زردی چشم چیست و چرا در کودکان و بزرگسالان ایجاد می‌شود؟

هر اختلالی در اندام‌های درونی، نمود بیرونی هم دارد. زردی چشم نیز یکی از همین علائم بیرونی است که اغلب به‌دلیل مشکلات کبدی ایجاد می‌شود. کبد وظیفۀ دفع سموم بدن را بر عهده دارد و اگر اختلالی در عملکرد آن ایجاد شود، این سموم وارد خون شده و موجب بروز بیماری‌های مختلفی مثل یرقان، هپاتیت و سندرم ژیلبرت می‌شود. زردی چشم در کودکان و بزرگسالان از رایج‌ترین علائم ابتلا به این بیماری‌هاست. ما در این مقاله مجله دکتردکتر، درباره علت زردی چشم به‌طور کامل صحبت می‌کنیم. همراه ما باید باشید تا پاسخ سوالاتتان را بیابید.

اگر سوالی دارید، در انتها بپرسید تا کارشناس سلامتی دکتردکتر پاسخ دهد.

زردی چشم چیست؟

زردی چشم یکی از مهم‌ترین نشانه‌های اختلال در عملکرد کبد و مجاری صفراوی و ترشح زیاد بیلی روبین است.

بیلی‌روبین یک رنگ‌دانه زردرنگ است که از تجزیه هموگلوبین گلبول‌های قرمز به‌وجود می‌آید و باید توسط کبد پردازش و از طریق صفرا دفع شود. هرگونه اختلال در این فرایند می‌تواند منجر به تجمع بیلی‌روبین در خون شود.

زردی زمانی رخ می‌دهد که سطح بیلی‌روبین در خون افزایش یافته و باعث تغییر رنگ سفیدی چشم‌ها به زرد شود.

این عارضه معمولا با زردی پوست و گاهی تغییر رنگ ادرار یا مدفوع همراه است. پیشنهاد می‌کنیم در مقالۀ ارتباط بیلی روبین و آنزیم های کبدی، بیشتر دراین‌باره بخوانید.

آیا زردی چشم خطرناک است؟

زردی چشم به‌خودی‌خود بیماری نیست، اما شوخی‌بردار هم نیست! این تغییر رنگ نتیجۀ افزایش سطح بیلی‌روبین در خون و رسوب آن در بافت چشم است. 

زردی چشم‌ها به‌وضوح از مشکلی در تولید یا دفع صفرا خبر می‌دهند و احتمال مشکلات کبد، کیسه صفرا یا مجاری صفراوی را مطرح می‌کنند. هپاتیت، سنگ صفرا یا حتی اختلالات خونی جدی ممکن است علت این عارضه باشند. بنابراین، حتی اگر در قدم اول جان کسی را نگیرد، خطرناک است و نیاز به ارزیابی پزشکی فوری دارد.

نشانه‌های زردی چشم

مهم‌ترین نشانه زردی چشم در کودکان و بزرگسالان، زرد شدن سفیدی چشم‌ها است. چشم زرد در کنار علائم و نشانه‌های زیر می‌تواند نشانۀ بیماری یا اختلالی در بدن باشد.

علائم زردی چشم در کودکان

علت زردی چشم کودکان هرچه باشد، این موضوع شایع است و نیاز به مراقبت فوری دارد. نشانه‌های همراه آن عبارت‌اند از:

• تغییر رنگ پوست: زردی معمولا از پوست صورت شروع شده و تا سینه، شکم و پا پخش می‌شود.
• تغییرات ادرار و مدفوع: ادرار کودک تیره و مدفوع آن بسیار کم‌رنگ، کرم‌رنگ یا سفالی می‌شود.
• بی‌حالی و ضعف شدید: کودک انرژی همیشگی را ندارد، به سختی برای شیر یا غذا بیدار می‌شود و مدام خواب‌آلود است.
• بی‌قراری و تحریک‌پذیری: کودک مدام گریه می‌کند و این نشانۀ یک ناخوشی عمومی است.

علائم زردی چشم در بزرگسالان

زردی خفیف چشم در بزرگسالان معمولا به‌تنهایی ظاهر نمی‌شود و همراه با آن، فرد متوجه درگیری سیستم گوارش و سوخت‌و‌ساز بدن خواهد شد. شایع‌ترین علائم عبارت‌اند از:

• خارش شدید پوست: تجمع نمک‌های صفراوی در زیر پوست باعث خارش‌ کلافه‌کننده‌ می‌شود.
• درد در ناحیه شکم: درد و حساسیت، به‌ویژه در سمت راست و بالای شکم (محل قرارگیری کبد و کیسه صفرا) ظاهر می‌شود.
• علائم شبیه به آنفولانزا: فرد دچار تب و لرز، حالت تهوع، استفراغ و کاهش اشتهای ناگهانی می‌شود.
• تغییرات واضح در دفع: رنگ ادرار به‌شدت تیره و رنگ مدفوع خاکستری روشن می‌شود.
• کاهش وزن بی‌دلیل و خستگی مفرط: فرد ضعف مداومی دارد که با استراحت برطرف نمی‌شود.

