود. این عارضه به سلامت استخوان‌ها، عملکرد کلیه‌ها و سیستم قلبی عروقی آسیب می‌زند و کیفیت زندگی‌مان را به چالش می‌کشد. در این راهنمای مجله پزشکی دکتردکتر به کشف ریشه‌های پنهان این بیماری پاراتیروئید و نشانه‌های هشدار آن می‌پردازیم و دربارۀ راه‌های درمان آن حرف می‌زنیم.

غده پاراتیروئید چیست و چه می‌کند؟

غده پاراتیروئید از چهار غده کوچک و بیضی‌شکل تشکیل شده است که در پشت غده تیروئید قرار دارند و از نظر ساختار و عملکرد کاملاً مستقل از تیروئید هستند. مشخص شد پاراتیروئید چیست، اما نقش آن چیست؟ 

وظیفه اصلی این غدد، تنظیم سطح کلسیم خون از طریق ترشح هورمون پاراتورمون (PTH) است. زمانی که کلسیم خون کاهش می‌یابد، پاراتورمون با اثر بر استخوان‌ها، کلیه‌ها و روده باریک به افزایش سطح کلسیم کمک می‌کند. این هورمون در استخوان‌ها آزادسازی کلسیم را افزایش می‌دهد، در کلیه‌ها باعث بازجذب بیشتر کلسیم و کاهش دفع آن می‌شود و با فعال‌سازی ویتامین D، جذب کلسیم از روده را افزایش می‌دهد. حفظ تعادل کلسیم برای عملکرد طبیعی استخوان‌ها، عضلات، اعصاب و قلب ضروری است. بنابراین، اختلال در عملکرد غدد پاراتیروئید می‌تواند باعث تغییر سطح کلسیم خون و بروز علائم و عوارض مختلف شود.

پرکاری غده پاراتیروئید چیست؟

شایع‌ترین بیماری غده پاراتیروئید، مشکل پرکاری است که با توجه به تعریفی که بالاتر ارائه کردیم؛ در این حالت مقدار هورمون‌های پاراتیروئیدی ترشح شده بیش از میزان لازم است. به این حالت پاتولوژیک، هیپرپاراتیروئیدیسم یا پرکاری پاراتیروئید گفته می‌شود. غده پاراتیروئید فرد مبتلا به پرکاری پاراتیروئید دچار مشکل شده و حتی در زمانی که سطح کلسیم خون نرمال یا بالاست باز هم ترشح پاراتورمون را ادامه می‌دهد. این موضوع عوارض بسیار شدیدی را می‌تواند برای فرد به همراه داشته باشد که در ادامه همین مطلب به آنها اشاره خواهیم کرد.

انواع پرکاری پاراتیروئید

پرکاری اولیه پاراتیروئید

پرکاری اولیه پاراتیروئید در اثر وجود مشکل در یک یا چند غده پاراتیروئید ایجاد می‌شود. مهم‌ترین علل آن عبارت‌اند از آدنوم پاراتیروئید، هیپرپلازی و تومور سرطانی.

پرکاری ثانویه پاراتیروئید

پرکاری ثانویه زمانی ایجاد می‌شود که یک بیماری یا مشکل زمینه‌ای باعث کاهش سطح کلسیم خون شود. در این شرایط، غدد پاراتیروئید برای بازگرداندن کلسیم خون به محدوده طبیعی، مقدار بیشتری هورمون پاراتیروئید (PTH) ترشح می‌کنند. 

پرکاری پاراتیروئید نوع سوم

در برخی افراد، پرکاری ثانویه که برای مدت طولانی ادامه پیدا می‌کند، باعث بزرگ شدن غدد پاراتیروئید می‌شود. این وضعیت به‌ویژه در افراد مبتلا به بیماری کلیوی مرحله نهایی دیده می‌شود. در ادامه، غدد پاراتیروئید ممکن است حتی زمانی که بدن به PTH نیاز ندارد، به ترشح این هورمون ادامه دهند و سطح PTH با درمان کاهش پیدا نکند. در نتیجه، کلسیم خون بیش‌ازحد افزایش می‌یابد که به آن پرکاری پاراتیروئید نوع سوم گفته می‌شود.

