پایین آوردن ضربان قلب؛ روش‌های فوری و ایمن در خانه

ضربان قلب شما بسته به کاری که انجام می‌دهید، احساسی که دارید و اتفاقاتی که در اطرافتان روی می‌دهند، بالا و پایین می‌رود. اگر آرام و غیرفعال باشید، ضربان قلب در پایین‌ترین حد دامنه خود قرار خواهد گرفت. اگر درحال حرکت یا فعالیت باشید، تمرینات ورزشی انجام دهید یا چیزی شما را مضطرب و عصبی کند، ضربان قلبتان به‌شدت افزایش می‌یابد. البته همیشه دلیلش این موارد نیست و ممکن است گاهی بیماری‌های قلبی باعث بالارفتن ضربان قلب شوند که به درمان فوری نیاز دارند. در این مقاله، درباره روش‌های پایین آوردن ضربان قلب صحبت می‌کنیم.

ضربان قلب بالا یعنی چه و چه عددی نگران‌کننده است؟

ضربان قلب نرمال بزرگ‌سالان در حالت استراحت بین ۶۰ تا ۱۰۰ ضربان در دقیقه است. حال اگر ضربان قلب در حالت استراحت به‌شکل مداوم بیشتر از ۱۰۰ بار در دقیقه بزند، به آن ضربان قلب بالا می‌گویند که با اصطلاح تاکی‌کاردی (Tachycardia) در علم پزشکی بیان می‌شود. بسیاری از انواع بیماری‌های مربوط به ریتم نامنظم قلب که آریتمی قلبی نامیده می‌شوند، ممکن است باعث بالارفتن ضربان قلب شوند. برخی از انواع ضربان قلب بالا درصورت درمان‌نشدن ممکن است مشکلاتی برای سلامتی ایجاد کنند که از جمله آنها می‌توان به نارسایی قلبی، سکته مغزی یا مرگ ناگهانی قلبی (SCD) اشاره کرد.

کاهش تپش قلب تنها با کنترل موقت علائم امکان‌ پذیر نیست و باید علت اصلی بررسی شود؛ دکتر سوده رودباری می‌ تواند وضعیت قلب شما را معاینه کند.

بااین‌حال، همان‌طور که ضربان قلب پایین همیشه نشانه خوبی نیست، ضربان قلب بالا هم همیشه نگران‌کننده نیست. برای نمونه، ممکن است ضربان قلب شما در پاسخ به استرس، هنگام ورزش، هیجان، تب یا مصرف نوشیدنی‌های کافئین‌دار به‌شکل موقت افزایش یابد. در چنین شرایطی، با چند تکنیک می‌توانید ضربان قلب خود را به‌سرعت کاهش دهید.

چگونه ضربان قلبمان را پایین بیاوریم؟

برای پایین اوردن ضربان قلب فوری این ۵ مرحله را گام‌به‌گام پیاده کنید:

• گام اول: دست از فعالیت بکشید و بنشینید: این اولین اقدام برای کاهش بار کاری قلب است. بلافاصله هر کاری انجام می‌دهید را متوقف کنید. در یک جای خنک و آرام بنشینید یا دراز بکشید و لباس‌های تنگ (مانند یقه و کمربند) را باز کنید تا اکسیژن‌رسانی تسهیل شود.
• گام دوم: تکنیک تنفس عمیق را آغاز کنید. این سریع‌ترین روش برای فعال‌سازی سیستم آرامش بدن است. به‌مدت ۴ ثانیه از بینی دم بگیرید، ۷ ثانیه نفس را حبس کنید و ۸ ثانیه به آرامی از دهان بازدم انجام دهید. این کار را ۵ تا ۱۰ بار تکرار کنید تا ترمز عصبی قلب فعال شود.
• گام سوم: یک لیوان آب سرد بنوشید.  این کار عصب واگ را از طریق مری تحریک می‌کند. چند جرعه آب خیلی سرد بنوشید. بلعیدن آب سرد مری را تحریک کرده و سیگنال کند شدن ضربان را مستقیماً به عصب واگ منتقل می‌کند.
• گام چهارم: مانور واگ را پیاده کنید. این یک اقدام فیزیکی برای شکستن ریتم تند قلب است. اگر ضربان قلب همچنان بالا ماند، انقباض شکم به مدت ۵ ثانیه یا شستن صورت با آب سرد را امتحان کنید.
• گام پنجم: ذهن خود را آرام کنید و منتظر بمانید. این تکنیک جلوی ترشح آدرنالین ناشی از ترس را می‌گیرد.چشمان خود را ببندید، به خود یادآوری کنید که این حالت موقتی است و چند دقیقه بدون تمرکز روی ضربان، منتظر بمانید تا بدن به حالت طبیعی بازگردد.