زردی چشم همیشه و در هر سن‌و‌سال وضعیتی اورژانسی است. اگر این علائم را در خود یا فرزند دلبندتان می‌بینید، قبل‌از هرگونه اقدام خودسرانه، در اولین فرصت به پزشک مراجعه کنید. راحت‌ترین راه ملاقات با پزشک، دریافت اینترنتی نوبت مراجعه از‌طریق سامانه نوبت‌دهی آنلاین دکتردکتر است.

علت‌ زردی چشم چیست؟

علت زردی چشم عموما اختلالی در کبد، کیسه صفرا یا کم‌خونی است. پزشکان در وهلۀ اول این عارضه را نشانۀ ابتلا به بیماری‌هایی مثل یرقان و سندرم ژیلبرت می‌دانند که منجر به افزایش سطح بیلی‌روبین در خون شده است

زمانی که در یکی از اندام‌های کبد، کیسه صفرا یا لوزالمعده اختلالی ایجاد شود، سطح رنگ‌دانه بیلی‌روبین خون افزایش می‌یابد. بیماری‌های کبدی مثل سیروز کبدی، کبد چرب، نارسایی کبدی، هپاتیت‌های B و C، سرطان کبد و انواع عفونت‌های کبدی همگی در ایجاد زردی چشم موثر هستند. 

همچنین مصرف بیش‌ازحد برخی داروها مثل استامینوفن، پنی‌سیلین و برخی قرص‌های ضدبارداری نیز باعث تغییر رنگ سفیدی چشم می‌شود. در ادامه مفصل به علت زرد شدن سفیدی چشم می‌پردازیم و دلایل و بیماری‌های مرتبط را شرح می‌دهیم.

۱. مشکلات خونی

وقتی گلبول‌های قرمز خون پیش‌از موعد از بین می‌روند یا ساختارشان دچار نقصی می‌شود، بدن می‌ماند و حجم عظیمی از هموگلوبین آزادشده. کبد وظیفه دارد این هموگلوبین‌ها را بازیافت کرده و به ماده‌ای به نام بیلی‌روبین تبدیل کند. اما وقتی سرعت تخریب گلبول‌ها بیشتر از سرعت پردازش کبد باشد، این مادۀ رنگی در خون تجمع یافته، در بافت‌های بدن رسوب می‌کند و در نهایت علت زردی سفیدی چشم می‌شود.

۲ عامل خونی مهم این چرخه را مختل می‌کنند: کم‌خونی همولیتیک و کم‌خونی داسی‌شکل.

۲. مشکلات لوزالمعده

لوزالمعده یا پانکراس نقش اساسی در هضم غذا و کنترل قند خون دارد. این عضو با ترشح آنزیم‌های گوارشی   به هضم و جذب مواد پروتئینی، چربی و کربوهیدرات‌ها کمک می‌کند.

نکته کلیدی اینجاست که مجرای اصلی لوزالمعده در مسیر خود با مجرای مشترک صفراوی (که صفرا را از کبد می‌آورد) پیوند می‌خورد و هر دو از یک خروجی مشترک به روده می‌رسند.

هرگونه اختلال، التهاب یا توده در لوزالمعده می‌تواند به این مسیر مشترک فشار بیاورد، آن را مسدود کند و مانع تخلیه صفرا به روده شود. وقتی صفرا راهی برای خروج پیدا نکند، بیلی‌روبین موجود در آن به ناچار وارد جریان خون شده و با رسوب در بافت‌ها، زردی شدیدی را در سفیدی چشم ایجاد می‌کند.

چشم زرد و پانکراتیت

پانکراتیت به معنای التهاب حاد یا مزمن بافت لوزالمعده است. زمانی که این غده به دلایلی مثل مصرف الکل یا سنگ‌های صفراوی دچار التهاب شدید می‌شود، به شدت ورم می‌کند. از آنجا که بخش سر لوزالمعده در همسایگی مستقیم مجرای صفراوی قرار دارد، این تورم و ادم بافتی مانند یک گیره روی مجرای صفراوی عمل کرده و آن را تحت فشار می‌گذارد یا کاملا مسدود می‌کند.

با بندآمدن مسیر صفرا، بیلی‌روبین به کبد و سپس به خون پس می‌زند. زردی چشم ناشی از پانکراتیت معمولا ناگهانی رخ می‌دهد و با دردهای خنجری و شدید در ناحیه فوقانی شکم (که به پشت تیر می‌کشد)، تهوع، استفراغ و تب همراه است.

۳. مشکلات کیسه صفرا

کیسه صفرا یک عضو کوچک و گلابی‌شکل در زیر کبد است که وظیفه دارد مایع صفراوی را غلیظ کند و نگه دارد تا بعدا برای هضم چربی‌ها از آن استفاده کند. اگر مسیر خروجی صفرا مسدود شود و مایع صفرا راهی به روده پیدا نکند، به‌ناچار به کبد برمی‌گردد و از آنجا مستقیما وارد جریان خون می‌شود. تجمع بیلی‌روبین حاصل از این اتفاق، خیلی سریع به‌صورت زردی واضح در سفیدی چشم‌ها ظاهر خواهد شد.

مهم‌ترین مشکلات کیسه صفرا و مجاری آن که باعث بروز زردی چشم می‌شوند، عبارتند از:

سنگ کیسه صفرا و مجاری صفراوی

 این شایع‌ترین علت انسدادی است. گاهی سنگ‌های کلسترولی یا رنگدانه‌ای در کیسه صفرا تشکیل می‌شوند و همراه با جریان صفرا حرکت کرده و در مجرای مشترک صفراوی گیر می‌افتند. این انسداد مسیر تخلیه بیلی‌روبین را می‌بندد و باعث زردی ناگهانی چشم، درد شدید شکم (کولیک صفراوی) و تهوع می‌شود.