 

مطالعه بیشتر: آیا واقعا تیروئید می‌تواند بر شنوایی تاثیر بگذارد؟

دلایل پرکاری پاراتیروئید و بالا رفتن PTH

وجود توده در غدد پاراتیروئید، بزرگ شدن این غدد و برخی شرایطی که باعث کاهش کلسیم یا افزایش فسفات خون می‌شوند، می‌توانند به پرکاری پاراتیروئید منجر شوند. پرکاری پاراتیروئید به سه نوع اولیه، ثانویه و نوع سه تقسیم می‌شود که هرکدام علل متفاوتی دارند.

علل پرکاری اولیه پاراتیروئید

وجود توده در غده پاراتیروئید یا بزرگ شدن یک یا چند غده می‌تواند باعث تولید بیش‌ازحد هورمون پاراتورمون (PTH) شود. در این شرایط، غده به پیام‌هایی که تولید هورمون را متوقف می‌کنند پاسخ مناسبی نمی‌دهد. مهم‌ترین علل پرکاری اولیه عبارت‌اند از:

• آدنوم: آدنوم‌ها توده‌های غیرسرطانی (خوش‌خیم) هستند و شایع‌ترین علت پرکاری اولیه پاراتیروئید محسوب می‌شوند.
• هیپرپلازی: به معنای بزرگ شدن غدد پاراتیروئید است.
• سرطان: سرطان پاراتیروئید، نوعی تومور سرطانی و از علل نادر پرکاری اولیه است. برخی بیماری‌های ارثی مانند نئوپلازی متعدد غدد درون‌ریز (MEN) نوع ۱ و ۲ نیز می‌توانند باعث ایجاد این تومورها شوند.

علل پرکاری پاراتیروئید ثانویه

بیماری کلیوی شایع‌ترین علت پرکاری پاراتیروئید ثانویه است. زمانی که کلیه‌ها به‌درستی کار نمی‌کنند، سطح فسفات خون افزایش و سطح ویتامین D کاهش می‌یابد. کاهش ویتامین D نیز باعث کاهش کلسیم خون می‌شود. در پاسخ به این وضعیت، غدد پاراتیروئید برای افزایش کلسیم و کاهش فسفات خون، مقدار بیشتری PTH تولید می‌کنند. کمبود ویتامین D ناشی از دریافت ناکافی نور خورشید یا سوءتغذیه نیز می‌تواند در برخی موارد باعث پرکاری ثانویه شود.

علل پرکاری پاراتیروئید نوع سوم

پرکاری نوع شوم معمولاً در نتیجه پرکاری ثانویه طولانی‌مدت پاراتیروئید ایجاد می‌شود. در این حالت، غدد پاراتیروئید به دلیل فعالیت بیش‌ازحد، بزرگ می‌شوند و به‌تدریج توانایی پاسخ به پیام‌هایی را که تولید PTH را متوقف می‌کنند، از دست می‌دهند. در نتیجه، حتی زمانی که دیگر نیازی به افزایش PTH وجود ندارد، این هورمون همچنان بیش‌ازحد تولید می‌شود.

علائم پرکاری پاراتیروئید

علائم پرکاری پاراتیروئید به دلیل افزایش تولید هورمون PTH و بالا رفتن سطح کلسیم خون، می‌تواند بخش‌های مختلف بدن را تحت تأثیر قرار دهد. مهم‌ترین علائم را می‌توان به تفکیک زیر دسته‌بندی کرد:

استخوان‌ها و مفاصل

• درد استخوانی، به‌ویژه در موارد شدید؛
• کاهش تراکم استخوان؛
• پوکی استخوان (استئوپروز)؛
• شکننده شدن استخوان‌ها؛
• افزایش خطر شکستگی، حتی با ضربه‌های خفیف.