اگر پس از انجام این مراحل ضربان قلب همچنان پایین نیامد یا همراه با درد سینه، سرگیجه شدید، تنگی نفس یا احساس غش بود، معطل نکنید و بلافاصله با اورژانس تماس بگیرید.

پایین آوردن ضربان قلب فوری؛ راهکارهای ایمن در خانه

چندین تکنیک وجود دارند که به شما کمک می‌کنند ضربان قلب خود را به‌سرعت پایین بیاورید. این زمانی است که ضربان قلب بالای شما به‌خاطر اضطراب یا استرس بوده است یا به‌خاطر فعالیت بدنی بالا رفته است. بیایید برخی از این تکنیک‌ها را با هم بررسی کنیم و ببینیم چگونه می‌توانیم با کمک آنها ضربان قلب بالا را به حالت عادی بازگردانیم:

۱. پایین آوردن ضربان قلب بعد از ورزش

اگر باشگاه می‌روید، حتما مربی شما در انتهای برنامه‌ای که برایتان تنظیم کرده است، ۵دقیقه سردکردن را گنجانده است. بسیاری از افراد این مرحله را انجام نمی‌دهند و به‌خیال خودشان «سردکردن را می‌پیچانند»! در خانه هم که ورزش می‌کنند، بلافاصله بعد از اتمام تمرین، سراغ کارهای عادی‌شان می‌روند. غافل از اینکه قلب شما به این سردکردن که ۵دقیقه بیشتر نیست، نیاز دارد. وقتی ضربان قلب به‌خاطر شدت تمرینات بالا رفته است، با سردکردن که شامل یک‌سری فعالیت‌های کششی ساده است، به‌سرعت پایین می‌آید. این تمرینات از گرفتگی عضلات و خطر آسیب‌دیدگی هم جلوگیری می‌کنند. بنابراین، به‌خاطر قلبتان هم که شده، بعد از ورزش چند دقیقه تمرینات سردکردن را انجام دهید.

۲. تنفس آرام برای پایین آوردن ضربان قلب

تمرینات تنفسی از بهترین و ساده‌ترین راه‌های پایین آوردن ضربان قلب بالا به‌ویژه پس از فعالیت‌های ورزشی هستند. بررسی‌ها نشان داده‌اند که چگونه تمرینات تنفسی بلافاصله ضربان قلب را پایین می‌آورند. اگر تکنیک تنفس عمیق را بلد نیستید، خیلی ساده فقط چندبار عمیق و طولانی با چشم‌های بسته نفس بکشید.

این تمرین را هم یاد بگیرید:

• تنفس جعبه‌ای: به‌مدت چهار ثانیه دم انجام دهید، چهار ثانیه نگه دارید، به‌مدت چهار ثانیه بازدم انجام دهید و قبل از دم بعدی، چهار ثانیه مکث کنید.

۳. انجام اسکن فیزیکی از بدن

اسکن فیزیکی بدن با تکنیکی موسوم به تکنیک آرام‌سازی پیش‌رونده عضلات (PMR) انجام می‌شود. این تکنیک به شما در بیرون‌راندن افکارتان، استراحت‌دادن به بدن و درنهایت پایین آوردن ضربان قلب بالای شما کمک می‌کند. برای انجام این روش، کافی است هر گروه عضلانی از بدن را یک‌بار منقبض و سپس رها کنید. از انگشت‌های پا شروع کنید و مرحله به مرحله به‌سمت بالا حرکت کنید. همچنان که به سرتان می‌رسید، متوجه می‌شوید که احساس آرامش و تعادل پیدا کرده‌اید.