التهاب حاد کیسه صفرا

یکی از بیماری های کیسه صفرا که علت زردی چشم در بزرگسالان و کودکان است، التهاب حاد کیسه صفراست. کافی‌ست یک سنگ کوچک در کیسه یا مجرای آن گیر کند تا باعث تجمع صفرا و عفونت ثانویه شود. این التهاب شدید منجر به ورم دیوارۀ کیسه صفرا و بافت‌های اطراف می شود، به مجاری صفراوی فشار می‌آورد و دفع بیلی‌روبین را مختل می‌کند.

التهاب و زخم مجاری صفراوی

بیماری‌هایی مانند کلانژیت اسکلروزان اولیه (PSC) باعث التهاب مزمن، زخم و تنگی تدریجی مجاری صفراوی داخل و خارج کبد می‌شوند. با باریک‌شدن این لوله‌ها، صفرا به‌سختی از مجرای اصلی عبور می‌کند و تجمع تدریجی آن در خون، لکه زرد ماندگاری روی سفیدی چشم‌ها بر جای می‌گذارد.

کیست‌های مجرای صفراوی

این یک عارضه کمتر شایع و اغلب مادرزادی است که در آن بخشی از مجرای صفراوی به‌شکل بادکنکی متورم و گشاد می‌شود. این اتفاق حرکت صفرا را کند می‌کند، باعث ایجاد سنگ و عفونت می‌شود و دلیل زردی چشم است.

۴. بیماری مالاریا

یکی دیگر از دلایل ایجاد زردی چشم و پوست، ابتلا به بیماری مالاریا است. در این بیماری که عموما توسط گزش پشه مالاریا منتقل می‌شود، گلبول‌های قرمز خون از بین می‌روند و همین موضوع باعث کم‌خونی و در نتیجه باعث ایجاد زردی چشم‌ها می‌شود.

۵. زردی چشم و بیماری‌های ژنتیکی

گاهی اوقات دلیل زردی چشم چیزی جز ساختار ژنتیکی و ارثی نیست. یعنی فرد با نقص‌های آنزیمی یا ساختاری در کبد متولد می‌شود که نحوه پردازش، انتقال یا دفع بیلی‌روبین را مختل می‌کنند. در این بیماری‌ها، کبد از نظر بافتی دچار تخریب یا سیروز نشده است، بلکه کدهای ژنتیکی مربوط به مدیریت بیلی‌روبین به درستی عمل نمی‌کنند.

دو سندروم ژنتیکی مهم که مستقیما علت زردی سفیدی چشم هستند، عبارت‌اند از:

زردی چشم و سندرم ژیلبرت

سندرم ژیلبرت یک اختلال ژنتیکی بسیار شایع و خفیف است. در این سندرم، کبد به‌قدر کافی آنزیم بیلی‌روبین تولید نمی‌کند. در حالت عادی افراد مبتلا به این سندرم هیچ علامتی ندارند و رنگ چشم‌هایشان کاملا طبیعی است. قصه از جایی شروع می‌شود که بدن آنها تحت فشار فیزیکی یا روانی، از‌جمله موارد زیر قرار بگیرد:

• دوره‌های استرس شدید؛
• بی‌خوابی؛
• گرسنگی؛
• روزه‌داری طولانی‌مدت؛
• سرماخوردگی؛
• بیماری‌های عفونی؛
• کم‌آبی بدن.

در این مواقع، سطح بیلی‌روبین در خون موقتا اوج می‌گیرد و یک لکۀ زرد خفیف در سفیدی چشم‌ها ظاهر می‌شود. این اختلال کاملا بی‌خطر است، آسیبی به کبد نمی‌زند و به هیچ درمان دارویی نیاز ندارد؛ زردی چشم در این افراد معمولا با استراحت و رفع عامل استرس‌زا خود به خود برطرف می‌شود.

سندرم دوبین جانسون

سندرم دوبین جانسون یک اختلال ژنتیکی نادرتر و خوش‌خیم است. در این سندرم، کبد بیلی‌روبین خون را به‌خوبی پردازش و خنثی می‌کند، اما به‌دلیل یک جهش ژنتیکی، پمپ‌های سلولی که وظیفه دارند این بیلی‌روبین آماده را از سلول‌های کبد خارج کرده و به داخل مجاری صفراوی بفرستند، خراب شده‌اند!

بنابراین بیلی‌روبین خنثی‌شده در داخل سلول‌های کبد وارد خون می‌شود و سفیدی چشم‌ها را دچار زردی مزمن یا دوره‌ای می‌کند. 

این بیماری تغییر خاصی در طول عمر فرد ایجاد نمی‌کند و معمولا نیاز به اقدام درمانی خاصی ندارد.

زردی چشم و یرقان

یکی دیگر از دلایل ایجاد زردی چشم، بیماری یرقان یا زردی است. این بیماری اغلب در نوزادان مشاهده می‌شود و علت زردی نوزاد معمولا نارسایی یا رشد ناقص کبد نوزاد است. 

