هیپرتروفی بطن چپ به ضخیمشدن دیواره بطن چپ قلب گفته میشود. بطن چپ محفظه اصلی پمپاژ قلب است. این اتفاق بهدلیل فشارخون بالا یا حجم بالای خون رخ میدهد. ضخیمشدن دیواره بطن چپ در توانایی آن در پمپاژ خون به آئورت اختلال ایجاد میکند. آئورت شریان اصلی بدن است که خون حاوی اکسیژن را به سراسر بدن میفرستد. اگر میخواهید بدانید که علل، علائم، عوامل خطر و راههای تشخیص و درمان هیپرتروفی بطن چپ چیست و چگونه میتوان از این عارضه قلبی پیشگیری کرد، تا پایان مقاله با ما همراه باشید.
هیپرتروفی بطن چپ چیست؟
در هیپرتروفی بطن چپ یا LVH دیوارههای حفره پایینی سمت چپ قلب ضخیم میشوند. حفره پایینی سمت چپ قلب، بطن چپ نامیده میشود. بطن چپ حفره اصلی پمپاژ خون در قلب است. این اتفاق زمانی میافتد که قلب برای پمپاژ خون در شرایطی که فشار یا حجم خون بالاست سخت کار میکند.
بطن چپ وظیفه حیاتی پمپاژ خون غنی از اکسیژن به آئورت (بزرگترین شریان بدن) را بر عهده دارد. خون ازطریق آئورت به سراسر بدن میرود.
در هیپرتروفی بطن چپ دیواره ضخیمشده قلب سفت میشود و فشارخون در قلب افزایش مییابد. این تغییرات پمپاژ مؤثر خون را دشوارتر میکند. درنهایت، ممکن است قلب دیگر نتواند با نیروی موردنیاز خون را پمپاژ کند. این بیماری تقریبا از هر ۵ نفر در ۱ نفر ایجاد میشود.
هیپرتروفی بطن چپ چگونه ایجاد میشود؟
هیپرتروفی بطن چپ زمانی ایجاد میشود که عضله دیواره بطن چپ براثر تحمل فشار یا بار کاری زیاد، ضخیمتر از حد طبیعی شود. در ابتدا این تغییر، واکنشی جبرانی برای حفظ عملکرد قلب است ولی اگر ادامه پیدا کند میتواند به اختلال عملکرد قلب و افزایش خطر عوارض قلبی منجر شود.
هنگامی که بطن چپ مجبور باشد با فشار بیشتری خون را پمپ کند، سلولهای عضله قلب تحت فشار قرار میگیرند. این وضعیت میتواند براثر فشارخون بالا یا تنگی دریچه آئورت ایجاد شود. سلولهای عضله قلب برخلاف بسیاری از سلولهای بدن معمولا تکثیر نمیشوند بلکه اندازهشان بزرگتر میشود (هیپرتروفی سلولی). درنتیجه، دیواره بطن چپ ضخیمتر میشود.
با ضخیمشدن دیواره، بطن چپ سفتتر میشود و در مرحله استراحت (دیاستول) بهخوبی از خون پر نمیشود. این موضوع میتواند موجب افزایش فشار داخل قلب و بروز علائمی مانند تنگی نفس شود.
تفاوت هیپرتروفی بطن چپ با کاردیومیوپاتی هیپرتروفیک
هیپرتروفی بطن چپ به ضخیمشدن عضله بطن چپ قلب گفته میشود که معمولا در پاسخ به افزایش فشار یا بار کاری قلب ایجاد میشود. درواقع LVH تغییری ساختاری و پاسخ جبرانی قلب است، نه یک بیماری مستقل.
در مقابل، کاردیومیوپاتی هیپرتروفیک (HCM) یک بیماری اولیه و اغلب ژنتیکی در عضله قلب است که در آن دیواره بطن چپ بدون وجود فشارخون بالا یا سایر علل شایع ضخیم میشود. در این بیماری معمولا ضخامت عضله قلب نامتقارن است و میتواند جریان خروجی خون از قلب را نیز مختل کند.
بهطور خلاصه، هیپرتروفی بطن چپ پیامد ناشی از بیماریهای دیگر است ولی کاردیومیوپاتی هیپرتروفیک یکی از بیماریهای عضله قلب محسوب میشود. برخلاف LVH که با درمان علت زمینهای تا حدی برگشتپذیر است، HCM معمولا بیماری مزمنی است که به پیگیری و درمان تخصصی نیاز دارد.
آیا هیپرتروفی بطن چپ خطرناک است؟
هیپرتروفی بطن چپ همیشه خطرناک نیست ولی نباید نادیده گرفته شود. در مراحل اولیه، ضخیمشدن عضله بطن چپ واکنشی جبرانی به افزایش فشار یا بار کاری قلب است و ممکن است هیچ علامتی ایجاد نکند. ولی اگر علت زمینهای (مانند فشارخون بالا) درمان نشود این تغییر میتواند بهمرور زمان عملکرد طبیعی قلب را مختل کند.
با پیشرفت بیماری، دیواره ضخیمشده قلب سفتتر میشود و بطن چپ بهخوبی با خون پر نمیشود. همچنین نیاز عضله قلب به اکسیژن افزایش مییابد که میتواند منجر به بروز علائمی مانند تنگی نفس، درد قفسه سینه، تپش قلب، سرگیجه یا کاهش تحمل فعالیت بدنی شود. در موارد شدید هیپرتروفی بطن چپ خطر بروز آریتمی، نارسایی قلبی، سکته مغزی و حتی مرگ ناگهانی قلبی افزایش مییابد.
خوشبختانه اگر هیپرتروفی بطن چپ زود تشخیص داده شود و علت اصلی آن، بهویژه فشارخون بالا، بهخوبی کنترل شود، میتوان از پیشرفت بیماری و بسیاری از عوارض آن پیشگیری کرد. به همین دلیل، افرادی که مبتلا به LVH هستند باید تحتنظر پزشک باشند و درمان و تغییرات سبک زندگی را بهطور منظم دنبال کنند.