همچنین می‌توانید دوش آب گرم را امتحان کنید. احتمالا متوجه شده‌اید که پس از تمرینات سخت یا پشت‌سرگذاشتن لحظات استرس‌زا، دوش آب گرم (نه داغ) تا چه اندازه آرامش‌بخش است. این آرامش فقط برای عضلات و روان شما نیست، برای قلب شما هم فوق‌العاده عمل می‌کند. وقتی با آب گرم دوش می‌گیرید، آرامش پیدا می‌کنید و این برای پایین‌آوردن ضربان قلب شما عالی است. 

۴. ذهن‌آگاهی و مراقبه

در شرایطی که استرس دارید و قلبتان جوری تند می‌زند که انگار می‌خواهد از سینه بیرون بپرد، وقتی ذهنتان از اضطراب به‌شدت درگیر است یا نمی‌توانید بابت موضوعی نگرانی خود را متوقف کنید، تمرین ذهن‌آگاهی یا یک مراقبه ۵دقیقه‌ای به شما در آرام‌شدن و پایین‌آوردن ضربان قلب کمک می‌کند.

۵. مانور واگ برای کاهش ضربان قلب

یک‌سری اقدامات بسیار ساده مانند غرغره‌کردن، سرفه‌کردن یا ماساژدادن آرام شکم ممکن است با تحریک عصب واگ به پایین‌آوردن ضربان قلب فوری کمک کند. عصب واگ که از ساقه مغز تا شکم امتداد دارد، نقش مهمی در سیستم کنترل‌کننده ضربان قلب ایفا می‌کند.

اقدامات تحریک‌کننده عصب واگ را مانورهای واگ (Vagal Maneuvers) می‌نامند. پزشکان اغلب به افرادی که به انواع درد قلب مبتلا هستند یا انواع خاصی از بیماری‌های قلبی را دارند، مانور واگ را آموزش می‌دهند. البته اگر بیماری قلبی دارید، باید قبل از هر اقدامی با متخصص قلب خود صحبت کنید.

چنانچه برای آموزش مانورهای واگ، به مشورت با متخصص قلب نیاز دارید، می‌توانید به پلتفرم دکتردکتر مراجعه کنید. این پلتفرم خدمات متنوعی در این زمینه ارائه می‌دهد که بسته به ترجیح خود می‌توانید آنها را انتخاب کنید. برای مراجعه حضوری، سامانه نوبت‌دهی دکتردکتر کارتان را راحت می‌کند. برای ویزیت غیرحضوری هم می‌توانید از خدمات مشاوره آنلاین پزشکی دکتردکتر استفاده کنید.

۶. قرارگرفتن درمعرض سرمای کنترل‌شده

مطالعات مختلفی بررسی کرده‌اند که سرما با اینکه حالت شوک ایجاد می‌کند، در آرام‌کردن بدن نقش بسیار مفیدی دارد. خنک‌کردن صورت یکی از بهترین روش‌های رسیدن به آرامش و پایین‌آوردن ضربان قلب است. روش کار بسیار ساده است. کافی است مقداری آب سرد روی صورتتان بپاشید یا از کمپرس یخ استفاده کنید. فقط مراقب باشید که کیسه یخ را مستقیم روی پوستتان نگذارید و حتما آن را در یک حوله بپیچید.

اگر ضربان قلب سریع شما مربوط به چیزی مانند یک تمرین باشد، این روش احتمالا بهترین نتیجه را برای پایین آوردن ضربان قلب می‌دهد.

۷. کاهش کافئین، الکل و نیکوتین برای کنترل ضربان قلب

اگر بعد از نوشیدن قهوه، نوشابه انرژی‌زا یا مصرف سیگار دچار تپش قلب شده‌اید، باید بلافاصله مصرف آن را متوقف کنید. کافئین و نیکوتین از عوامل رایج افزایش ضربان قلب هستند.