زمانی که نوزاد درون شکم مادر است، تجزیه و دفع بیلی‌روبین توسط کبد مادر انجام می‌شود. اما بعد از تولد، این وظیفه به‌عهده کبد نوزاد است و اگر این عضو به‌خوبی رشد نکرده باشد موجب بروز زردی یا یرقان می‌شود. این بیماری معمولا ۲ هفته بعد از تولد نوزاد برطرف می‌شود.

یرقان و زردی چشم در کودکان و بزرگسالان، معمولا به‌دلیل وجود اختلالی در کبد یا مجاری صفراوی ایجاد می‌شود. به‌دلیل مشکل در دفع بیلی‌روبین و تجمع آن در خون این بیماری بروز می‌کند.

۸. زردی چشم و بیماری‌های التهابی

بیماری‌های التهابی سیستمیک و خودایمنی اندام‌های مختلف بدن را درگیر می‌کنند. گرچه کبد یا کیسه صفرا منشأ اولیه این بیماری‌ها نیستند، اما احتمال آسیب‌دیدگی آنها براثر التهاب وجود دارد. این درگیری التهابی جلوی دفع درست بیلی‌روبین را می‌گیرد و علت زردی گوشه چشم و سفیدی آن می‌شود.

دو بیماری التهابی مهم که می‌توانند محرک این عارضه باشند، عبارتند از:

کولیت زخمی یا اولسراتیو

این بیماری مزمن سبب ایجاد زخم و التهاب در لایه داخلی روده بزرگ می‌شود. جالب است بدانید بیش‌از ۷۰ درصد مبتلایان به بیماری کلانژیت اسکلروزان اولیه، هم‌زمان به کولیت زخمی مبتلا هستند. 

در این وضعیت، سیستم ایمنی به مجاری صفراوی حمله کرده و آن‌ها را دچار التهاب و تنگی شدید می‌کند. نتیجۀ مستقیم آن، پس زدن بیلی‌روبین به خون و زردی چشم‌هاست.

سارکوئیدوز

سارکوئیدوز یک بیماری التهابی دیگر است که باعث تجمع غیرطبیعی سلول‌های التهابی در اندام‌های مختلف می‌شود. این بیماری بیشتر ریه‌ها را درگیر می‌کند و فقط در عده‌ای خاص، کبد و سیستم صفراوی را هدف قرار می‌دهد.

رشد و تجمع این توده‌های التهابی کوچک در بافت کبد، جای سلول‌های سالم را می‌گیرد و توانایی کبد را در تصفیه بیلی‌روبین کاهش می‌دهد.

۹. زردی چشم و سرطان

در پاسخ به این سؤال که زردی چشم نشانه چیست، می‌توانیم به بیماری‌های سرطانی نیز اشاره کنیم. گاه این زردی نشانه‌ای از مراحل پیشرفته یا رشد تومور در مسیر لوله‌های صفراوی است. وقتی صفرا راهی برای خروج پیدا نکند، بیلی‌روبین مستقیما وارد خون شده و سفیدی چشم‌ها را زرد می‌کند.

سه نوع سرطانی که ارتباط مستقیم با زردی چشم‌ها دارند، عبارت‌اند از:

سرطان کبد

سرطان کبد چه به‌شکل اولیه (شروع از کبد) چه به‌صورت ثانویه یا متاستاز (سرایت از اندام‌های دیگر به کبد)، توان تصفیه‌ را از این عضو می‌گیرد. می‌پرسید چرا؟ ۲ حالت وجود دارد:

• تومورهای سرطانی با رشد در بافت کبد، جایگزین سلول‌های سالم تصفیه‌کننده می‌شوند و توانایی کبد در جذب و خنثی‌سازی بیلی‌روبین به‌شدت افت می‌کند.
• توده‌های سرطانی به مجاری صفراوی ظریف داخل کبد فشار آورده و آن‌ها را مسدود می‌کنند. در نتیجه صفرا وارد جریان خون می‌شود.

زردی چشم در این بیماران معمولا با کاهش وزن شدید و ناگهانی، بی‌اشتهایی و ضعف مفرط همراه است.

سرطان پانکراس

این نوع سرطان یکی از شایع‌ترین دلایل زردی چشم در بزرگسالان است. بیشتر تومورهای پانکراس در بخش سر این غده رشد می‌کنند؛ جایی که مجرای اصلی صفراوی از کنار آن عبور می‌کند تا به روده برسد. اگر تومور بزرگ شود، این مجرا را قیچی و مسدود می‌کند.

ویژگی خطرناک این سرطان این است که زردی چشم‌ها اغلب بدون هیچ دردی آغاز می‌شود و بیمار ممکن است ناگهان متوجه زردی شدید چشم، خارش کلافه‌کننده پوست و تیرگی رنگ ادرار شود.

سرطان کیسه صفرا

تومورهای کیسه صفرا در مسیر اصلی حرکت و خروج مایع صفرا قرار می‌گیرند و با انسداد مسیر خروجی، منجر به تجمع بیلی‌روبین در خون می‌شوند. در این حالت بیمار علاوه‌بر زردی چشم‌ها، با مدفوع بی‌رنگ یا خاکستری، خارش پوست و تب‌های مواجه خواهد بود.

