بیماری آدیسون چیست؟ از علائم اولیه تا روش‌های درمان

بیماری آدیسون از بیماری‌های نادر و تهدیدکننده زندگی است که در آن‌ها غدد فوق‌کلیوی نمی‌توانند مقدار کافی از هورمون‌های ضروری تولید کنند. این هورمون‌ها بدن را زنده نگه‌ می‌دارند و عملکرد آن را تنظیم می‌کنند؛ به‌ همین‌ دلیل نیز اختلالات این غدد عوارض جدی و گاهی تهدیدکننده زندگی مانند بحران آدرنال به‌ همراه دارد. باتوجه‌به اینکه علائم آدیسون در مراحل اولیه واضح نیست و همین‌ موضوع باعث تشخیص دیرهنگام می‌شود، در این مقاله از مجله سلامت دکتردکتر علاوه‌بر انواع نارسایی آدرنال، علت و علائم، روش‌های تشخیص و درمان نیز ارائه می‌شود تا از پیشرفت بیماری جلوگیری کنید.

بیماری آدیسون چیست؟

بیماری آدیسون (Addison’s Disease) که به آن نارسایی اولیه آدرنال (Adrenal Insufficiency) نیز می‌گویند نوعی بیماری مزمن نادر است که در آن غدد فوق‌کلیه نمی‌توانند به‌اندازه کافی هورمون‌های ضروری بدن را‌ تولید کنند. این بیماری اغلب به‌دلیل حمله خودایمنی رخ می‌دهد و با دارو کنترل می‌شود.

غده فوق‌کلیوی غده‌ای کوچک و مثلثی‌شکل است که در بالای کلیه‌ها قرار دارد و بخشی از سیستم غدد درون‌ریز بدن را تشکیل می‌دهد. هورمون‌های کورتیزول و آلدوسترون توسط این غدد تولید می‌شوند و نقش مهمی در بدن دارند؛ با کاهش میزان تولید این هورمون‌ها عملکرد طبیعی اندا‌م‌های حیاتی بدن مختل خواهد شد و فرد به آدیسون مبتلا می‌شود.

این بیماری در هر سنی رخ می‌دهد و افراد مبتلا به آن تا زمانی‌ که داروها را طبق دستور پزشک مصرف کنند، زندگی عادی خواهند داشت.

تعریف ساده و علمی نارسایی آدرنال

یکی از راه‌هایی که بدن خود را در وضعیت تعادل نگه‌ می‌دارد، استفاده از پیام‌رسان‌های شیمیایی به‌ نام هورمون‌ها برای تنظیم عملکردهای مختلف است. درست بالای هریک از کلیه‌ها، ۱ غده آدرنال کوچک وجود دارد که وظیفه آن تولید هورمون‌هایی ضروری برای زندگی سالم است؛ وقتی این غده‌ها به‌اندازه کافی هورمون تولید نکنند، به بیماری نارسایی آدرنال (بیماری آدیسون) مبتلا می‌شوید.

کورتیزول هورمونی است که به بدن کمک می‌کند تا به استرس به‌ویژه استرس بیماری، آسیب یا جراحی پاسخ دهد. این هورمون همچنین، در حفظ فشار خون، عملکرد قلب، سیستم ایمنی و تنظیم سطح قند خون نقش دارد؛ به همین دلیل نیز ترشح مقدار کافی از آن برای بدن ضروری است.

آلدوسترون هورمونی است که بر تعادل سدیم (نمک) و پتاسیم در خون تأثیر می‌گذارد. چنین فرایندی میزان مایعاتی که کلیه‌ها به‌صورت ادرار دفع می‌کنند کنترل خواهد کرد. کنترل مایعات دفع‌شده به‌صورت ادرار نیز بر حجم خون و فشار خون پایین یا بالا تأثیر می‌گذارد.

انواع بیماری آدیسون

نارسایی آدرنال به چند مرحله مختلف زیر دسته‌بندی می‌شود که به آن انواع بیماری آدیسون می‌گویند:

نارسایی اولیه فوق‌کلیه یا آدیسون خودایمنی

افراد زمانی به نارسایی اولیه آدرنال یا بیماری آدیسون مبتلا می‌شوند که غدد فوق‌کلیوی به‌دلیل اختلال عملکرد قادر به تولید هورمون‌های کورتیزول و آلدوسترون کافی در بدن نیستند؛ چنین شرایطی بیشتر زمانی رخ می‌دهد که سیستم ایمنی بدن به‌اشتباه به قشر آدرنال (بزرگ‌ترین بخش غده فوق‌کلیوی) حمله می‌کند و به آن آسیب می‌زند.

نارسایی ثانویه

اختلالی مرتبط با آدیسون به‌ نام نارسایی ثانویه آدرنال زمانی رخ می‌دهد که هیپوفیز (اندامی به‌اندازه نخود در پایه مغز بالای پیشانی) به‌‌اندازه‌ کافی هورمون آدرنوکورتیکوتروپیک (ACTH) آزاد نمی‌کند؛ این هورمون به قشر آدرنال کمک می‌کند تا عملکرد سالم و طبیعی داشته باشد.

اگر غده هیپوفیز ارسال سیگنال‌های هورمونی ACTH را متوقف کند، عملکرد غدد فوق‌کلیوی مختل می‌شود و نمی‌توانند هورمون کورتیزول تولید کنند، اما همچنان قادر به تولید هورمون آلدوسترون هستند.

توقف ترشح مقدار طبیعی و کافی از ACTH به‌دلیل آسیب اغلب به‌دلیل آسیب مغزی تروماتیک و پان‌هیپوپیتویتاریسم اتفاق می‌افتد. با کاهش و توقف ساخت هورمون‌های ضروری بدن، علائم اولیه بیماری آدیسون بروز می‌کنند.

افراد مبتلا به نارسایی ثانویه به‌دلیل تولید هورمون آلدوسترون معمولاً مشکلات کمتری با فشار خون پایین و اختلال سطح نمک نسبت به افراد مبتلا به نارسایی اولیه آدرنال دارند.