۸. نوشیدن آب

کم‌آبی بدن باعث می‌شود قلب برای پمپاژ خون سخت‌تر کار کند. نوشیدن یک لیوان آب در برخی موارد می‌تواند به کاهش ضربان قلب کمک کند.

۹. فعالیت ملایم

شاید فکر کنید چگونه ممکن است فعالیت‌کردن باعث کاهش ضربان قلب شود. واقعیت این است که اتفاقا نشستن و بی‌حرکت‌ماندن در زمانی که ضربان قلب به‌ویژه پس از انجام تمرینات سخت بالا رفته است، مفید نیست. برعکس، حرکت‌کردن و راه‌رفتن یا انجام فعالیت‌های با شدت ملایم، به کاهش ضربان قلب کمک بیشتری می‌کند.

پیاده‌روی، راه‌رفتن، تمرینات یوگا و تای‌چی، روش‌های مناسبی برای آرام‌کردن سیستم عصبی و کاهش ضربان قلب شما هستند.

روش‌های بلندمدت برای کنترل ضربان قلب بالا

شاید بپرسید درصورتی‌که ضربان قلب بالا به‌صورت مداوم تکرار می‌شود و موقتی یا ناشی از فعالیت و استرس نیست، برای پایین آوردن ضربان قلب چه کار کنیم. در این صورت، برای پایین‌آوردن ضربان قلب نیاز به کمک پزشک یا روش‌های تخصصی‌تری نیاز دارید. برخی از این روش‌ها عبارت‌اند از:

کاهش استرس مزمن

استرس مزمن یکی از دلایل اصلی افزایش ضربان قلب است. ورزش سبک، مدیتیشن، خواب کافی و کاهش فشارهای روزمره می‌توانند تأثیر زیادی داشته باشند.

ترک سیگار، الکل و کافئین زیاد

مصرف زیاد قهوه، چای پررنگ، نوشابه‌های انرژی‌زا و شکلات می‌تواند ضربان قلب را بالا ببرد. بهتر است میزان مصرف این مواد را کنترل کنید. الکل و سیگار هم باعث تپش قلب می‌شوند، ترک آنها گام مؤثری برای سلامت قلب است.

درمان بیماری‌های زمینه‌ای

گاهی علت اصلی ضربان قلب بالا، کم‌خونی، مشکلات تیروئید، فشار خون یا بیماری‌های قلبی است. درمان این مشکلات به کنترل ضربان قلب کمک زیادی می‌کند.

داروی پایین آوردن ضربان قلب چه زمانی تجویز می‌شود؟

در برخی موارد، زمانی که ضربان قلب بالا به دلیل آریتمی، مشکلات قلبی یا بیماری‌های زمینه‌ای ایجاد شده باشد، پزشک ممکن است دارو برای کنترل آن تجویز کند. نوع دارو به علت اصلی افزایش ضربان قلب بستگی دارد و مصرف خودسرانه آن می‌تواند خطرناک باشد.

برخی از داروهایی که برای کنترل ضربان قلب استفاده می‌شوند عبارت‌اند از:

• مسدودکننده‌های بتا مثل پروپرانولول و متوپرولول؛
• مسدودکننده‌های کانال کلسیم؛
• داروهای ضدآریتمی؛
• داروهای درمان بیماری زمینه‌ای مانند داروهای تیروئید یا کم‌خونی.

هشدار: این داروها فقط باید با تجویز پزشک مصرف شوند، زیرا استفاده نادرست از آنها ممکن است باعث افت شدید فشار خون، ضعف یا اختلال در عملکرد قلب شود.

درصورتی‌که ضربان قلب بالا در شما نگرانی ایجاد کرده است، با پزشک متخصص قلب مشورت کنید. می‌توانید قبل از اینکه برای مراجعه حضوری زمان بگذارید، ابتدا از خدمات ویزیت آنلاین دکتردکتر استفاده کنید و اگر متخصص قلب مراجعه حضوری را به شما توصیه کرد، در سامانه نوبت‌دهی دکتردکتر نوبت مراجعه حضوری در مطب پزشک محل سکونت خودتان را ثبت کنید.