۱۰. زردی چشم و آمیلویدوز

در ادامۀ پاسخ به این سؤال که زردی سفیدی چشم نشانه چیست، می‌رسیم به بیماری نادر آمیلوئیدوز. این بیماری نتیجۀ رسوب غیرادی پروتئین‌هایی به نام «آمیلوئید» در اندام‌های مختلف بدن است. وقتی این پروتئین‌های چسبنده و نامحلول در بافت کبد یا مجاری صفراوی رسوب می‌کنند، ساختار طبیعی و انعطاف‌پذیر آنها را از بین می‌برند. 

تجمع پروتئینی، توانایی سلول‌های کبد را برای تصفیه خون مختل کرده و با ایجاد انسداد در مسیرهای صفراوی، باعث پس زدن بیلی‌روبین به جریان خون و در نهایت زردی چشم‌ها می‌شود.

۱۱. افزایش سن

به‌مرور زمان و با افزایش سن، ارگان‌های داخلی بدن ازجمله کبد و سیستم صفراوی به‌تدریج فرسوده می‌شوند. در سالمندان:

• سرعت بازسازی سلول‌های کبدی کاهش می‌یابد؛
• جریان خون به کبد کمتر است؛
• کبد برای تصفیه و دفع سموم، ازجمله بیلی‌روبین، ناتوان‌تر است.

از این‌رو با افزایش سن، حتی بیماری‌های خفیف یا کم‌آبی بدن به‌سرعت کبد را تحت فشار قرار داده و زردی چشم‌ها را رقم می‌زند.

۱۲. مصرف داروهای خاص

کبد مسئول تجزیه و سم‌زدایی داروهاست. مصرف برخی داروها مانند دُز بالای استامینوفن، برخی آنتی‌بیوتیک‌ها، داروهای ضدصرع و قرص‌های ضدبارداری، فشار زیادی به کبد وارد می‌کند و ممکن است منجر به سمیت کبدی ناشی از دارو شود. این داروها با ایجاد التهاب در بافت کبد یا مسدود کردن مجاری صفراوی، مانع دفع بیلی‌روبین شده و تجمع این ماده در خون، خیلی زود سفیدی چشم‌ها را زرد می‌کند.

پیشگیری از زردی چشم

زردی چشم یک بیماری مستقل نیست و از آسیب‌های کبد، کیسه صفرا، لوزالمعده یا خون ناشی می‌شود؛ راه‌های پیشگیری از آن نیز مستقیما به مراقبت از این ارگان‌های حیاتی بازمی‌گردد. با رعایت یک سبک زندگی سالم و محافظت از کبد، می‌توان خطر بروز این عارضه را به حداقل رساند.

مهم‌ترین اقدامات برای پیشگیری از زردی چشم عبارتند از:

• محافظت در برابر هپاتیت‌های ویروسی: تزریق واکسن هپاتیت (به‌ویژه هپاتیت B) و رعایت بهداشت فردی، عدم استفاده از وسایل مشترک (مثل تیغ و مسواک) و پرهیز از تتوهای غیربهداشتی برای جلوگیری از ابتلا به هپاتیت‌های B و C که از عوامل اصلی آسیب کبدی هستند.
• پرهیز از مصرف الکل: الکل یکی از اصلی‌ترین سموم برای بافت کبد است که مصرف مداوم آن منجر به التهاب، کبد چرب الکلی و در نهایت سیروز و زردی چشم می‌شود. بنابراین بهتر است محدود یا کاملا حذف شود.
• مدیریت وزن و تغذیه سالم: پیروی از یک رژیم غذایی کم‌چرب، پر از فیبر، سبزیجات و میوه‌ها به همراه فعالیت بدنی منظم، از بروز کبد چرب غیرالکلی و تشکیل سنگ‌های کیسه صفرا جلوگیری می‌کند.
• مصرف هوشمندانه و اصولی داروها: پرهیز از مصرف خودسرانه داروها، به‌ویژه مسکن‌هایی مثل استامینوفن و مکمل‌های ورزشی یا گیاهی نامعتبر، احتمال سمیت دارویی کبد را کم می‌کند.
• نوشیدن آب کافی: هیدراته نگه‌داشتن بدن به نقش پررنگی در کارکرد کبد و کلیه‌ها و دفع راحت‌تر سموم دارد. این عادت خوب به‌ویژه برای افراد مبتلا به سندروم‌های ژنتیکی مثل ژیلبرت حیاتی است.

عوارض زردی چشم

زردی چشم‌ها به‌خودی‌خود آسیب‌زا نیست؛ اما نباید از بیماری یا اختلال زمینه‌ای که باعث ایجاد این زردی شده، غافل بود. انباشتگی بیلی‌روبین در خون و عدم درمان بیماری‌های کبدی، صفراوی یا خونی، قطعا عوارض شدید و گاهی جبران‌ناپذیر به‌دنبال دارد. مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از: 