در موارد شدید و پیشرفته، ممکن است خونریزی‌های جزئی در بافت استخوانی ایجاد شود که می‌تواند به درد شدید استخوان منجر شود.

کلیه‌ها و دستگاه ادراری

• تشکیل سنگ کلیه به دلیل افزایش کلسیم خون؛
• افزایش دفع کلسیم از طریق ادرار.

سیستم عصبی

• بروز اختلالات عصبی در اثر افزایش کلسیم خون؛
• در موارد شدید، تغییرات عملکرد سیستم عصبی.

دستگاه گوارش

• زخم معده؛
• پانکراتیت یا التهاب پانکراس.

شدت علائم به میزان افزایش PTH و کلسیم خون و مدت‌زمان ابتلا به بیماری بستگی دارد و برخی افراد ممکن است در مراحل اولیه هیچ علامت مشخصی نداشته باشند.

مطالعه بیشتر: بیماری ندول تیروئید چیست؟

چه کسانی بیشتر در معرض پرکاری پاراتیروئید هستند؟

عوامل مختلفی می‌توانند خطر ابتلا به پرکاری اولیه پاراتیروئید را افزایش دهند، از جمله:

• یائسگی: افرادی که یائسگی را پشت سر گذاشته‌اند، بیشتر در معرض ابتلا قرار دارند.
• کمبود طولانی‌مدت کلسیم یا ویتامین D: پایین بودن مداوم سطح کلسیم یا ویتامین D در بدن می‌تواند خطر بیماری را افزایش دهد.
• برخی اختلالات ارثی نادر: بیماری‌هایی مانند نئوپلازی متعدد غدد درون‌ریز نوع ۱ (MEN1) که غدد پاراتیروئید را تحت تأثیر قرار می‌دهند.
• تغییرات ژنتیکی: برخی تغییرات در ژن‌ها می‌توانند زمینه ابتلا به پرکاری پاراتیروئید را ایجاد کنند.
• پرتودرمانی سر یا گردن: سابقه دریافت پرتودرمانی در این نواحی می‌تواند خطر ابتلا را افزایش دهد.
• مصرف داروی لیتیوم: استفاده از لیتیوم نیز با افزایش خطر پرکاری پاراتیروئید مرتبط است.

تشخیص پرکاری پاراتیروئید در آزمایش خون

تشخیص پرکاری پاراتیروئید با سنجش سطح سرمی هورمون PTH در خون به راحتی انجام می‌گیرد. یکی دیگر از راه‌های تشخیص پرکاری غده پاراتیروئید، اندازه‌گیری میزان کلسیم موجود در ادرار ۲۴ ساعته است. البته این روش کاربرد چندانی ندارد و مطمئن‌ترین روش همان اندازه‌گیری سطح سرمی هورمون است. همچنین تفسیر آزمایش‌ های هورمونی و بررسی عملکرد غدد پاراتیروئید معمولاً توسط متخصص غدد انجام می‌شود.

بالا بودن PTH در آزمایش خون چه معنی دارد؟

بالا بودن سطح هورمون پاراتیروئید در آزمایش خون یک نشانگر بیوشیمیایی کلیدی و نشان‌دهنده تحریک بیش‌از‌حد یا مشکلی در غدد پاراتیروئید است. این یعنی غدد پاراتیروئید بیش‌از‌حد برای بالابردن سطح کلسیم خون در تلاش‌اند و احتمال وجود یک تودۀ غیرسرطانی که منجر به تحریک این غدد شده، بالاست.