برای پایین آوردن ضربان قلب چی بخوریم؟

برای کاهش ضربان قلب و حفظ ریتم منظم آن، مصرف خوراکی‌هایی که سرشار از منیزیم، پتاسیم، امگا۳ و آنتی‌اکسیدان هستند بیشترین تأثیر را دارد. این مواد مغذی با تنظیم سیگنال‌های الکتریکی قلب و آرام‌سازی عروق، به کنترل ضربان کمک می‌کنند.

در جدول زیر بهترین انتخاب‌های غذایی برای تنظیم و پایین آوردن ضربان قلب را می‌بینید.

درمان تپش قلب بعد از مصرف الکل

اگر تا‌به‌حال نمی‌دانستید، اکنون بدانید که الکل یکی از شناخته‌شده‌ترین محرک‌های تپش قلب است. این ماده بدن را حسابی دهیدراته می‌کند، باعث تحریک سیستم عصبی سمپاتیک می‌شود  و زمینه‌ساز تغییر در تعادل الکترولیت‌هاست؛ به‌این‌ترتیب، ریتم قلب را به‌هم می‌ریزد. حالا ببینیم برای درمان تپش قلب بعد از مصرف الکل چه باید کرد؟!

• برای جبران سریع کم‌آبی، بلافاصله چند لیوان آب یا نوشیدنی‌های حاوی الکترولیت بنوشید تا حجم خون افت نکند؛
• دست از فعالیت جسمی بکشید و در اتاقی ساکت و خنک دراز بکشید تا دمای بدن و فشار روی قلب کاهش یابد؛
• از مصرف قهوه، چای پررنگ یا نوشابه‌های انرژی‌زا برای پریدن الکل پرهیز کنید. اینها تپش قلب را وخیم‌تر می‌کنند؛
• از مصرف داروی قلب یا آرام‌بخش بدون دستور پزشک خودداری کنید. احتمال تداخل داروها با الکل وجود دارد.
• از رفتن زیر دوش آب داغ یا یخ خودداری کنید. تغییرات ناگهانی دما بدن را دچار شوک و بار کاری قلب را بیشتر می‌کند.

پایین آوردن ضربان قلب در حالت استراحت

برای کاهش پایدار ضربان قلب در حالت استراحت، پیشنهاد ما موارد زیر است. شما می‌توانید طی یک جلسه ویزیت آنلاین در سامانه سلامت دکتردکتر با پزشک قلب دراین‌باره گفت‌و‌گو کنید و راهنمایی بگیرید.

• در طول هفته دست‌کم ۱۵۰ دقیقه فعالیت هوازی منظم داشته باشید. پیاده‌روی سریع، دویدن، شنا یا دوچرخه‌سواری عضلۀ قلب را قوی‌تر می‌کنند تا با هر تپش، خود بیشتری پمپاژ کند؛ در نتیجه در زمان استراحت کمتر بتپد.
• یوگا، مدیتیشن و تکنیک‌های تنفس عمیق را  در برنامه روزانه‌تان قرار دهید. این فعالیت‌های آرامش‌بخش با کاهش هورمون‌های استرس، ضربان پایه بدن را پایین می‌آورند.
• خوراکی‌های سرشار از منیزیم و پتاسیم را به تغذیۀ خود اضافه و نمک و قند مصنوعی را محدود کنید.
• به فکر کاهش یا قطع مصرف کافئین، نیکوتین و الکل باشید.
• در طول روز آب کافی بنوشید تا خون بیش‌از‌حد غلیظ نشود و قلب را وادار به کار بیشتر نکند.
• در طول شبانه‌روز ۷ تا ۸ ساعت خواب منظم و باکیفیت داشته شبانه داشته باشید.
• فکری به حال اضافه‌وزن خود کنید تا بار کاری قلب برای رساندن اکسیژن به بافت‌های بدن در حالت استراحت کاهش یابد.