• خارش شدید و کلافه‌کننده پوست: رسوب نمک‌های صفراوی و بیلی‌روبین زیر پوست باعث خارش می‌شود و این خارش کلافه‌کننده با کرم‌های معمولی تسکین پیدا نمی‌کند. حتی این خارش ممکن است به زخم‌ پوستی، عفونت و بی‌خوابی شبانه منجر شود.
• نارسایی حاد یا مزمن کبد: اگر زردی ناشی از هپاتیت یا کبد چرب پیشرفته باشد و درمان نشود، بافت تخریب‌شده کبد وسیع‌تر شده و کبد رفته‌رفته توانایی سم‌زدایی خود را از دست می‌دهد. این وضعیت در نهایت به سیروز یا نارسایی کامل کبد ختم می‌شود.
• عفونت شدید مجاری صفراوی: در مواردی که زردی ناشی از انسداد مجاری (مثل سنگ یا تومور) باشد، راکد ماندن صفرا بستری ایدئال برای رشد باکتری‌ها ایجاد می‌کند. این عفونت ممکن است به‌سرعت وارد خون شده و جان بیمار را به خطر بیندازد.
• اختلالات خونی و خونریزی‌های ناگهانی: کبد بیمار دیگر قادر به تولید فاکتورهای انعقاد خون نیست؛ بنابراین ممکن است بیمار دچار کبودی‌ بی‌دلیل پوست، خونریزی شدید از بینی یا لثه و حتی خونریزی‌های داخلی پرخطر شود.
• آسیب‌های مغزی (در موارد بسیار شدید): اگرچه این عارضه بیشتر در نوزادان شایع است، افزایش بی‌رویه و بیش‌از‌حد بیلی‌روبین در بزرگسالان نیز اگر همراه با نارسایی کبد باشد، می‌تواند به مغز آسیب بزند و باعث خواب‌آلودگی شدید، گیجی و در نهایت کما شود.

روش‌های تشخیص زردی چشم

تشخیص علت زردی چشم نیازمند بررسی اختلالات مرتبط با کبد، کیسه صفرا، لوزالمعده یا خون است. این روند با بررسی تاریخچه پزشکی آغاز و با آزمایش‌ها و تصویربرداری‌های دقیق، کامل می‌شود.

معاینه بالینی و تاریخچه پزشکی

اولین و مهم‌ترین قدم، ارزیابی ظاهری بیمار و شنیدن شرح‌حال اوست:

• بررسی علائم همراه: پزشک شکم بیمار را جهت ارزیابی بزرگ‌شدن کبد یا طحال، وجود درد یا مایع (آسیت) معاینه می‌کند.
• بررسی سبک زندگی و داروها: سپس سؤالاتی درباره مصرف الکل، سابقه بیماری‌های عفونی، تتو، یا مصرف داروهای خاص (مثل استامینوفن یا آنتی‌بیوتیک‌ها) می‌پرسد تا سرنخ‌های اولیه را پیدا کند.

آزمایش‌های خون

آزمایش خون دقیق‌ترین داده‌های اولیه را درباره عملکرد اندام‌ها در اختیار پزشک می‌گذارد:

• تست پنل کبدی: این آزمایش سطح آنزیم‌های کبدی (مانند ALT و AST و آلکالین فسفاتاز) را می‌سنجد. بالا‌بودن این آنزیم‌ها نشانۀ التهاب یا آسیب سلول‌های کبد و مجاری صفراوی است.
• سنجش بیلی‌روبین: میزان دقیق بیلی‌روبین مستقیم و غیرمستقیم در خون را اندازه‌ می‌گیرد تا ببیند منشأ مشکل، قبل‌از کبد و خونی است یا بعد‌از کبد و کبدی و صفراوی.
• آزمایش شمارش کامل سلول‌های خون: احتمال کم‌خونی‌های همولیتیک یا داسی‌شکل را بررسی می‌کند.

آزمایش ادرار

این تست اطلاعات ارزشمندی از مسیر دفع بیلی‌روبین در اختیار پزشک می‌گذارد. 

وجود بیلی‌روبین در ادرار باعث تیرگی و رنگ چای‌مانند آن می‌شود و پزشک با مشاهدۀ این ویژگی، پی به انسداد احتمالی در مجاری صفراوی می‌برد. 

سونوگرافی شکم

در جلسۀ سونوگرافی پزشک ساختار کبد و لوزالمعده را می‌بیند و مواردی مثل کبد چرب، سیروز یا تومورها را بررسی می‌کند. این تست تصویربرداری وجود سنگ در کیسه صفرا یا انسداد در مجاری صفراوی را به‌خوبی نشان می‌دهد.

سی‌تی اسکن و ام‌آر‌آی

چنانچه علت زردی چشم در سونوگرافی قابل‌تشخیص نباشد، پزشک برای ریشه‌یابی دقیق سراغ روش‌های تصویربرداری پیشرفته می‌رود:

• سی‌تی اسکن شکم: تصاویری دقیق و مقطعی از کبد، پانکراس و اندام‌های شکمی در اختیار پزشک می‌گذارد و این تصاویر برای تشخیص تومورها یا آبسه‌ها بسیار مناسب‌اند.
• ام‌آر‌سی‌پی (MRCP): نوعی ام‌آر‌آی تخصصی است که مخصوصا بر تصویربرداری از سیستم مجاری صفراوی و لوزالمعده تمرکز دارد و هرگونه تنگی، سنگ یا تومور در این مسیر را با دقت بالا نشان می‌دهد.

نمونه‌برداری یا بیوپسی کبد

اگر علت آسیب کبدی با روش‌های فوق مشخص نشود، انتخاب آخر پزشک استخراج نمونه بافتی از کبد است. او با استفاده از یک سوزن ظریف، نمونه کوچکی از بافت کبد را برمی‌دارد و آن را برای بررسی میکروسکوپی به آزمایشگاه می‌فرستد تا میزان دقیق فیبروز (زخم)، سیروز، التهاب، یا بیماری‌های نادری مثل آمیلوئیدوز تعیین شود.