نارسایی ثالثیه

نارسایی ثالثیه آدرنال زمانی اتفاق می‌افتد که هیپوتالاموس (ناحیه کوچکی از مغز بالای غده هیپوفیز) تولید هورمون آزادکننده کورتیکوتروپین (CRH) را متوقف کند. این هورمون نقش مهمی در کمک به غده هیپوفیز برای تولید مقدار کافی از هورمون آدرنوکورتیکوتروپین (ACTH) دارد. بدون ACTH کافی، غدد فوق‌کلیوی نمی‌توانند کورتیزول کافی تولید کنند؛ چنین مشکلی اغلب زمانی رخ می‌دهد که بعد از مصرف داروهای استروئیدی برای مدتی مشخص، ناگهان مصرف آن‌ها را قطع کنید.

این نوع نارسایی آدرنال باید متفاوت از آنمی خودایمنی ثانویه بررسی شود، چون مشکلی رایج است؛ در بیشتر موارد، اختلالات غدد کلیوی در نارسایی ثالثیه بهبود پیدا می‌کنند، درحالی‌که در سایر اشکال آنمی اولیه و ثانویه بهبودی امکان‌پذیر نیست. تفکیک ثانویه و ثالثیه بسیار سخت است و این ۲ اغلب به‌عنوان ثانویه در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.

تفاوت نارسایی اولیه و ثانویه و ثالثیه

تفاوت نارسایی اولیه با ثانویه و ثالثیه آدرنال به شرح زیر است:

انواع نارسایی آدرنال	نقطه شروع نارسایی	علت ابتلا	امکان بهبودی قطعی
نارسایی اولیه	غده آدرنال	تخریب سلول‌های غدد فوق‌کلیوی توسط سیستم ایمنی؛ عفونت‌ها؛ برداشتن غدد فوق‌کلیوی؛ خونریزی آدرنال.	ندارد
نارسایی ثانویه	غده هیپوفیز	آسیب مغزی تروماتیک؛ آسیب به غده هیپوفیز؛ پان‌هیپوپیتویتاریسم؛ تومورهای هیپوفیز؛ اختلالات ژنتیکی؛ مصرف برخی داروها.	ندارد
نارسایی ثالثیه	هیپوتالاموس	قطع ناگهانی کورتیکواستروئیدها بعد از مصرف طولانی‌مدت	ممکن است

علت بیماری آدیسون چیست؟

نارسایی اولیه، ثانویه و ثالثیه آدرنال هرکدام علت متفاوتی دارند؛ دلایل این نارسایی‌ها در واقع علت بیماری آدیسون و به شرح زیر است:

اختلالات خودایمنی (شایع‌ترین علت) یکی از علت های بیماری آدیسون

در نارسایی آدرنال، غدد فوق‌کلیوی به‌حدی آسیب دیده‌اند که دیگر قادر به تولید هورمون نیستند. علت این نوع بیماری آدیسون در بیشتر موارد، حمله سیستم ایمنی به غدد فوق‌کلیوی است؛ در اختلالات خودایمنی، سیستم ایمنی بدن ممکن است هر عضو یا ناحیه‌ای را با ویروس، باکتری یا مهاجم خارجی اشتباه بگیرید و به‌ آن حمله کند.

۷۰٪ تا ۷۵٪ از موارد ابتلا به آدیسون به‌دلیل اختلالات خودایمنی است. حمله سیستم ایمنی به قسمت بیرونی غدد فوق‌کلیوی (قشر آدرنال) باعث ازبین‌رفتن لایه بیرونی این غدد می‌شود؛ لایه بیرونی همان‌جایی است که هورمون کورتیزول و آلدوسترون را تولید می‌کند.

علائم آدیسون ناشی از اختلالات خودایمنی معمولاً زمانی بروز می‌کنند که بیشتر از ۹۰٪ قشر آدرنال آسیب دیده باشد. این میزان از آسیب حدود چندین‌ماه یا حتی چندین‌سال زمان می‌برد؛ به همین دلیل نیز تشخیص زودهنگام تأثیر زیادی در بهبودی بیمار دارد.

بیماری خودایمنی آدیسون ممکن است به‌عنوان بخشی از سندرم نادر و ارثی به‌ویژه سندرم‌های خودایمنی پلی‌اندوکرین | (APS نوع ۱) و || رخ دهد، البته احتمال ابتلا به این بیماری با سندرم چندغده‌ای خودایمنی و سایر بیماری‌های خودایمنی ازجمله موارد زیر نیز افزایش می‌یابد:

• اختلالات غده تیروئید؛
• دیابت نوع ۱؛
• کم‌خونی خطرناک و شدید؛
• بیماری گریوز (شایع‌ترین علت پُرکاری تیروئید)؛
• درماتیت هرپتیفرم (بیماری پوستی خودایمنی و مزمن)؛
• بیماری ویتیلیگو (پیسی)؛
• تیروئیدیت مزمن (بیماری هاشیموتو)؛
• بیماری میاستنی گراویس (بیماری خودایمنی بافت‌های اعصاب و عضلات).

خونریزی یا نکروز غده آدرنال یکی از دلایل بیماری آدیسون

غده آدرنال آسیب‌پذیر است و منبع خون‌رسانی منحصربه‌فردی دارد. این غده مقدار زیادی خون از چندین شریان دریافت می‌کند، اما تنها ۱ ورید اصلی برای تخلیه خون دارد؛ اگر این ورید، مسدود یا تنگ شود، خون داخل غدد فوق‌کلیوی به‌ دام می‌افتد و با بالارفتن فشار، باعث پارگی رگ‌های ظریف و خونریزی می‌شود.

خونریزی یا نکروز (مرگ بافت) آدرنال یکی از دلایل ابتلا به بیماری آدیسون در کودکان و بزرگسالان است. این شرایط خطرناک است و باعث وضعیتی اورژانسی به‌ نام «نارسایی حاد آدرنال» می‌شود.