علل هیپرتروفی بطن چپ
هر چیزی که به محفظه بطن چپ فشار وارد کند میتواند موجب هیپرتروفی بطن چپ شود. با افزایش فشار بر بطن چپ، بافت عضلانی در دیواره آن ضخیم میشود. گاهی اندازه محفظه قلب نیز افزایش مییابد.
موارد زیر میتوانند موجب سختتر کارکردن قلب و ابتلا به هیپرتروفی بطن چپ شوند.
فشارخون بالا
فشارخون شایعترین علت هیپرتروفی بطن چپ است. فشارخون بالا موجب میشود قلب سختتر از حالت عادی کار کند. فشارخون طولانیمدت روی سمت چپ قلب فشار میآورد و موجب بزرگترشدن آن میشود. درمان فشارخون بالا موجب کاهش علائم هیپرتروفی بطن چپ میشود و حتی ممکن است آن را معکوس کند.
تنگی دریچه آئورت
دریچه آئورت بین حفره بطن چپ و شریان اصلی بدن یعنی آئورت قرار دارد. تنگی این دریچه تنگی دریچه آئورت نامیده میشود. وقتی دریچه تنگ میشود، قلب باید برای پمپاژ خون به آئورت سختتر کار کند.
کاردیومیوپاتی هیپرتروفیک
این بیماری ناشی از تغییرات در ژنهایی است که موجب ضخیمشدن عضله قلب میشوند. ضخیمشدن عضله قلب پمپاژ خون را دشوارتر میکند. این بیماری حتی بدون فشارخون بالا نیز رخ میدهد. افرادی که یکی از والدینشان مبتلا به کاردیومیوپاتی هیپرتروفیک است، ۵۰درصد احتمال دارد که حامل ژن عامل این بیماری باشند.
بیماریهای دریچهای قلب
بیماریهای دریچهای قلب میتوانند شامل نشت یا تنگی در دریچه آئورت یا نشت در دریچه میترال باشند. همه این موارد رسیدن خون به جایی که باید برود را دشوارتر میکنند.
بیماریهای مادرزادی قلب
بعضی از ناهنجاریهای مادرزادی قلب، مانند تنگی دریچه آئورت یا سایر اختلالاتی که خروج خون از قلب را دشوار میکنند، موجب افزایش بار کاری بطن چپ میشوند. درنتیجه، عضله این بخش از قلب بهتدریج ضخیم شده و هیپرتروفی بطن چپ ایجاد میشود.
آپنه انسدادی خواب
در آپنه انسدادی خواب، تنفس فرد در هنگام خواب بهطور مکرر قطع و وصل میشود. این وضعیت موجب کاهش اکسیژن خون، افزایش فشارخون و افزایش فعالیت سیستم عصبی سمپاتیک میشود که درنهایت میتواند بار کاری قلب را افزایش دهد و به هیپرتروفی بطن چپ منجر شود.
دیابت و سندرم متابولیک
سطح بالای قند خون میتواند منجر به آسیب قلبی شود. دیابت و سندرم متابولیک با التهاب مزمن، مقاومت به انسولین، افزایش فشارخون و اختلال عملکرد عروق همراه هستند. این عوامل فشار بیشتری به قلب وارد میکنند و خطر ضخیمشدن عضله بطن چپ را افزایش میدهند.
چاقی و اضافهوزن
اضافهوزن و چاقی موجب میشوند که قلب برای تأمین خون موردنیاز بدن با شدت بیشتری کار کند. علاوهبر این، چاقی اغلب با فشارخون بالا، دیابت و آپنه خواب همراه است که همگی از عوامل مهم ابتلا به هیپرتروفی بطن چپ هستند.
ورزشهای سنگین و حرفهای
تمرینات شدید و طولانیمدت قدرتی و استقامتی منجر به تغییراتی در قلب میشوند. قلب با ایجاد این تغییرات تلاش میکند بار فیزیکی اضافی را تحمل کند. این تغییرات میتوانند موجب بزرگترشدن عضله قلب شوند. گاهی به این حالت «سندرم قلب ورزشکار» میگویند.
گاهی تمرینات ورزشی شدید منجر به افزایش اندازه و ضخامت دیواره بطن چپ میشوند. در بیشتر مواردِ هیپرتروفی بطن چپ ورزشکار، قلب فرد بهطور عادی کار میکند و به درمان نیازی ندارد.
عوامل ژنتیکی و ارثی
در موارد نادر، بعضی از تغییرات ژنتیکیِ ارثی یا اکتسابی، مانند بیماری فابری و بیماری دانون، موجب هیپرتروفی بطن چپ میشوند. بعضی از افراد نیز بهدلیل زمینه ژنتیکی بیشتر در معرض ضخیمشدن عضله قلب قرار دارند. بیماریهای ارثی مانند کاردیومیوپاتی هیپرتروفیک نیز میتوانند موجب تغییر اندازه طبیعی بطن چپ و ضخیمشدن آن شوند، حتی اگر فرد دچار فشارخون بالا یا بیماری دریچهای نباشد.
عوامل خطر ابتلا به هیپرتروفی بطن چپ
بعضی از عوامل میتواند احتمال ابتلا به هیپرتروفی بطن چپ را افزایش دهند. مهمترین عوامل خطر ابتلا به این بیماری عبارتاند از:
- سن بالا: هیپرتروفی بطن چپ در افراد مسن شایعتر است؛
- فشارخون بالا؛
- اضافهوزن و شاخص توده بدنی بیشتر از ۳۰ (چاقی) خطر فشارخون بالا و هیپرتروفی بطن چپ را افزایش میدهد؛
- سابقه خانوادگی؛
- دیابت؛
- جنسیت: زنانی که فشارخون بالا دارند نسبت به مردانی با فشارخون مشابه، بیشتر در معرض ابتلا به این بیماری هستند؛
- بیماری مزمن کلیه؛
- آپنه انسدادی خواب.