آیا زردی چشم درمان می‌شود؟

برای درمان زردی چشم ابتدا باید دلیل ایجاد این مشکل توسط پزشک متخصص تشخیص داده شود. بنابراین در اولین قدم آزمایش خون جهت تشخیص سطح بیلی‌روبین تجویز می‌شود؛ زیرا با کاهش سطح بیلی روبین می‌توان این عارضه را درمان کرد.

درمان زرد شدن چشم متناسب با نوع بیماری و عاملی که منجر به آن شده، انتخاب می‌شود. برای مثال:

• اگر زردی چشم مرتبط با سنگ کیسه صفرا باشد، جراحی خط اول درمان است؛
• برای بیمار با عفونت کبدی، ابتدا آنتی‌بیوتیک تجویز می‌شود؛
• بیماران با علائم کبد چرب در چهره یا مبتلا به هپاتیت باید نگاهی دوباره به سبک زندگی‌شان بیندازند و مصرف الکل و دخانیات را قطع کنند؛
• اگر کم‌خونی باعث بروز زردی چشم شود، تزریق خون در کنار دارودرمانی از دیگر راه‌های درمان است؛
• در موارد خاص، پیوند کبد باید انجام شود.

در ادامه روش‌های درمان زردی سفیدی چشم کودکان و بزرگ‌سالان را مفصل شرح می‌دهیم.

درمان دارویی 

درمان دارویی زردی چشم به علت زمینه‌ای آن بستگی دارد، زیرا زردی یک علامت است نه یک بیماری مستقل. در ادامه داروهای رایج مرتبط با ریشۀ زردی چشم را نام می‌بریم.

داروهای ضدویروسی

اگر علت زردی عفونت‌های ویروسی مانند هپاتیت باشد، داروهای ضدویروسی (مانند اینترفرون یا ریباویرین برای هپاتیت C و تنوفوویر یا انتکاویر برای هپاتیت B) تجویز می‌شود.

کورتیکواستروئیدها یا ایمونوساپرسورها

در موارد کم‌خونی همولیتیک، درمان دارویی شامل مصرف مکمل‌های آهن، اسید فولیک، داروهای کورتیکواستروئیدی یا در موارد شدیدتر، تزریق خون و فرآورده‌های خونی است.

آنتی‌بیوتیک‌

اگر زردی ناشی از عفونت باکتریایی مجاری صفراوی باشد، پزشک مصرف انواع آنتی‌بیونیک را توصیه و تجویز می‌کند.

داروهای محافظت‌کننده از کبد

در برخی شرایط پزشکی مرتبط با آسیب‌های کبدی، پزشک داروهای محافظ کبد مانند سیلی‌مارین را توصیه می‌کند.

روش‌های درمان تداخلی و جراحی

گاه وضعیت زردی چشم به‌شکلی است که کار از درمان دارویی گذشته و مداخلات پزشکی و جراحی لازم است.

رفع انسداد مجاری صفراوی با روش ERCP

اگر زردی چشم ناشی از گیرکردن سنگ کیسه صفرا در مجاری صفراوی یا تنگ‌شدن این مجاری باشد، پزشک از روش ERCP (اندوسکوپی رتروگراد کلانژیوپانکراتوگرافی) برای کبد و مجرای صفراوی استفاده می‌کند. دو امکان وجود دارد:

• بدون نیاز به جراحی باز و فقط به‌کمک یک لوله باریک و منعطف، سنگ‌ها را از‌ راه دهان خارج می‌کند؛
• با قرار دادن یک لوله ظریف (استنت)، مجرای صفراوی را باز می‌کنند تا صفرا روان و خارج شود.

عمل جراحی برداشتن کیسه صفرا (کوله سیستکتومی)

در مواردی که سنگ‌های متعدد در کیسه صفرا باعث انسدادهای مکرر و زردی چشم می‌شوند، جراحی لاپاراسکوپی برای برداشتن کل کیسه صفرا مؤثرترین درمان است. بدن انسان بدون کیسه صفرا نیز می‌تواند به حیات خود ادامه دهد.

جراحی و درمان‌های انکولوژی برای تومورها

اگر بررسی‌ها نشان دهند که انسداد مجرای صفراوی یا فشار روی کبد ناشی از وجود تومورهای خوش‌خیم یا بدخیم (مانند سرطان پانکراس یا سرطان کبد) است، درمان شامل جراحی برای برداشتن تومور، شیمی‌درمانی یا پرتو‌درمانی خواهد بود.

پیوند کبد

در مراحل پیشرفته بیماری‌های کبدی که بافت کبد به طور کامل اسکار شده و دیگر قادر به بازسازی خود نیست، تنها درمان قطعی برای رفع زردی و حفظ جان بیمار، پیوند کبد است.

درمان زردی چشم خانگی

در مواردی مانند کبد چرب غیرالکلی یا سندرم ژیلبرت باعث زردی چشم می‌شود، درمان دارویی خاصی نیاز نیست. تغییر سبک زندگی شامل کاهش وزن اصولی، ورزش منظم، هیدراته نگه داشتن بدن، پرهیز مطلق از الکل و سمیت کبدی، به کبد استراحت داده و زردی چشم را برطرف می‌کند.