عوامل متعددی خطر خونریزی و مرگ بافت غده آدرنال را افزایش می‌دهند، مثلاً استرس فیزیولوژیکی، جریان خون به غدد فوق‌کلیوی را افزایش می‌دهد، و درنتیجه، رگ‌ها تحت‌فشار قرار می‌گیرند؛ فشار اضافی به رگ‌های خونی کوچک باعث پارگی‌ آن‌ها می‌شود و غده آدرنال خونریزی می‌کند.

برخی عفونت‌های باکتریایی جدی و شدید نیز باعث خونریزی و مرگ بافت در هر ۲ غده فوق‌کلیوی، شوک سریع و فروپاشی گردش خون می‌شوند.

علت خونریزی یا نکروز غده فوق‌کلیوی	دلایل اصلی
تروما و استرس ترومای فیزیکی	ضربه فیزیکی به شکم یا کمر
استرس فیزیولوژیکی شدید	جراحی‌های بزرگ مانند عمل قلب و لگن؛ سوختگی‌های شدید؛ حملات قلبی یا نارسایی قلبی.
عفونت‌های شدید باکتریایی	سپسیس شدید و پخش عفونت ازطریق جریان خون
سندرم واترهاوس-فریدریشسن	خونریزی ناگهانی و گسترده بافت در هر ۲ غده فوق‌کلیوی
اختلالات لخته‌شدن خون	سندرم آنتی‌فسفولیپید (اختلال ایجاد لخته خون)؛ انعقاد داخل عروقی منتشر (DIC)؛ مسدودشدن وریدهای فوق‌کلیوی؛ ایجاد فشار و خونریزی یا مرگ بافت.
مصرف داروهای رقیق‌کننده خون	جلوگیری از لخته‌شدن خون و افزایش خطر خونریزی
تومورهای آدرنال	تومورهای فئوکروموسیتوما؛ تومورهای کارسینیوم‌های قشر آدرنال.
جراحی‌ها	آدرنالکتومی (جراحی برداشتن غدد فوق‌کلیوی)؛ جراحی غده هیپوفیز؛ پیوند کبد.

سرطان و متاستاز به آدرنال یکی از علت های بیماری آدیسون

متاستاز به‌معنای جداشدن سلول‌های سرطانی از تومور اصلی در قسمت‌های دیگر بدن و انتشار آن‌ها به سایر اندام‌ها و بافت‌ها است. این سلول‌های تهاجمی به دیواره رگ‌های خونی یا لنف‌ها نفوذ می‌کنند و ازطریق جریان خون یا سیستم لنفاوی در سراسر بدن پخش می‌شوند؛ زمانی‌ که سرطان به آدرنال یا غدد فوق‌کلیوی متاستاز کند، تنها یک انتشار ساده سلول‌های سرطانی نیست و به بیماری آدیسون می‌انجامد.

بیماری‌های عفونی و علت های بیماری آدیسون

عفونت‌های طولانی‌مدت به غدد فوق‌کلیوی آسیب می‌رسانند و باعث ابتلا به آدیسون می‌شوند. ابتلا به این بیماری به‌دلیل عفونت مانند اختلالات خودایمنی شایع نیست؛ عفونت‌های باکتریایی معمولاً بیشتر از عفونت‌های طولانی‌مدت عامل ابتلا به آدیسون هستند.

در گذشته، بیماری سل از علت‌های اصلی ابتلا به اختلال خودایمنی آدیسون بود و هنوز نیز به‌عنوان یکی از دلایل مهم در کشورهای درحال‌توسعه شناخته می‌شود. عفونت‌های طولانی‌مدتی که اغلب خطر انواع نارسایی آدرنال را افزایش می‌دهند به شرح زیر هستند:

• سل؛
• HIV/AIDS؛
• سپسیس؛
• عفونت سیتومگالوویروس (CMV)؛
• برخی عفونت‌های قارچی.

جراحی یا برداشتن غده فوق‌کلیه و بیماری آدیسون

آدرنالکتومی دوطرفه یا برداشتن غده فوق‌کلیوی با جراحی به‌صورت مستقیم باعث ابتلا به اختلال خودایمنی آدیسون نمی‌شود، چون این بیماری اغلب به‌دلیل تخریب خودایمنی قشر آدرنال رخ می‌دهد. با برداشتن غدد فوق‌کلیوی، فرایند تولید هورمون‌های کورتیزول و آلدوسترون مختل یا به‌صورت کامل متوقف خواهد شد. نکته مهم اینکه برداشتن یکی یا هر ۲ غده فوق‌کلیوی تأثیر متفاوتی بر سلامتی فرد دارد و نتایج آن به شرح زیر است:

برداشتن ۱ غده آدرنال

اگر فقط یکی از غده‌های آدرنال برداشته شود و غده دیگر سالم باشد، غده سالم هورمون کورتیزول و آلدوسترون کافی تولید می‌کند؛ در این شرایط نارسایی آدرنال رخ نمی‌دهد.

برداشتن هر ۲ غده آدرنال

اگر هر ۲ غده‌ فوق‌کلیوی برداشته شود، بدن قادر به‌ تولید هورمون‌های ضروری نیست. توقف تولید این هورمون‌ها باعث نارسایی اولیه آدرنال می‌شود؛ با بروز علائم بیماری آدیسون در زنان و مردان بعد از جراحی، باید هرچه‌سریع‌تر درمان اصولی توسط پزشک با تخصص غدد شروع شود.

بیماری آمیلوئیدوز یکی از دلایل بیماری آدیسون

در آمیلوئیدوز، پروتئین‌های آمیلوئید در اندام‌های حیاتی بدن تجمع پیدا می‌کنند و در نهایت، به آن‌ها آسیب می‌زنند. این بیماری با تجمع در غدد فوق‌کلیوی و سپس آسیب به آن‌ها زمینه را برای ابتلا به انواع نارسایی آدرنال یا بیماری آدیسون فراهم می‌کند.