همچنین اگر از محصولات دخانی استفاده میکنید، نمک زیادی مصرف میکنید و فعالیت بدنی زیادی ندارید، بیشتر در معرض خطر بزرگشدن بطن چپ قرار دارید.
علائم هیپرتروفی بطن چپ
هیپرتروفی بطن چپ معمولا بهتدریج ایجاد میشود. بعضی از افراد، بهویژه در مراحل اولیه بیماری، علائمی ندارند. هیپرتروفی بطن چپ بهخودیخود علائمی ایجاد نمیکند ولی ممکن است با بدترشدن فشار بر قلب علائم بروز کنند.
تنگی نفس
تنگی نفس یکی از شایعترین نشانههای هیپرتروفی بطن چپ است. ضخیمشدن عضله قلب موجب میشود بطن چپ بهخوبی از خون پر نشود و فشار در ریهها افزایش یابد. این علامت معمولا هنگام فعالیت بدنی ظاهر میشود ولی در مراحل پیشرفته ممکن است حتی در حالت استراحت نیز ایجاد شود.
درد قفسه سینه
افراد مبتلا ممکن است درد، فشار یا سنگینی در قفسه سینه را احساس کنند. این درد زمانی ایجاد میشود که عضله قلب به اکسیژن بیشتری نیاز دارد درحالیکه خونرسانی عروق کرونر برای تأمین این نیاز کافی نیست.
تپش قلب
ضخیمشدن عضله قلب میتواند در سیستم هدایت الکتریکی قلب اختلال ایجاد کند و موجب تپش قلب یا آریتمی شود. بعضی بیماران احساس میکنند ضربان قلبشان سریع، نامنظم یا کوبنده شده است.
خستگی و کاهش تحمل فعالیت
بهدلیل کاهش کارایی قلب در پمپاژ خون، اکسیژن کمتری به عضلات و اندامها میرسد. درنتیجه، فرد هنگام انجام فعالیتهای روزمره یا ورزش زودتر از حد معمول احساس خستگی کرده و توانایی انجام فعالیتهای بدنیاش کاهش مییابد.
سرگیجه
سرگیجه زمانی ایجاد میشود که براثر کاهش برونده قلب، خون کافی به مغز نمیرسد. این علامت ممکن است هنگام فعالیت، تغییر وضعیت ناگهانی یا پس از ورزش شدید بیشتر احساس شود.
غش یا سنکوپ
در بعضی از بیماران، بهویژه در موارد شدید یا زمانی که آریتمی وجود دارد، کاهش ناگهانی جریان خون به مغز موجب ازدستدادن موقت هوشیاری (سنکوپ) میشود.
علائم در مراحل پیشرفته بیماری
هیپرتروفی بطن چپ در مراحل پیشرفته میتواند به نارسایی قلبی منجر شود. در این شرایط، علائمی مانند تنگی نفس در حالت استراحت، تنگی نفس هنگام درازکشیدن، تورم پاها و مچ پا، خستگی شدید و کاهش قابلتوجه توانایی انجام فعالیتهای روزانه بروز میکنند. این علائم نشاندهنده پیشرفت بیماری هستند و به ارزیابی و درمان سریع نیاز دارند.
علائم هشداردهنده هیپرتروفی بطن چپ
درصورت بروز علائم زیر به نزدیکترین مرکز درمانی مراجعه کنید یا با اورژانس تماس بگیرید:
درد شدید قفسه سینه
درد شدید، فشارنده یا احساس سنگینی در قفسه سینه که بیش از چند دقیقه طول کشیده یا به بازو، شانه، گردن، فک یا پشت انتشار یافته میتواند نشانه کاهش شدید خونرسانی به قلب یا حتی سکته قلبی باشد. این وضعیت یک اورژانس پزشکی است و باید فورا به مراکز درمانی مراجعه کنید.
تنگی نفس ناگهانی
اگر تنگی نفس بهطور ناگهانی و شدید ایجاد شود، بهویژه اگر با درد قفسه سینه، تعریق، کبودی لبها یا خسخس سینه همراه باشد، ممکن است نشاندهنده نارسایی حاد قلب یا تجمع مایع در ریهها باشد. این علامت نیز نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
غش کردن
ازدستدادن ناگهانی هوشیاری (سنکوپ)، بهویژه هنگام فعالیت یا ورزش، میتواند نشانه کاهش شدید جریان خون به مغز یا بروز آریتمیهای خطرناک باشد. غش در افراد مبتلا به هیپرتروفی بطن چپ نباید نادیده گرفته شود و باید هرچه سریعتر بررسی شود.
تپش قلب شدید یا نامنظم
احساس ضربان قلب بسیار سریع، نامنظم یا کوبنده، بهویژه اگر با سرگیجه، ضعف، تنگی نفس یا غش همراه باشد، ممکن است نشانه آریتمیهای جدی قلبی باشد. درصورت بروز این علائم باید بدون تأخیر به نزدیکترین مرکز درمانی مراجعه کنید.
هیپرتروفی بطن چپ چگونه تشخیص داده میشود؟
ازآنجاکه هیپرتروفی بطن چپ علل مختلفی دارد، ممکن است متخصص قلب آزمایشهای مختلفی را برای بررسی احتمال ابتلا به این بیماری تجویز کند. حتی اگر علائم این بیماری را نداشته باشید، میتوان آن را در طول غربالگری معمول قلب تشخیص داد.
گرفتن شرح حال و معاینه بالینی
پزشک برای تشخیص هیپرتروفی بطن چپ شما را معاینه میکند و درمورد علائم و سابقه سلامت خانوادگیتان سؤالاتی میپرسد. پزشک فشارخونتان را بررسی میکند و با دستگاهی به نام استتوسکوپ (گوشی پزشکی) به صدای قلبتان گوش میدهد.