در توضیح علت بالا بودن هورمون پاراتیروئید سه سناریو برای این اتفاق وجود دارد:

• پرکاری اولیه (Primary Hyperparathyroidism): این شایع‌ترین علت هیپرپاراتیروئیدیسم و معمولا ناشی از یک آدنوم (توده خوش‌خیم) در یکی از غدد پاراتیروئید است. معمولا در این حالت PTH و کلسیم خون هر دو بالا هستند.
• پرکاری ثانویه (Secondary Hyperparathyroidism): غدد پاراتیروئید براثر یک مشکل زمینه‌ای مثل نارسایی کلیوی مزمن یا کمبود شدید ویتامین D تحریک می‌شوند و PTH بیشتری تولید می‌کنند. بدن سعی می‌کند کمبود کلسیم یا مشکل دفع فسفر را با ترشح بیشتر PTH جبران کند، ولی کلسیم خون همچنان کم است.
• پرکاری ثالثیه (Tertiary Hyperparathyroidism): حالتی که معمولا پس از سال‌ها پرکاری ثانویه رخ می‌دهد و در آن غدد پاراتیروئید آنقدر تحریک شده‌اند بی‌توجه به تنظیمات طبیعی بدن و حتی رفع مشکل اولیه (مثلا پیوند کلیه) همچنان به ترشح بیش‌از‌حد PTH ادامه می‌دهند.

نکته: تفسیر دقیق این آزمایش مستلزم بررسی همزمان سطح کلسیم کل، کلسیم یونیزه و ویتامین D است. برای تعیین علت دقیق و برنامه‌ریزی درمانی، پزشک غدد باید نتایج این آزمایشات را در اختیار داشته باشد. برای آشنایی با دکتر غدد و متابولیسم کلیک کنید.

آیا بیماری پاراتیروئید خطرناک است؟

پرکاری غده تیروئید به‌خودی‌خود و لزوما خطرناک نیست، مگر آنکه تحت کنترل نباشد! در بدترین حالت، این عارضه اگر از نوع پرکاری باشد، با افزایش مداوم کلسیم خون خطر آسیب استخوان و کلیه را بالا می‌برد و اگر از نوع کم‌کاری باشد، به اختلالات عصبی عضلانی منجر می‌شود.

• هایپرپاراتیروئیدیسم (پرکاری) استخوان‌ها را مستعد پوکی و شکستگی کرده و ریسک سنگ‌سازی کلیوی را بالا می‌برد.
• هیپوپاراتیروئیدیسم (کم‌کاری) تحریک‌پذیری عصبی عضلانی شدید (تتانی) ایجاد می‌کند.

بیماری پاراتیروئید در اغلب موارد خفیف تا متوسط است و با تشخیص زودهنگام و مدیریت پزشکی دقیق، به خوبی کنترل می‌شود. با‌این‌حال، بروز عوارض پرخطر و حتی مرگ‌و‌میر دراثر این عارضه دور از انتظار نیست.

عوارض پرکاری پاراتیروئید چیست؟

اگر اختلالات پاراتیروئید و درمان بالا بودن هورمون پاراتیروئید پیگیری نشوند، عوارض پرخطر ناشی از آنها عبارت‌ است از:

• پوکی استخوان. ازبین‌رفتن تراکم مواد معدنی استخوان که منجر به پوکی استخوان می‌شود و خطر شکستگی دست و پا براثر ضربه‌های کوچک را به‌شدت بالا می‌برد.
• سنگ کلیه. سطح بالای کلسیم خون منجر به تشکیل سنگ کلیه می‌شود.
• بیماری‌های قلبی عروقی. سطح بالای کلسیم در خون با افزایش خطر بیماری‌های قلبی و فشار خون بالا مرتبط است.

یکی از عوارض نادر پرکاری غده پاراتیروئید که پژوهش‌های محدودی به آن پرداخته‌اند، کاهش شنوایی است. در موارد طولانی‌مدت، هیپرپاراتیروئیدیسم باعث کاهش تراکم استخوان در استخوان گیجگاهی و اطراف حلزون گوش می‌شود و با تغییر در سختی یا شکل استخوانچه‌های گوش میانی، شنوایی را ضعیف می‌کنند.