اختلالات مادرزادی و بیماری آدیسون

اختلالات ژنتیکی و مادرزادی از علت‌های شایع ابتلا به این بیماری نیستند، اما احتمال آن هنوز وجود دارد. خطای کد ژنتیکی در بیماری‌های مختلفی باعث ابتلا به بیماری نارسایی آدرنال اولیه یا آدیسون می‌شوند که به شرح زیر هستند:

هیپرپلازی مادرزادی آدرنال (CAH)

CAH یکی از اختلالات ژنتیکی است که در آن غدد فوق‌کلیوی قادر به‌ تولید سطح کافی از هورمون‌های لازم نیستند. در CAH خطای کد ژنتیکی در ژن پروتئینی وجود دارد که مسئول کمک به تولید هورمون کورتیزول در غدد فوق‌کلیوی است.

AMN و ALD

آدرنومیلونوروپاتی (AMN) یا آدرنولکودیستروفی وابسته به X (ALD) از دیگر بیماری‌هایی هستند که در آن‌‌ها خطای کد ژنتیکی ممکن است باعث ابتلا به بیماری آدیسون شود. AMN و ALD اغلب پسران و مردان را تحت‌تأثیر قرار می‌دهند و علاوه‌بر نارسایی آدرنال باعث بروز علائم عصبی نیز می‌شوند.

قطع ناگهانی کورتون یکی از دلایل بیماری آدیسون

قطع ناگهانی کورتون علت اصلی ابتلا به بیماری آدیسون نیست، بلکه باعث نارسایی ثانویه آدرنال می‌شود. زمانی‌ که مدتی‌ طولانی از کورتون‌های مختلف استفاده می‌کنید، با مهار محور هیپوتالاموس-هیپوفیز، غده هیپوفیز میزان ترشح هورمون آدرنوکورتیکوتروپین (ACTH) را کاهش می‌دهد؛ در این حالت، غدد فوق‌کلیوی میزان فعالیت خود را به‌تدریج کم می‌کند و هورمون کورتیزول کمتری تولید می‌شود.

اگر داروهای کورتون به‌صورت ناگهانی قطع شوند، غدد فوق‌کلیوی فرصت کافی برای ازسرگیری تولید مقدار طبیعی کورتیزول ندارد و بدن دچار کمبود این هورمون خواهد شد؛ چنین وضعیتی از نظر علائم شبیه به بیماری آدیسون است، اما علت اصلی کاملا متفاوت است.

عوامل خطر بیماری آدیسون

عوامل مختلفی ممکن است خطر ابتلا به این بیماری را افزایش دهند، اما به‌ معنای ابتلای قطعی به آدیسون نیستند؛ این عوامل در ادامه بررسی می‌شود تا با مدیریت، کنترل و حتی درمان برخی از آن‌ها خطر نارسایی اولیه آدرنال را کاهش دهید:

بیماری‌های خودایمنی همراه یکی از عوامل خطر بیماری آدیسون

یکی از مهم‌ترین عوامل خطر بیماری آدیسون، بیماری‌های خودایمنی هستند. باتوجه‌به اینکه آدیسون نوعی اختلال خودایمنی است، بنابراین بیماری‌های زیر ممکن است خطر آن را افزایش ‌دهند:

• سندرم چند غده‌ای خودایمنی؛
• بیماری گریوز؛
• پرونیشیوز (کم‌خونی بدخیم)؛
• بیماری ویتیلیگو؛
• دیابت نوع ۱؛
• بیماری‌های تیروئید خودایمنی؛
• سلیاک.

سابقه مصرف طولانی کورتون و عوامل خطر بیماری آدیسون

مصرف طولانی‌مدت داروهای کورتون بر نحوه ترشح هورمون‌ها توسط غده هیپوفیز تأثیر می‌گذارند. در این شرایط غده هیپوفیز مقدار ترشح هورمون ACTH را کاهش می‌دهد. هورمون ACTH به قشر آدرنال کمک می‌کند تا عملکردی طبیعی داشته باشد و با کاهش آن، غدد فوق‌کلیوی نمی‌توانند هورمون کورتیزول کافی تولید کنند.

زمانی‌ که مدتی طولانی از داروهای کورتون استفاده می‌کنید، سطح هورمون ACTH همچنان پایین می‌ماند و به‌واسطه آن نیز ترشح کورتیزول و آلدوسترون توسط غدد فوق‌کلیوی کاهش می‌یابد؛ این فرایندها در کنار یکدیگر خطر ابتلا به بیماری نارسایی اولیه آدرنال را افزایش خواهند داد.

سابقه عفونت‌های مزمن یکی از عوامل خطر بیماری آدیسون

برخی عفونت‌های مزمن، غدد فوق‌کلیوی را به‌صورت مستقیم درگیر می‌کنند و به‌مرور به آن آسیب می‌زنند. با تخریب بخش عمده‌ای از قشر آدرنال (معمولاً بیشتر از ۹۰٪) میزان تولید کورتیزول و آلدوسترون کاهش پیدا می‌کند و خطر ابتلا به نارسایی اولیه آدرنال یا آدیسون افزایش می‌یابد؛ افرادی که سابقه عفونت‌های مزمن دارند بیشتر در معرض ابتلا به این بیماری هستند.

ژنتیک، اختلالات نادر و سابقه خانوادگی بیماری آدیسون

بیماری آدیسون با احتمال بسیار پایینی در برخی خانواده‌ها ارثی است. مطالعات نشان دادند عوامل ژنتیکی و اختلالات نادر زیر خطر ابتلا به این بیماری را افزایش می‌دهند:

• ژن‌های کمپلکس آنتی‌طن لکوسیت انسانی (HLA)؛
• شرایط ژنتیکی مانند آدرنولکودیستروفی وابسته به X.