نوار قلب (ECG یا EKG)
الکتروکاردیوگرام یا نوار قلب آزمایش سریع و بدون دردی است که ECG یا EKG نیز نامیده میشود. الکتروکاردیوگرام فعالیت الکتریکی قلب را اندازهگیری میکند. در طول این آزمایش حسگرهایی به نام الکترود به قفسه سینه و گاهی بازوها یا پاها متصل میشوند. حسگرها بهوسیله سیم به دستگاهی متصل میشوند که نتایج را نمایش میدهد یا چاپ میکند.
نوار قلب کیفیت ضربانهای قلب را نشان میدهد. برای تشخیص هیپرتروفی بطن چپ در نوار قلب پزشک به دنبال الگوهای سیگنالی میگردد که نشاندهنده ضخیمشدن بافت عضله قلب هستند.
اکوکاردیوگرافی
در اکوکاردیوگرافی از امواج صوتی برای ایجاد تصاویری از قلب درحال کارکردن استفاده میشود. این آزمایش جریان خون در قلب و دریچههای قلب را نشان میدهد. اکوکاردیوگرافی میتواند ضخیمشدن بافت عضله قلب و مشکلات دریچه قلب مربوط به هیپرتروفی بطن چپ را نشان دهد.
تصویربرداری MRI قلب
در MRI قلبی از میدانهای مغناطیسی و امواج رادیویی برای ایجاد تصاویر دقیق از قلب استفاده میشود.
سیتی اسکن قلب
سیتیاسکن قلب (CT) یک روش تصویربرداری است که در آن با استفاده از اشعه ایکس تصاویری دقیق از قلب و رگهای خونی آن ایجاد میشود.
تست ورزش
تست ورزش یا تست استرس قلب عملکرد قلب را هنگام فعالیت بدنی ارزیابی میکند. در این آزمایش بیمار روی تردمیل یا دوچرخه ثابت ورزش میکند و همزمان نوار قلب، ضربان قلب و فشارخون او بررسی میشود. تست ورزش برای تشخیص کاهش خونرسانی به عضله قلب، ارزیابی ظرفیت فعالیت بدنی و بررسی علت علائمی مانند درد قفسه سینه یا تنگی نفس به کار میرود.
با تست ورزش نمیتوان مستقیما هیپرتروفی بطن چپ را تشخیص داد ولی میتوان کاهش خونرسانی به عضله قلب، آریتمی یا کاهش تحمل فعالیت ناشی از این بیماری را مشخص کرد. انجام این تست در برخی بیماران مبتلا به هیپرتروفی شدید یا دارای علائم مناسب نیست و باید از روشهای تشخیصی دیگری استفاده شود.
آزمایشهای خون
با آزمایش خون نمیتوان هیپرتروفی بطن چپ را مستقیما تشخیص داد. از آزمایش خون برای شناسایی علتهای زمینهای و ارزیابی سلامت قلب استفاده میشود. پزشک ممکن است آزمایشهایی را برای بررسی قند خون، سطح کلسترول و تریگلیسرید، عملکرد کبد و کلیه و سطح الکترولیتها درخواست کند.
درصورت وجود احتمال آسیب عضله قلب یا سکته قلبی مارکرهای قلبی مانند تروپونین نیز اندازهگیری میشوند. از نتایج این آزمایشها در کنار اکوکاردیوگرافی، نوار قلب و سایر روشهای تصویربرداری برای تشخیص دقیق و انتخاب بهترین روش درمان استفاده میشود.
معیارهای تشخیصی هیپرتروفی بطن چپ در اکو قلب
اکوکاردیوگرافی با اندازهگیری ضخامت دیواره قلب و محاسبه توده بطن چپ، هیپرتروفی بطن چپ را تشخیص میدهد. با انجام این اندازهگیریها پزشکان میتوانند تشخیص دهند که آیا عضله قلب بهطور غیرطبیعی ضخیم شده است یا خیر.
با استفاده از اکوکاردیوگرافی (سونوگرافی قلب) ضخامت دیواره بینبطنی (دیوارهای که بطن چپ و راست قلب را از هم جدا میکند) و دیواره خلفی بطن چپ در پایان ضربان قلب، معمولا زمانی که قلب در آرامترین حالت خود (پایان دیاستول) است، اندازهگیری میشود.
محاسبه توده بطن چپ (LVM): از آنجا که ضخامت دیواره به تنهایی کل داستان را بیان نمیکند، نرمافزار سونوگرافی ابعاد داخلی حفره قلب را به همراه قد و وزن بیمار برای تعیین شاخص توده بطن چپ (LVMI) در نظر میگیرد.
ضخامت طبیعی دیواره بطن چپ
در قلب سالم دیواره بطنها ضخامت مشخصی دارد که موجب میشود بهطور مؤثری عمل کنند. بهطور معمول، دیواره بطن چپ ضخیمتر از بطن راست است زیرا باید خون را به سراسر بدن پمپ کند، درحالیکه بطن راست فقط خون را به ریهها پمپ میکند.
ضخامت طبیعی دیواره بطن چپ از ۶ تا ۱۱ میلیمتر متغیر است. افزایش یا کاهش غیرطبیعی ضخامت دیوارههای بطن میتواند نشاندهنده بیماریهای مختلف قلبی از هیپرتروفی ناشی از فشارخون بالا گرفته تا کاردیومیوپاتیها باشد.
چه زمانی تشخیص LVH مطرح میشود؟
تشخیص هیپرتروفی بطن چپ با اکوکاردیوگرافی زمانی انجام میشود که شاخص توده بطن چپ (LVMI) از آستانههای طبیعی خاصی فراتر رود. (شاخص توده بطن چپ با تقسیم وزن کل بطن چپ بر سطح بدن بیمار محاسبه میشود.) طبق دستورالعملهای انجمن اکوکاردیوگرافی آمریکا اگر LVMI در زنان بیش از ۹۵ گرم بر متر مربع و در مردان بیش از ۱۱۵ گرم بر متر مربع باشد LVH تشخیص داده میشود.