روش تشخیص پزشکی ضربان قلب بالا

برای تشخیص ضربان قلب بالا، ابتدا پزشک درباره علائم تپش قلب، زمان شروع آن، مدتی که ادامه یافته است، ارتباط آن با استرس یا فعالیت، مصرف داروهای خاص، سابقه بیماری قلبی یا تیروئید و مصرف کافئین و الکل و سیگار جویا می‌شود و سپس معاینه فیزیکی انجام می‌دهد. ممکن است برای تشخیص علل آن، آزمایش‌های زیر را از شما درخواست کنند:

• الکتروکاردیوگرام (EKG)؛
• هولتر قلب (دستگاهی برای ثبت ضربان قلب)؛
• تست میز شیب‌دار؛
• تست استرس؛
• تست الکتروفیزیولوژی یا مطالعه EP؛
• اکوکاردیوگرام و اکو قلب؛
• آزمایش خون؛
• آزمایش‌های ژنتیکی؛
• تصویربرداری از قلب.

خطرات و عوارض ضربان قلب بالا

اگر ضربان قلب بالا به‌شکل مداوم ادامه یابد، ممکن است باعث یک‌سری عوارض جدی شود که ازآن‌جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• نارسایی کلیه، کبد یا قلب؛
• کاهش خون‌رسانی به بدن؛
• سرگیجه و غش؛
• لخته‌شدن خون؛
• سکته مغزی؛
• حمله قلبی؛
• کاردیومیوپاتی (ضعف عضله قلب)؛
• ایست قلبی.

این خطرات نشان می‌دهند توجه به ریتم ضربان قلب و پایین آوردن ضربان قلب بالا تا چه اندازه مهم است.

چه زمانی ضربان قلب بالا خطرناک است؟

ضربان قلب بالا همیشه به‌معنای بیماری نیست؛ بعضی وقت‌ها صرفا پاسخ طبیعی بدن به فعالیت فیزیکی، استرس، هیجان یا تب است. بااین‌حال، زمانی که افزایش ضربان قلب بدون علت، به‌صورت ناگهانی و بدتر از همه حین استراحت رخ دهد، یا علائم افت عملکرد قلبی‌عروقی به‌وضوح قابل‌مشاهده باشد، این نشانه‌ای از یک مشکل جدی و نیازمند پیگیری فوری پزشکی است. 

هم‌زمانی ضربان قلب بالا و علائم زیر بسیار خطرناک است:

• درد، فشار یا سنگینی در قفسه سینه؛
• تنگی نفس شدید یا احساس خفگی؛
• سرگیجه شدید، منگی یا سبکی سر؛
• احساس غش یا بیهوشی؛
• تعریق سرد و ناگهانی؛
• تعادل نداشتن و ضعف شدید جسمانی؛
• احساس ریتم کاملا نامنظم و آشفته در قلب؛

همچین اگر فرد سابقه قبلی بیماری یا جراحی قلب داشته باشد، ضربان‌ قلب بالا به‌تنهایی خطرناک بوده و باید پیگیری شود.

کلام آخر دکتردکتر

بالا رفتن ضربان قلب همیشه نشانه یک بیماری خطرناک نیست و گاهی به‌دلیل تمرینات ورزشی، فعالیت شدید، استرس، کم‌آبی یا مصرف زیاد کافئین رخ می‌دهد. در این مطلب درباره روش‌های پایین آوردن ضربان قلب بالا صحبت کردیم. شناخت علت اصلی، مهم‌ترین قدم برای درمان و کنترل تپش قلب است. چنانچه احساس می‌کنید بالارفتن ضربان قلب شما ممکن است به بیماری قلبی ربط داشته باشد، بدون مشورت پزشک و پیگیری‌های لازم، به روش‌های معمول پایین‌آوردن ضربان قلب بسنده نکنید.

اگر به ویزیت متخصص قلب نیاز دارید و می‌خواهید دلیل ضربان قلب بالای خود را پیگیری کنید، پیشنهاد می‌کنیم همین حالا در سایت دکتردکتر، نوبت ویزیت آنلاین خود را ثبت کنید.

منابع

drsharathreddy

clevelandclinic

mayoclinic

clevelandclinic

سؤالات متداول