علاوه‌بر ژنتیک و اختلالات نادر، سابقه خانوادگی ابتلا به آدیسون نیز یکی از عوامل خطر این بیماری است.

سن و جنسیت و تأثیر آن بر بیماری آدیسون

سن و جنسیت نیز خطر ابتلا به آدیسون را افزایش می‌دهد و ارتباط آن با این بیماری به شرح زیر است:

• بزرگسالان بین ۳۰ تا ۵۰ سال بسیار بیشتر از کودکان و نوجوانان؛
• زنان حدود ۲ تا ۳ برابر بیشتر از مردان.

پرتودرمانی یکی از عوامل خطر بیماری آدیسون

پرتودرمانی غدد فوق‌کلیوی یا درمان سلول‌های سرطانی نزدیک به آدرنال‌ها با تابش ممکن است خطر ابتلا به بیماری آدیسون را افزایش دهد.

علائم بیماری آدیسون

بیماری آدیسون معمولاً به‌آرامی و طی چند ماه یا حتی چند سال پیشرفت می‌کند و به همین دلیل در مراحل اولیه معمولاً علائم واضحی ندارد. با کاهش مداوم سطح کورتیزول و آلدوسترون، علائم شدیدتر می‌شوند. در موارد عدم درمان به‌موقع و با پیشرفت سریع‌تر بیماری، علائم زیر بروز می‌کنند:

علائم اولیه بیماری آدیسون

علائم اولیه بیماری آدیسون به شرح زیر است:

• خستگی؛
• ضعف مداوم؛
• کمبود انرژی؛
• سرگیجه هنگام بلندشدن از حالت نشسته یا خوابیده؛
• کاهش اشتها؛
• میل به‌ خوردن نمک و غذاهای شور؛
• کاهش وزن؛
• حالت تهوع خفیف؛
• برخی مشکلات گوارشی؛
• دردهای خفیف عضلانی.

علائم شایع و پیشرفته بیماری آدیسون

علائم اولیه معمولاً در مراحل ابتدایی بیماری بروز می‌کنند، اما سؤال اصلی اینجاست که در مراحل پیشرفته علائم بیماری آدیسون چیست؟ اگر یکی یا چند مورد از علائم زیر را دارید باید سریع‌تر به پزشک فوق‌تخصص غدد مراجعه کنید:

• افت فشار خون شدید؛
• زخم دهان؛
• اختلالات الکترولیت و کم‌آبی بدن؛
• تیره‌شدن پوست به‌ویژه ناحیه چین‌های پوستی، آرنج و زانو یا حتی کف دست‌ها؛
• درد عضلات و مفاصل؛
• افت قند خون (بیشتر در کودکان)؛
• حالت تهوع و استفراغ؛
• اسهال در برخی افراد؛
• درد شکم؛
• افت انرژی و خستگی مداوم؛
• هیپوناترمی (کمبود سدیم خون)؛
• کاهش میل جنسی؛
• اختلالات خواب؛
• افزایش تحریک‌پذیری و افسردگی.

علائم بیماری آدیسون در کودکان

علائم بیماری آدیسون در کودکان مشابه بزرگسالان است، اما چون کودکان در مرحله رشد هستند علائم دیگری به شرح زیر دارند:

• کاهش سرعت رشد؛
• کاهش وزن نسبت به سن و قد؛
• خستگی و بی‌حالی؛
• تهوع، استفراغ و درد شکم؛
• افت انرژی با بازی و فعالیت سبک؛
• افت قند خون به‌ویژه در شیرخواران و کودکان خردسال؛
• افت فشار خون، سرگیجه و گاهی غش.

علائم بیماری آدیسون در زنان

علائم این بیماری در زنان و مردان معمولاً مشابه است و بسته به میزان پیشرفت بیماری ممکن است شدیدتر شود، اما زنان علاوه‌بر کاهش میل جنسی و قدرت باروری، علائم دیگری به شرح زیر دارند:

• قاعدگی‌های نامنظم یا قطع پریود در برخی زنان؛
• کاهش انرژی و خستگی شدید در تمام طول روز؛
• کاهش موهای زائد زیربغل و ناحیه تناسلی.

علائم خطرناک و هشداردهنده بیماری آدیسون

میزان خطر این بیماری به سرعت پیشرفت و مدت‌زمان ابتلا بستگی دارد. اگر مدتی طولانی است که به نارسایی آدرنال مبتلا هستید و برای درمان اصولی اقدام نکرده‌اید، علائم خطرناک و هشداردهنده زیر بروز می‌کنند:

• افت شدید فشار خون و شوک؛
• سرگیجه و ازدست‌دادن کامل هوشیاری؛
• ضعف شدید و ناتوانی در راه‌رفتن یا حتی ایستادن؛
• اسهال شدید و ازدست‌دادن آب بدن؛
• خواب‌آلودگی شدید؛
• درد زیاد شکم، کمر و پاها؛
• لرزش، تعریق، تشنج یا بیهوشی به‌دلیل افت شدید قند خون؛
• تهوع شدید و استفراغ.

بحران آدرنال (Adrenal Crisis)

افرادی که به‌موقع برای درمان نارسایی آدرنال اقدام نمی‌کنند، ممکن است بیماری آن‌ها پیشرفت کند و به بحران آدرنال (بحران آدیسونی) تبدیل شود؛ بحران آدرنال نوعی اورژانس پزشکی و تهدیدکننده زندگی است و زمانی رخ می‌دهد که بدن به‌صورت ناگهانی با کمبود هورمون‌های ضروری روبه‌رو شود.

در بحران آدیسونی، غدد فوق‌کلیوی نمی‌تواند کورتیزول کافی برای پاسخ به استرس‌های فیزیولوژیکی شدید مانند عفونت، جراحی و آسیب شدید تولید کنند. اگر درمان فوری انجام نشود، بحران آدرنال با افت شدید فشار خون و شوک، منجر به نارسایی اندام‌های حیاتی بدن و حتی مرگ خواهد شد؛ علائم بحران آدرنال در ادامه بررسی می‌شود.