متخصصان قلب علاوهبر محاسبه جرم به ضخامت دیواره برحسب میلیمتر نیز توجه میکنند. ضخامت طبیعی برای هر دو جنس کمتر از ۱۱ میلیمتر است.
عوارض هیپرتروفی بطن چپ
LVH ساختار قلب و نحوه عملکرد آن را تغییر میدهد. در این بیماری بطن چپ ضعیف و سفت میشود. این مانع از پرشدن صحیح حفره بطن چپ قلب از خون میشود. درنتیجه فشارخون در قلب افزایش مییابد.
معمولا سایر مشکلات قلبی منجر به هیپرتروفی بطن چپ میشوند. این مشکلات در کنار LVH خطر عوارض جدی را افزایش میدهند. LVH درصورت عدم درمان بر توانایی قلب در پمپاژ مؤثر خون تأثیر میگذارد. این تغییرات خطر ابتلا به سایر مشکلات ازجمله موارد زیر را افزایش میدهد.
نارسایی قلبی
نارسایی قلبی بیماری طولانیمدتی است که در آن قلب نمیتواند خون را بهخوبی پمپ کند تا نیازهای بدن را برآورده کند. در این بیماری قلب هنوز کار میکند ولی ازآنجاکه نمیتواند مقدار خون کافی را مدیریت کند، خون در سایر قسمتهای بدن تجمع مییابد. بیشتر اوقات خون در ریهها، پاها و ساق پا جمع میشود.
در نارسایی قلبی قلب مانند بخش حملونقلی است که نمیتواند تمام محمولهها را به مقصد موردنظر برساند. بخش حملونقل همیشه عقب است و کارها روی هم انباشته میشوند. وقتی کارها روی هم انباشته میشوند مشکلاتی ایجاد میکنند.
آریتمی قلبی
آریتمی قلبی مشکلی در ریتم قلب است. این اتفاق زمانی میافتد که سیگنالهای الکتریکی کنترلکننده ضربان قلب آنطور که باید کار نمیکنند. درنتیجه، قلب خیلی سریع، خیلی آهسته یا نامنظم میتپد. ممکن است احساس کنید که قلبتان تند میزند، میلرزد، میکوبد، ضربانها را جا میاندازد یا ضربانهای اضافی دارد.
قلب باید با ریتمی ثابت و منظم بتپد. مشکلات مربوط به قسمتهای مختلف قلب یا جریان خون غیرطبیعی به قلب میتوانند بر ریتم طبیعی قلب اثر بگذارند. ریتم طبیعی قلب مهم است زیرا قلب با پمپاژ خون مواد مغذی و اکسیژن موردنیاز تمام قسمتهای بدن را تأمین میکند. ریتم غیرطبیعی قلب در رساندن اکسیژن و مواد مغذی به قسمتهای مختلف بدن اختلال ایجاد میکند.
فیبریلاسیون دهلیزی
قلب با استفاده از یک سیستم هدایتی کنترل میشود که سیگنالهای الکتریکی را ارسال میکند. ارسال این سیگنالها موجب ضربان قلب میشود. فیبریلاسیون دهلیزی (Atrial Fibrillation) نوعی آریتمی است که براثر مشکلی در سیستم هدایتی به وجود میآید و میتواند موجب شود که قلب خیلی آهسته، خیلی سریع یا نامنظم بتپد.
فیبریلاسیون دهلیزی زمانی اتفاق میافتد که سیگنالهای الکتریکی در حفرههای بالایی (دهلیزها) قلب بهدرستی ارسال نمیشوند. این سیگنالها باید ثابت و منظم باشند ولی دچار ارتعاش یا تکان ناگهانی (فیبریلاسیون) میشوند. این موجب میشود که قلب بهطور تصادفی بتپد و خون را آنطور که باید پمپاژ نکند.
هیپرتروفی بطن چپ مستقیما موجب فیبریلاسیون دهلیزی (AF) نمیشود ولی با ایجاد تغییرات ساختاری و الکتریکی در قلب، احتمال بروز آن را افزایش میدهد. ضخیم و سفت شدن بطن چپ موجب میشود که بهخوبی از خون پر نشود و خون در دهلیز چپ جمع شود. درنتیجه فشار داخل دهلیز افزایش مییابد و دهلیز چپ بهتدریج کشیده و بزرگ میشود.
بزرگی دهلیز چپ یکی از مهمترین عوامل خطر فیبریلاسیون دهلیزی است زیرا کشیدهشدن دیواره دهلیز موجب التهاب و تشکیل بافت فیبروز میشود. این بافت مسیر طبیعی انتقال جریان الکتریکی را مختل میکند و موجب ایجاد مدارهای الکتریکی غیرطبیعی میشود. در این شرایط پیامهای الکتریکی در دهلیزها بهصورت نامنظم و بسیار سریع منتشر میشوند و دهلیزها بهجای انقباض منظم، دچار لرزش (فیبریلاسیون) میشوند.
سکته مغزی
سکته مغزی یک فوریت پزشکی است و زمانی اتفاق میافتد که چیزی مانع از رسیدن جریان خون کافی به مغز شود. هیپرتروفی بطن چپ مستقیما موجب سکته مغزی نمیشود ولی با ایجاد تغییراتی در ساختار و عملکرد قلب، خطر آن را افزایش میدهد.
ضخیمشدن عضله بطن چپ موجب سفتشدن آن و اختلال در پُرشدن قلب از خون میشود. درنتیجه، فشار داخل دهلیز چپ افزایش یافته و بهمرور زمان دهلیز چپ بزرگ میشود. این تغییرات احتمال بروز فیبریلاسیون دهلیزی را بالا میبرد. فیبریلاسیون دهلیزی آریتمیای است که در آن خون ممکن است در دهلیز چپ راکد بماند و لخته تشکیل شود. اگر این لخته از قلب جدا شده و وارد جریان خون شود، ممکن است به شریانهای مغز برسد و موجب سکته مغزی ایسکمیک شود.