همچنین ممکن است فراوانی کلسیم فشار مایع داخلی گوش را بالا ببرد و منجر به تغییر حساسیت شنوایی یا احساس صدای زنگ (تینیتوس) شود. همچنین بخوانید آیا واقعا تیروئید می‌تواند بر شنوایی تاثیر بگذارد؟

درمان پرکاری غده پاراتیروئید

پرکاری غده پاراتیروئید در صورتی که بدون درمان به حال خود رها شود؛ خود به خود بهبود پیدا نمی‌کند. بلکه روزبه‌روز بدتر و کنترل آن سخت‌تر می‌شود. درمان این عارضه به علت زمینه‌ای و شدت هایپرکلسمی بستگی دارد.

جراحی، درمان اصلی پرکاری غده پاراتیروئید

متخصصان غدد انجام عمل جراحی را در موارد بسیار پیشرفته توصیه می‌کنند؛ چون تنها درمان قطعی هیپرپاراتیروئیدیسم، جراحی و خارج کردن غده‌ مشکل‌ساز است. مزیت جراحی بهبود کامل و دائمی سطح کلسیم و توقف پیشرفت عوارضی مانند پوکی استخوان و سنگ کلیه است.

پزشک زمانی جراحی را تجویز می‌کند که سطح کلسیم خون بالاتر از حد طبیعی باشد، علائم سنگ کلیه، پوکی استخوان شدید، یا علائم عصبی عضلانی به‌وضوح دیده شود و سن بیمار کمتر از ۵۰ سال باشد.

درمان غیرجراحی پرکاری پاراتیروئید

در افراد مسن با علائم خفیف پرکاری غده پاراتیروئید، ریسک بالای جراحی پزشک را به درمان‌های غیرجراحی سوق می‌دهد. در این شرایط، مصرف داروهای تعدیل‌کننده گیرنده کلسیم مثل «سیناکلست» برای کاهش ترشح PTH مؤثر است. البته اگر بیمار مبتلا به نارسایی مزمن کلیه باشد، پزشک مدیریت رژیم غذایی و کاهش مصرف فسفر را ترجیح می‌دهد.

درمان گیاهی پرکاری پاراتیروئید

برخی گیاهان و مکمل‌ها در رویکردهای طب مکمل برای حمایت از سلامت استخوان و کاهش عوارض پرکاری پاراتیروئید مطرح شده‌اند. قاصدک به دلیل داشتن مواد معدنی می‌تواند به حمایت از استخوان‌ها و کاهش خطر ضعف و شکستگی آن‌ها کمک کند. همچنین گیاه پنج‌انگشت به‌طور سنتی برای حمایت از عملکرد غدد پاراتیروئید استفاده شده است. بااین‌حال، شواهد درباره اثربخشی این گیاهان برای درمان خود بیماری محدود است و مصرف آن‌ها باید با نظر پزشک یا متخصص آگاه از تداخلات دارویی انجام شود؛ قاصدک ممکن است با برخی آنتی‌بیوتیک‌ها و لیتیوم تداخل داشته باشد و پنج‌انگشت نیز به دلیل اثرات هورمونی می‌تواند با بعضی داروها تداخل ایجاد کند. 

تغذیه مناسب پرکاری پاراتیروئید

در پرکاری پاراتیروئید، هدف رژیم غذایی حفظ تعادل کلسیم و ویتامین D و حمایت از سلامت استخوان‌هاست. مصرف مواد غذایی کامل و ضدالتهاب مانند حبوبات، بادام، جو دوسر، ارده، آلو، زردآلو، ساردین و سبزیجات برگ سبز مانند بروکلی، کلم‌پیچ و اسفناج می‌تواند در رژیم غذایی قرار گیرد. همچنین تأمین ویتامین D از طریق مواد غذایی مانند ماهی سالمون، ساردین، زرده تخم‌مرغ و محصولات غنی‌شده اهمیت دارد. دریافت آب کافی نیز برای عملکرد کلیه‌ها و کاهش خطر تشکیل سنگ کلیه توصیه می‌شود. مقدار مناسب کلسیم و ویتامین D باید بر اساس شرایط فرد و نظر پزشک تعیین شود. 