علائم بحران آدرنال

• آشفتگی؛
• توهمات ذهنی و هذیان‌گویی؛
• توهمات بینایی؛
• توهمات شنوایی؛
• تغییرات وضعیت ذهنی مانند گیجی، ترس یا بی‌قراری؛
• ازدست‌دادن هوشیاری، تشنج و غش؛
• تب بسیار بالا؛
• درد ناگهانی و بسیار شدید کمر، شکم یا پاها؛
• اختلالات شدید الکترولیتی و اختلال ریتم قلب یا ایست قلبی؛
• افت شدید و ناگهانی فشار خون و کاهش خون‌رسانی به اندام‌های حیاتی بدن؛
• نارسایی اندا‌م‌های حیاتی بدن مانند قلب، کبد و کلیه؛
• مرگ درصورت عدم درمان به‌موقع بحران آدیسون.

پیشنهاد می‌شود از خدمات آزمایش در محل دکتردکتر برای انجام آزمایش‌های تشخیصی آدیسون استفاده کنید تا با شروع سریع‌تر درمان، از بحران آدرنال جلوگیری شود.

چرا بحران آدرنال خطرناک و کشنده است؟

بحران آدرنال به‌عنوان مرحله‌ای پیشرفته از بیماری آدیسون کشنده است، چون بدن در این وضعیت با کمبود شدید و ناگهانی کورتیزول و گاهی کمبود آلدوسترون مواجه می‌شود؛ این هورمون‌ها برای حفظ فشار خون، تنظیم قند خون، تعادل آب و الکترولیت‌ها در بدن و پاسخ به استرس ضروری هستند و کاهش ناگهانی یا توقف ترشح آن‌ها باعث اختلال در عملکرد اندام‌های حیاتی بدن خواهد شد.

بیماری آدیسون چگونه تشخیص داده می‌شود؟

علائم این بیماری معمولاً به‌آرامی و در طول زمان بروز می‌کنند و در مراحل اولیه نشانه‌های واضح و مشخصی ندارد، به همین دلیل نیز تشخیص بیماری آدیسون اغلب با تأخیر انجام می‌شود. پزشک فوق‌تخصص غدد علاوه‌بر معاینه بالینی و سؤال درباره علائم احتمالی، آزمایش‌های زیر را تجویز خواهد کرد:

آزمایش کورتیزول خون برای تشخیص بیماری آدیسون

آزمایش کورتیزول یکی از اولین روش‌های تشخیص بیماری آدیسون است. در این آزمایش، سطح هورمون کورتیزول در نمونه خون اندازه‌گیری می‌شود. ترشح این هورمون ریتم شبانه‌روزی دارد، بنابراین نمونه‌گیری باید در ساعت مشخصی انجام شود؛ بهترین زمان آزمایش هورمون کورتیزول اغلب اوایل صبح است و نتیجه دقیق‌تری ارائه می‌کند.

لازم است بدانید، سطح کورتیزول تحت‌تأثیر عوامل متعددی مانند استرس، بیماری، مصرف دارو و ساعت نمونه‌گیری قرار می‌‌گیرد، به همین دلیل نیز این آزمایش به‌تنهایی نمی‌تواند بیماری آدیسون را تشخیص دهد؛ پزشک متخصص بعد از بررسی نتایج آزمایش هورمون کورتیزول، آزمایش‌های دیگری تجویز خواهد کرد.

تست ACTH Stimulation و بررسی بیماری آدیسون

آزمایش ACTH Stimulation یا آزمایش تحریک ACTH، پاسخ غدد فوق‌کلیوی بعد از تزریق هورمون آدرنوکورتیکوتروپین مصنوعی را اندازه‌گیری می‌کند. اگر غده آدرنال سطح پایینی از کورتیزول بعد از تزریق هورمون تولید کند، احتمال اختلال عملکرد و ابتلا به بیماری آدیسون وجود دارد؛ به‌دلیل نتایج متفاوت زیر، تست ACTH در واقع روشی برای تفکیک نوع نارسایی آدرنال است:

نتایج تست ACTH

نتایج تست	تشخیص
ACTH کافی و کورتیزول پایین	نارسایی اولیه آدرنال
ACTH پایین و کورتیزول پایین	نارسایی ثانویه آدرنال

تشخیص بیماری آدیسون با آزمایش هیپوگلیسمی ناشی از انسولین

پزشک متخصص غدد این آزمایش را با هدف تشخیص علت اصلی آدیسون تجویز می‌کند. چون علائم این بیماری ممکن است به‌جای اختلالات غدد فوق‌کلیوی (نارسایی اولیه آدرنال) به‌دلیل مشکلات غده هیپوفیز بروز کنند.

آزمایش هیپوگلیسمی ناشی از انسولین، سطح گلوکز (قند) خون را قبل و بعد از تزریق انسولین سریع‌الاثر اندازه‌گیری می‌کند. اگر تزریق انسولین باعث افت قند خون (هیپوگلیسمی) و افزایش سطح کورتیزول شود، پزشک متخصص بیماری آدیسون را تشخیص می‌دهد.

آزمایش الکترولیت‌ها و تشخیص بیماری آدیسون

آزمایش الکترولیت‌ها نوعی آزمایش خون است که در آن مقدار مواد معدنی مهم و دارای بار اندازه‌گیری می‌شوند، این مواد برای عملکرد طبیعی قلب، عضلات، اعصاب و حفظ تعادل آب بدن ضروری هستند؛ مهم‌ترین الکترولیت‌هایی که در نمونه خون اندازه‌گیری می‌شوند به شرح زیر هستند:

• سدیم؛
• پتاسیم.