علاوهبر این، هیپرتروفی بطن چپ اغلب با بیماریهایی مانند فشارخون بالا، آترواسکلروز، دیابت و نارسایی قلبی همراه است که همگی از عوامل مهم افزایشدهنده خطر سکته مغزی هستند.
ایسکمی و کاهش خونرسانی قلب
در هیپرتروفی بطن چپ ضخیمشدن عضله قلب موجب افزایش نیاز آن به اکسیژن و مواد مغذی میشود درحالیکه عروق کرونر همیشه نمیتوانند خون کافی را به عضله ضخیمشده برسانند. این عدم تعادل بین نیاز قلب به اکسیژن و میزان خونرسانی، ایسکمی قلبی یا کاهش خونرسانی به عضله قلب نامیده میشود.
ایسکمی قلبی میتواند با علائمی مانند درد یا احساس فشار در قفسه سینه، تنگی نفس و کاهش تحمل فعالیت بدنی همراه باشد. این علائم معمولا هنگام ورزش، فعالیت شدید یا استرس بروز میکنند زیرا در این شرایط قلب به اکسیژن بیشتری نیاز دارد. اگر ایسکمی شدید یا طولانیمدت باشد خطر بروز عوارضی مانند آریتمی، آسیب به عضله قلب و حتی سکته قلبی افزایش مییابد.
ایست قلبی ناگهانی
ایست قلبی ناگهانی بهدلیل یک مشکل الکتریکی اتفاق میافتد که موجب میشود قلب دیگر نتپد. وقتی قلب پمپاژ خون را متوقف میکند فرد بیهوش میشود. ایست قلبی میتواند در عرض چند دقیقه موجب مرگ شود. به همین دلیل افراد حاضر در صحنه باید فورا درخواست کمک کنند و احیای قلبی ریوی (CPR) را شروع کنند. شانس زنده ماندن فرد زمانی بیشتر است که فورا کمک دریافت کند.
درمان هیپرتروفی بطن چپ
درمان هیپرتروفی بطن چپ به علت آن بستگی دارد. درمان علت LVH موجب توقف یا کُندشدن پیشرفت بیماری میشود. روشهای درمانی میتواند شامل مصرف دارو، روشهای کاتترگذاری یا جراحی باشد. کنترل شرایطی مانند فشارخون بالا و آپنه خواب (که میتواند موجب افزایش فشارخون شود) مهم است.
درمان علت زمینهای بیماری
درمان هیپرتروفی بطن چپ بر برطرفکردن علت اصلی ضخیمشدن عضله قلب تمرکز دارد. در بسیاری از بیماران کنترل بیماری زمینهای میتواند از پیشرفت هیپرتروفی جلوگیری کرده و حتی موجب کاهش تدریجی ضخامت عضله قلب شود.
کنترل فشارخون
کاهش فشارخون در جلوگیری از بدترشدن هیپرتروفی بطن چپ مؤثر است و میتواند خطر نارسایی قلبی، حمله قلبی یا سکته مغزی را کاهش دهد. مطالعات نشان دادهاند که با کاهش فشارخون، LVH میتواند بهبود یابد و حتی معکوس شود. البته عوامل دیگری نیز نقش دارند. اگر مدت زیادی فشارخون بالا داشتهاید و چاق هستید ممکن است نتوانید روند LVH را معکوس کنید.
کنترل دیابت و چربی خون
کنترل دیابت و چربی خون در جلوگیری از پیشرفت هیپرتروفی بطن چپ و کاهش خطر عوارض قلبی نقش مهمی دارد. قند خون بالا و افزایش کلسترول میتواند به دیواره رگها آسیب برساند، موجب تصلب شرایین شود و فشار بیشتری به قلب وارد کند.
برای کنترل دیابت و چربی خون رعایت رژیم غذایی سالم، فعالیت بدنی منظم، حفظ وزن مناسب و مصرف منظم داروهای تجویزشده اهمیت زیادی دارد. در افراد مبتلا به دیابت، حفظ قند خون در محدوده هدف و در افراد دارای چربی خون بالا، کاهش سطح کلسترول LDL میتواند به حفظ سلامت قلب و عروق کمک کند.
درمان آپنه خواب
درمان آپنه انسدادی خواب میتواند به کاهش فشار واردشده بر قلب و جلوگیری از پیشرفت هیپرتروفی بطن چپ کمک کند. در این بیماری وقفههای مکرر تنفس هنگام خواب موجب کاهش اکسیژن خون، افزایش فشارخون و افزایش بار کاری قلب میشود.
درمان مؤثر آپنه خواب علاوهبر بهبود کیفیت خواب و کاهش خستگی روزانه به کنترل بهتر فشارخون، کاهش بار کاری قلب و کاهش خطر پیشرفت هیپرتروفی بطن چپ و سایر بیماریهای قلبیعروقی کمک میکند.
داروهای درمان هیپرتروفی بطن چپ
از دارو برای درمان علائم و پیشگیری از عوارض هیپرتروفی بطن چپ استفاده میشود. داروهای فشارخون میتوانند به کاهش ضخیمشدن عضله قلب یا جلوگیری از آن کمک کنند. نوع داروی مورداستفاده به علت هیپرتروفی بطن چپ بستگی دارد.
از داروهای زیر میتوان برای درمان هیپرتروفی بطن چپ یا شرایطی که موجب آن شدهاند استفاده کرد.
مهارکنندههای ACE
مهارکنندههای آنزیم تبدیلکننده آنژیوتانسین یا مهارکنندههای ACE رگهای خونی را گشاد میکنند تا فشارخون را کاهش دهند. آنها جریان خون را بهبود داده و فشار روی قلب را کاهش میدهند. عوارض جانبی این داروها شامل سرفه مداوم است.