درمان علت زمینه‌ای پرکاری پاراتیروئید

درمان پرکاری پاراتیروئید به علت ایجاد آن بستگی دارد. در پرکاری اولیه که معمولاً به دلیل آدنوم یا بزرگ شدن غدد پاراتیروئید ایجاد می‌شود، درمان اصلی در بسیاری از موارد جراحی و برداشتن غده یا غدد درگیر است. در افرادی که امکان جراحی ندارند، ممکن است داروهایی مانند سیناکلست برای کاهش تولید PTH و پایین آوردن کلسیم خون استفاده شود. در پرکاری ثانویه، درمان باید علت زمینه‌ای را هدف قرار دهد؛ مثلاً، اصلاح کمبود ویتامین D یا مدیریت بیماری مزمن کلیه. پرکاری نوع سوم نیز معمولاً به جراحی نیاز دارد.

درمان پرکاری پاراتیروئید در طب سنتی

ممکن است برخی روش‌های طب مکمل و گیاهان دارویی برای حمایت از سلامت استخوان و عملکرد پاراتیروئید مطرح باشند، اما نباید آن‌ها را درمان قطعی پرکاری پاراتیروئید دانست. رویکردهای مکمل بیشتر با هدف حمایت از بدن در کنار درمان اصلی شامل رژیم غذایی ضدالتهاب، فعالیت‌های تحمل وزن و تمرینات قدرتی، مصرف مایعات کافی و خواب مناسب توصیه می‌شوند. بنابراین، در صورت وجود آدنوم، هیپرپلازی یا افزایش قابل‌توجه کلسیم و PTH، استفاده از طب سنتی نباید باعث تأخیر در ارزیابی و درمان توسط متخصص غدد شود.

پیشگیری از پرکاری پاراتیروئید

برای پرکاری اولیه پاراتیروئید روش مشخصی برای پیشگیری وجود ندارد؛ با این حال، کنترل بیماری‌های زمینه‌ای مانند بیماری مزمن کلیه می‌تواند خطر ابتلا به پرکاری ثانویه پاراتیروئید را کاهش دهد.

کلام آخر دکتردکتر!

پرکاری غده پاراتیروئید گرچه عوارض پرخطری دارد و یک مکانیسم داخلی پیچیده است، ازجمله بیماری‌های قابل‌مدیریت محسوب می‌شود. کشف زودهنگام بیماری پاراتیروئید تنها راز درمان موفقیت‌آمیز آن است. خوشبختانه، علم پزشکی مدرن، به‌ویژه با تکیه بر تکنیک‌های تصویربرداری پیشرفته و جراحی‌های کم‌تهاجمی، روش‌های کارآمدی برای بازگرداندن پارامترهای حیاتی به محدوده نرمال در اختیار ما قرار می‌دهد. کافی‌ست علت هیپرپاراتیروئیدیسم و ابتلا به آن در مراحل اولیه بروز بیماری، توسط یک متخصص غدد تهران تشخیص داده شود.

در سامانۀ پزشکی و سلامت دکتردکتر ده‌ها پزشک متخصص آمادۀ پاسخگویی به سؤالات شما درباره این بیماری و تشخیص این وضعیت در شما هستند. همین حالا اولین جلسۀ ویزیت آنلاین را شروع کنید.

منابع:

Nctansurgery

Nhs

Medlineplus

Mayoclinic

Clevelandclinic

Niddk

rupahealth

اشتراک گذاری