هورمون آلدوسترون نقش مهمی در تنظیم سدیم و پتاسیم خون دارد. در نارسایی اولیه آدرنال (آدیسون) کاهش میزان ترشح این هورمون باعث کاهش سطح سدیم و پتاسیم خون می‌شود؛ به همین دلیل نیز آزمایش الکترولیت‌ها به تشخیص این بیماری کمک می‌کند.

تصویربرداری غدد فوق کلیه برای بررسی بیماری آدیسون

توموگرافی کامپیوتری (سی‌تی‌اسکن) عکس بیماری آدیسون از غدد فوق‌کلیوی ارائه می‌کند، اما در این روش از اشعه ایکس استفاده می‌کنند که برای برخی افراد مانند زنان باردار و جنین خطراتی دارد؛ در این شرایط پزشک متخصص به‌جای CT روش تصویربرداری MRI را تجویز خواهد کرد.

MRI برش‌هایی از نماهای مقطعی غدد فوق‌کلیوی ارائه می‌کند که نقش مهمی در بررسی مشکلات آن به شرح زیر دارد:

• تومورهای آدرنال و سایر تومورهای سرطانی کلیه؛
• اختلالات خون‌رسانی؛
• خونریزی و نکروز بافت؛
• آسیب به غدد فوق کلیوی؛
• عفونت‌ها.

در مواردی که علت اصلی ابتلا به بیماری آدیسون، مشکلات غده هیپوفیز باشد، پزشک متخصص علاوه‌بر MRI غدد فوق‌کلیوی، MRI هیپوفیز و هیپوتالاموس را نیز تجویز خواهد کرد.

آیا بیماری آدیسون خطرناک است؟

پاسخ کوتاه، بله است. این بیماری می‌تواند خطرناک باشد، اما شدت خطر آن به مدت ابتلا، زمان شروع درمان و نحوه کنترل علائم بستگی دارد؛ با درمان مناسب، بسیاری از افراد مبتلا به آدیسون زندگی طبیعی خواهند داشت.

شدت بیماری آدیسون در حالت کنترل‌شده

شدت بیماری آدیسون در حالت کنترل‌شده کاهش پیدا می‌کند، چون بدن در محدوده عملکرد طبیعی هورمونی خود قرار می‌گیرد و خطر بحران آدرنال بسیار کمتر می‌شود.

خطرات بیماری آدیسون درصورت عدم درمان

اگر بیماری مدیریت و درمان نشود، کمبود طولانی‌مدت هورمون کورتیزول و آلدوسترون منجر به مشکلات جدی و تهدیدکننده زندگی به شرح زیر خواهد شد:

• بحران آدرنال یا بحران آدیسونی؛
• اختلالات شدید الکترولیت‌ها؛
• افت شدید حجم خون در گردش؛
• نارسایی اندام‌های حیاتی بدن.

اکنون که می‌دانید علت و علائم نارسایی اولیه آدرنال چیست، بهتر است با این موضوع نیز آشنا شوید که بیماری آدیسون چگونه درمان می‌شود.

درمان بیماری آدیسون

پزشک متخصص غدد بعد از بررسی علت بیماری، روش درمانی مناسبی را پیشنهاد می‌کند، چون نارسایی اولیه، ثانویه و ثالثیه هرکدام به‌دلایل متفاوتی رخ می‌دهد؛ تکنیک درمانی در این شرایط شامل یکی یا ترکیبی از روش‌های زیر خواهد بود:

درمان دارویی بیماری آدیسون

اولین روش درمان بیماری آدیسون، تجویز داروهای جایگزین هورمون‌هایی است که غدد فوق‌کلیوی نمی‌توانند مقدار کافی از آن‌ها تولید کنند. داروهای کورتیکواستروئیدی خوراکی با تقلید از تغییرات سطح کورتیزول و آلدوسترونی که بدن طی ۲۴ ساعت از آن عبور می‌کند، سطح هورمون‌های استروئیدی را در بدن تنظیم و به کاهش علائم و بهبودی بیمار کمک می‌کنند.

این داروها براساس نوع نارسایی اولیه یا ثانویه تجویز می‌شوند، چون در یکی از آن‌ها تنها سطح کورتیزول کاهش پیدا می‌کند، اما سطح آلدوسترون تغییر ندارد؛ این در حالی است که در نوع دیگر نارسایی آدرنال، سطح آلدوسترون نیز کاهش می‌یابد.

نام داروها	جایگزین
پردنیزولون با دوز پایین؛ متیل پردنیزولون؛ هیدروکورتیزون؛ هیدروکورتیزون با رهایش دوگانه؛ هیدروکورتیزون با رهایش تأخیری؛ پمپ تزریق هیدروکورتیزون.	جایگزین کورتیزول
فلودروکورتیزون	جایگزین آلدوسترون

درمان نارسایی ثانویه آدرنال

علت نارسایی ثانویه آدرنال، اختلالات عملکرد غده هیپوفیز است، بنابراین پزشک متخصص غدد علاوه‌بر تجویز داروهای جایگزین کورتیزول، ممکن است برای درمان علت زمینه‌ای بیماری مانند آدنوم‌های هیپوفیز یا سایر عوامل آسیب به این غده اقدام کند.

مدیریت بحران آدرنال

در صورت بحران آدرنال، کیت تزریقی اضطراری تجویز می‌شود، چون افراد مبتلا به این نوع از نارسایی آدرنال به درمان فوری پزشکی نیاز دارند؛ این کیت شامل داروی هیدروکورتیزون است که تنها باید در موارد اورژانسی تزریق شود.

آیا بیماری آدیسون درمان قطعی دارد؟

بیماری آدیسون یک بیماری مادام‌العمر است و درمان قطعی ندارد، اما می‌توانید با مصرف دارو، تغییر سبک زندگی و رژیم غذایی سالم و متعادل، علائم را کاهش دهید و از بحران آدرنال جلوگیری کنید.