داروهای ARB
مسدودکنندههای گیرنده آنژیوتانسین ۲ که ARB نیز نامیده میشوند مزایایی مشابه مهارکنندههای ACE دارند ولی موجب سرفه مداوم نمیشوند. داروهای ARB از داروهای رایج برای درمان فشارخون بالا و بعضی از بیماریهای قلبی هستند. این داروها با مهار اثر هورمون آنژیوتانسین ۲ موجب گشادشدن رگهای خونی، کاهش فشارخون و کاهش بار کاری قلب میشوند.
بتابلاکرها
مسدودکنندههای بتا در کنترل ضربان قلب مؤثرند. بهعلاوه این داروها به قلب کمک میکنند تا خون را با نیروی کمتری حرکت دهد.
مسدودکنندههای کانال کلسیم
مسدودکنندههای کانال کلسیم عضله قلب را شل کرده و رگهای خونی را گشاد میکنند. درنتیجه فشارخون کاهش مییابد.
داروهای ادرارآور
داروهای ادرارآور یا دیورتیک میزان مایعات بدن را کاهش میدهند و فشارخون را پایین میآورند.
درمانهای جراحی و مداخلات تخصصی
گاهی درمانهای دارویی کافی نیست و باید از روشهای جراحی استفاده شود. برای درمان هیپرتروفی بطن چپ میتوان از روشهای زیر استفاده کرد.
جراحی دریچه آئورت
برای درمان هیپرتروفی بطن چپ که ناشی از تنگی دریچه آئورت است، میتوان از عمل کاتتر یا جراحی برای ترمیم یا تعویض دریچه آئورت استفاده کرد. جراحی دریچه آئورت موجب بهبود جریان خون میشود.
تعویض دریچه قلب
اگر نتوانیم دریچه قلب را ترمیم کنیم از جراحی تعویض دریچه قلب برای جایگزینی آن با دریچهای جدید استفاده میکنیم. تعویض دریچه درمانی رایج برای بیماری دریچه آئورت و بیماری دریچه میترال است.
دریچه قلب جدید ممکن است بیولوژیکی (ساختهشده از بافت) یا مکانیکی (ساختهشده از قطعات مصنوعی) باشد. دریچههای بیولوژیکی حدود ۱۰ تا ۲۰ سال دوام میآورند. دریچههای مکانیکی ممکن است تا آخر عمر دوام بیاورند ولی به مصرف رقیقکنندههای خون نیاز دارند.
همه ما در قلب خود چهار دریچه داریم. جراحان میتوانند هریک از آنها را تعویض کنند ولی دریچه آئورت دریچهای است که بیشتر از همه تعویض میشود.
سپتال مایکتومی
سپتال مایکتومی یک عمل جراحی قلب باز است که برای درمان بعضی از بیماران مبتلا به کاردیومیوپاتی هیپرتروفیک، یکی از علل هیپرتروفی بطن چپ، انجام میشود. در این بیماری دیواره عضلانی بین دو بطن قلب (سپتوم) بهطور غیرطبیعی ضخیم میشود و مسیر خروج خون از بطن چپ را تنگ میکند. این انسداد موجب میشود قلب برای پمپاژ خون با فشار بیشتری کار کند و علائمی مانند تنگی نفس، درد قفسه سینه، خستگی و گاهی سرگیجه یا غش ایجاد شود.
در جراحی سپتال مایکتومی جراح بخشی از عضله ضخیمشده سپتوم را برمیدارد تا مسیر خروج خون از بطن چپ بازتر شود. این کار موجب بهبود جریان خون، کاهش فشار واردشده به قلب و تسکین علائم بیماری میشود.
سپتال مایکتومی معمولا زمانی توصیه میشود که علائم بیمار با درمان دارویی کنترل نشود یا انسداد مسیر خروج خون از بطن چپ شدید باشد.
کاشت ICD در بیماران پرخطر
کاشت دفیبریلاتور قلبی قابلکاشت (ICD) برای همه بیماران مبتلا به هیپرتروفی بطن چپ انجام نمیشود. این دستگاه معمولا برای بیمارانی توصیه میشود که در معرض خطر بالای آریتمیهای کشنده یا مرگ ناگهانی قلبی قرار دارند، مانند بعضی از بیماران مبتلا به کاردیومیوپاتی هیپرتروفیک یا افرادی که دچار اختلالات شدید عملکرد قلب شدهاند.
ICD بهطور مداوم ریتم قلب را پایش میکند. اگر آریتمی خطرناکی مانند تاکیکاردی بطنی یا فیبریلاسیون بطنی رخ دهد، دستگاه با ارسال ضربانهای تنظیمکننده یا شوک الکتریکی، ریتم طبیعی قلب را بازمیگرداند و از ایست قلبی جلوگیری میکند.
درمان هیپرتروفی بطن چپ با اصلاح سبک زندگی
تغییرات سبک زندگی میتواند موجب کاهش فشارخون و بهبود سلامت قلب شود. بعضی از تغییراتی که میتوانید در سبک زندگی خود ایجاد کنید عبارتاند از:
- پرهیز از سیگار و تنباکو: ترک سیگار بهترین راه برای کاهش خطر ابتلا به بیماریهای قلبی و عوارض آن است.
- اجتناب از مصرف الکل: الکل فشارخون را افزایش میدهد، بهخصوص اگر به مقدار زیاد مصرف شود.
- مدیریت وزن: اگر اضافهوزن دارید یا چاق هستید، کاهش فقط چند کیلوگرم میتواند فشارخونتان را کاهش دهد. کاهش وزن ممکن است موجب معکوسشدن روند هیپرتروفی بطن چپ شود.
- کنترل استرس: راههایی برای کاهش استرس عاطفی پیدا کنید. ورزش، تمرین ذهنآگاهی و ارتباط با دیگران بعضی از راههای کاهش استرس هستند.