درمان‌های خانگی جایگزین درمان‌های پزشکی نیستند و فقط می‌توانند به سلامت عمومی بدن کمک کنند. همیشه قبل از انجام هرگونه اقدام خانگی با پزشک مشورت کنید. 

برای زردی چشم چه بخوریم؟

برای بهبود وضعیت زردی چشم، تمرکز رژیم غذایی باید روی آن دسته از مواد غذایی باشد که بار کاری کبد را کاهش می‌دهند، به پاک‌سازی آن کمک می‌کنند و التهاب را از بین می‌برند.

در جدول زیر، فهرست کاملی از مواد غذایی مفید برای رفع زردی چشم و دلایل اثربخشی هریک را آورده‌ایم.

گروه غذایی	مواد غذایی	دلیل اثربخشی
مایعات و هیدراتاسیون	آب فراوان، آب نارگیل، چای سبز	دفع سریع‌تر بیلی‌روبین ازطریق ادرار و رقیق‌کردن صفرا
میوه‌ها و سبزیجات آنتی‌اکسیدان	گریپ‌فروت، لیمو ترش، پرتقال، زغال‌خته	سرشار از ویتامین C و آنتی‌اکسیدان‌ برای بازسازی سلول‌های کبدی
سبزیجات چلیپایی و برگ‌دار	کلم بروکلی، اسفناج، کلم بروکسل	حاوی ترکیبات گوگردی مفید برای سم‌زدایی و تقویت آنزیم‌های کبدی
صیفی‌جات خاص	چغندر و هویج	حاوی بتاکاروتن و فلاونوئیدها جهت بهبود عملکرد کلی کبد و جریان صفرا
غلات کامل و فیبر	جو دوسر، برنج قهوه‌ای، کینوا	کاهش جذب سموم در روده و تسهیل کارکرد کبد برای پردازش چربی‌ها
پروتئین‌های کم‌چرب	سینه مرغ، ماهی‌های پرچرب (سالمون)، حبوبات	تأمین اسیدهای آمینه لازم برای ترمیم کبد بدون ایجاد بار اضافی چربی
ادویه‌ها و گیاهان دارویی	زردچوبه، دمنوش خار مریم	خواص ضدالتهابی شدید و محافظت از سلول‌های کبدی در برابر آسیب

درمان زردی چشم چقدر طول می‌کشد؟

در جدول زیر، بازه‌های زمانی درمان زردی چشم را مرحله به مرحله آورده‌ایم:

علت زردی چشم	مدت زمان تقریبی درمان	توضیحات
یرقان فیزیولوژیک نوزادی	1 تا 2 هفته	معمولاً خودبه‌خود برطرف می‌شود یا با فتوتراپی درمان می‌گردد.
هپاتیت A	4 تا 8 هفته	در اغلب موارد به‌طور کامل بهبود می‌یابد.
هپاتیت B یا C مزمن	چند ماه تا چند سال (یا مادام‌العمر)	نیازمند درمان طولانی‌مدت با داروهای ضدویروسی است.
انسداد مجاری صفراوی (مثلاً سنگ صفرا)	پس از جراحی یا رفع انسداد: چند روز تا چند هفته	زردی معمولاً پس از رفع انسداد به‌تدریج کاهش می‌یابد.
سیروز کبدی	درمان قطعی ندارد (مدیریت علائم مادام‌العمر)	ممکن است نیاز به پیوند کبد باشد.
سندرم ژیلبرت	نیازی به درمان ندارد	زردی موقتی است و معمولاً خودبه‌خود رفع می‌شود.
کم‌خونی همولیتیک	2 تا 6 هفته پس از درمان علت زمینه‌ای	درمان شامل کنترل علت همولیز و در صورت نیاز تزریق خون است.
عفونت‌های شدید (مانند مالاریا)	1 تا 4 هفته پس از شروع درمان	با درمان ضدانگلی یا آنتی‌بیوتیکی بهبود می‌یابد.

برای درمان زردی چشم باید به پزشکان کدام تخصص مراجعه کرد؟

برای تشخیص و درمان زردی چشم و کبد، ابتدا باید به پزشک متخصص داخلی مراجعه کرد، زیرا او می‌تواند با انجام معاینات بالینی و تجویز آزمایش‌های لازم، علت اصلی این عارضه را شناسایی کند. درصورت تشخیص مشکلات کبدی، بیمار برای بررسی‌های تخصصی‌ مانند سونوگرافی، MRI یا بیوپسی کبد به متخصص گوارش و کبد ارجاع داده می‌شود.

اگر انسداد مجاری صفراوی یا سنگ کیسه صفرا عامل زردی باشد، همکاری با جراح عمومی یا جراح کبد و مجاری صفرا ضروری است. در موارد خاص مثل کم‌خونی شدید، مشاوره با متخصص خون نیز توصیه می‌شود. برای گرفتن نوبت یا مشاوره آنلاین با دکتر کبد و گوارش، می‌توانید از سامانه نوبت دهی دکتردکتر کمک بگیرید. 

منابع

medicalnewstoday

webmd

medicinenet

nhs

mayoclinic

 

سوالات متداول

اشتراک گذاری