رژیم غذایی بیماری آدیسون

افراد مبتلا به این بیماری به‌دلیل کمبود الکترولیت‌هایی مانند سدیم و پتاسیم در خون، باید مواد غذایی متناسب با نیازهای بدن خود مصرف کنند. در ادامه ویژگی‌های بهترین رژیم غذایی بیماری آدیسون بررسی می‌شود:

غذاهای مناسب برای انرژی و فشار خون و بیماری آدیسون

رژیم غذایی این بیماری باید شامل افزایش کنترل‌شده‌ سدیم (نمک) به‌ویژه حین ورزش‌های سنگین و در آب‌وهوای گرم باشد، چون در این شرایط بدن شما آب بیشتری از دست می‌دهد و دچار اختلالات الکترولیتی می‌شوید؛ میزان مصرف نمک برای تنظیم فشار خون در هر فرد متفاوت است و باید از پزشک متخصص درباره مقدار بی‌خطر و بهترین روش مصرف سؤال بپرسید.

بهترین غذاها برای حفظ سطح انرژی و زندگی سالم در طول بیماری، وعده‌های غذایی شامل سبزیجات، میوه‌ها، پروتئین بدون چربی به‌ویژه مواد غذایی حاوی سدیم، پتاسیم و کلسیم است.

غذاهای مضر یا نیازمند محدودیت برای بیماری آدیسون

در طول درمان باید مصرف برخی مواد غذایی را محدود و از مصرف مواد غذایی زیر خودداری کنید:

• انواع مواد غذایی حاوی قند و شکر افزوده؛
• غذاهای سرشار از چربی‌های اشباع و ترانس؛
• گوشت‌های فراوری‌شده؛
• غلات تصفیه‌شده؛
• غذاهای سرخ‌شده و فست‌فودی.

زندگی با بیماری آدیسون

این بیماری درمان قطعی ندارد، بنابراین باید نحوه زندگی‌کردن با آن را آموزش ببینید تا از پیشرفت بیماری جلوگیری شود. اقدامات زیر به شما کمک می‌کند تا علاوه‌بر کاهش علائم، تأثیر داروها نیز تقویت شود.

مدیریت روزانه بیماری آدیسون

کافی است تغییرات کوچکی در سبک زندگی خود بدهید:

• مصرف منظم داروها؛
• نوشیدن آب کافی در طول روز؛
• مصرف مکمل‌ها و ویتامین‌های تجویزی؛
• تنظیم دُز داروها در شرایط استرس و بحران؛
• پایش منظم پزشکی؛
• آشنایی با علائم هشدار؛
• آموزش نحوه استفاده از کیت اورژانسی.

ورزش و فعالیت بدنی برای بیماری آدیسون

ورزش و فعالیت بدنی منظم به تنظیم سطوح هورمون‌ها در بدن کمک می‌کند و ازطرفی سطح فشار خون و قند خون را مدیریت خواهد کرد.

کنترل استرس برای بیماری آدیسون

برای افراد مبتلا به بیماری آدیسون، پایین‌ نگه‌داشتن سطح استرس بسیار مهم است. استرس بالا می‌تواند بر نحوه پاسخ بدن به داروها تأثیر بگذارد. برای کاهش و مدیریت استرس بهتر است تمرین‌های آرام‌بخش مانند یوگا و مدیتیشن انجام دهید.

کنترل شرایط استرس‌زا برای مبتلایان بیماری آدیسون

در سفر و شرایط استرس‌زا برای مدیریت بیماری و جلوگیری از تشدید علائم، اقدامات زیر را انجام دهید:

• همراه‌داشتن داروهای تجویزی؛
• کیت تزریق اورژانسی برای موارد اضطراری؛
• بطری محلول نمکی برای جلوگیری از اختلالات الکترولیتی؛
• خوراکی کم‌شیرین برای جلوگیری از افت قند خون؛
• همراه‌داشتن کارت هشدار پزشکی برای اطلاع‌رسانی در موارد اورژانسی.

تنظیم دارو در شرایط خاص برای بیماری آدیسون

در شرایطی که بدن به کورتیزول بیشتری نیاز دارد، باید دُز دارو و نحوه مصرف آن را مدیریت کنید. در موارد خاص ممکن است پزشک متخصص دُز هیدروکورتیزون یا دیگر داروهای تجویزی را تغییر دهد؛ نکته مهم اینکه هرگز نباید خودسرانه میزان مصرف را کاهش یا افزایش دهید.

پیشگیری از بیماری آدیسون

متخصصان تاکنون موفق نشده‌اند راهکاری برای پیشگیری از این بیماری ارائه کنند، چون علت اصلی ابتلا به آن اختلالات خودایمنی و تومورهای غده هیپوفیز و آدرنال است.

پیشگیری از بحران آدرنال

برای پیشگیری از بحران آدرنال باید با مشاهده اولین علائم بیماری آدیسون به پزشک متخصص غدد مراجعه کنید، چون عدم درمان به‌موقع و ابتلای طولانی‌مدت به این بیماری منجر به بحران آدرنال می‌شود.

کلام آخر دکتردکتر

بیماری آدیسون اغلب به‌دلیل اختلالات خودایمنی و حمله اشتباهی سلول‌های ایمنی بدن به غده فوق‌کلیوی رخ می‌دهد. این بیماری مادام‌العمر است و درمان قطعی ندارد، اما می‌توانید با مصرف دارو و تغییر سبک زندگی علائم آن را مدیریت کنید. تشخیص به‌موقع نقش مهمی در شروع سریع‌تر درمان و جلوگیری از ابتلا به بحران آدرنال دارد، بنابراین پیشنهاد می‌شود از خدمات ویزیت حضوری دکتردکتر برای انجام آزمایش‌های لازم و تشخیص علت اصلی بیماری استفاده کنید تا پزشک متخصص بهترین روش درمان را پیشنهاد دهد.

سوالات متداول

منابع

webmd

mayoclinic

healthline

my.clevelandclinic

addisonsdisease

nhs

medlineplus

اشتراک گذاری