رژیم غذایی مناسب برای بیماران مبتلا به هیپرتروفی بطن چپ
رژیم غذایی سالم در کنترل فشارخون، کاهش بار کاری قلب و پیشگیری از پیشرفت هیپرتروفی بطن چپ نقش مهمی دارد. این رژیم باید بر مصرف مواد غذایی مغذی و محدودکردن غذاهایی تمرکز داشته باشد که سلامت قلب را به خطر میاندازند.
مواد غذایی مفید
مصرف فراوان میوهها، سبزیجات، غلات کامل، حبوبات، مغزها و دانهها توصیه میشود. همچنین بهتر است منابع پروتئین کمچرب مانند ماهی، مرغ بدون پوست و لبنیات کمچرب جایگزین گوشتهای پرچرب شوند. استفاده از چربیهای سالم مانند روغن زیتون و مصرف ماهیهای حاوی اسیدهای چرب امگا-۳ نیز برای سلامت قلب مفید است.
غذاهای مضر
مصرف نمک، غذاهای فراوریشده، چربیهای اشباع و ترانس، نوشیدنیهای شیرین و قندهای افزوده را کاهش دهید. کاهش مصرف نمک به کنترل فشارخون کمک میکند و کاهش دریافت چربیهای ناسالم و قند، خطر بیماری عروق کرونر و سایر عوارض قلبیعروقی را کاهش میدهد.
ورزش در هیپرتروفی بطن چپ
ورزش منظم و متناسب با شرایط بیمار میتواند به بهبود سلامت قلب، کنترل فشارخون، کاهش وزن و افزایش توان جسمانی در افراد مبتلا به هیپرتروفی بطن چپ کمک کند. بااینحال، نوع و شدت فعالیت بدنی باید با نظر پزشک تعیین شود زیرا بعضی از بیماران، بهویژه افراد مبتلا به بیماریهای قلبی زمینهای، محدودیتهایی در انجام ورزش دارند. بعضی از ورزشها یا تمرینات نیز بهطور موقت فشارخون را افزایش میدهند.
چه ورزشهایی مناسب هستند؟
بهطور کلی، ورزشهای هوازی با شدت متوسط مانند پیادهروی، دوچرخهسواری آرام، شنا یا حرکات کششی سبک برای بسیاری از بیماران مناسب هستند. توصیه میشود که فعالیت بدنی را بهتدریج آغاز کنید و درصورت بروز علائمی مانند درد قفسه سینه، تنگی نفس شدید، سرگیجه یا تپش قلب غیرطبیعی بلافاصله ورزش را متوقف کرده و به پزشک مراجعه کنید.
چه ورزشهایی ممنوع یا محدود هستند؟
ورزشهای قدرتی بسیار سنگین، وزنهبرداری سنگین و فعالیتهای شدید و ناگهانی ممکن است موجب افزایش قابلتوجه فشارخون و بار کاری قلب شوند و برای بعضی از بیماران، بهویژه مبتلایان به کاردیومیوپاتی هیپرتروفیک یا افراد دارای آریتمی، مناسب نباشند. برنامه ورزشی باید براساس علت هیپرتروفی بطن چپ، شدت بیماری و وضعیت کلی سلامت هر فرد تنظیم شود.
پیشگیری از هیپرتروفی بطن چپ
فشارخون بالای کنترلنشده خطر هیپرتروفی بطن چپ را افزایش میدهد. همان تغییرات سبک زندگی سالم که برای درمان فشارخون بالا توصیه میشوند، در جلوگیری از هیپرتروفی بطن چپ نیز مؤثرند. برای پیشگیری از هیپرتروفی بطن چپ نکات زیر را رعایت کنید:
- سیگار نکشید؛
- غذاهای سالم بخورید؛
- نمک کمتری مصرف کنید؛
- از مصرف الکل اجتناب کنید؛
- بهطور منظم ورزش کنید؛
- وزن خود را در محدوده سالم نگه دارید؛
- روزانه ۷ تا ۹ ساعت بخوابید؛
- استرس خود را مدیریت کنید.
اگر سنتان ۱۸ سال یا بیشتر است، دستکم هر دو سال یک بار فشارخون خود را بررسی کنید. اگر عوامل خطر بیماری قلبی دارید یا بالای ۴۰ سال سن دارید، ممکن است به بررسیهای مکررتری نیاز داشته باشید.
از پزشک خود بپرسید که چه میزان فشارخون برای شما مناسب است. ممکن است پزشک توصیه کند که فشارخون خود را در خانه بررسی کنید. دستگاههای فشارخون خانگی در فروشگاهها و داروخانههای محلی موجود است.
اگر مبتلا به بیماری قلبیای هستید که میتواند منجر به LVH شود، تشخیص و درمان زودهنگام آن برای جلوگیری از ابتلا به هیپرتروفی بطن چپ اهمیت زیادی دارد. اقدام و درمان بهموقع خطر آسیب به عضله قلب را نیز کاهش میدهد.
کلام آخر دکتردکتر
عدم درمان هیپرتروفی بطن چپ و بیماریهای قلبی مرتبط با آن خطر ابتلا به بیماریهای جدی قلبی یا حتی مرگ را افزایش میدهد. کُند یا متوقف کردن پیشرفت هیپرتروفی بطن چپ خطر آسیب شدید قلبی را کاهش میدهد. تشخیص زودهنگام و دقیق، کلید بهبود چشمانداز بیماران مبتلا به این بیماری است.
اگر دچار درد شدید قفسه سینه، تنگی نفس، علائم سکته مغزی و ضربان قلب ناگهانی یا نامنظم شدید فورا به اورژانس مراجعه کنید. برای مشاوره آنلاین با بهترین متخصصان قلب کشور یا دریافت نوبت مطب آنها میتوانید از خدمات دکتردکتر استفاده کنید.
