پیشدیابت یا دیابت مرزی را میتوان زنگ خطری جدی برای بدن دانست؛ چرا که در صورت بیتوجهی، احتمال پیشرفت آن به دیابت کامل و عوارضی مانند بیماریهای قلبیعروقی، آسیب کلیوی و مشکلات بینایی افزایش مییابد. با این حال، خبر امیدوارکننده این است که پیشدیابت در بسیاری از موارد قابلکنترل و حتی رفع است، بهویژه اگر در زمان مناسب شناسایی شود. در این مقاله بررسی میکنیم پیشدیابت چیست، چه علائمی دارد، عدد قند خون در چه محدودهای به عنوان دیابت مرزی شناخته میشود و آیا میتوان با اصلاح سبک زندگی و درمانهای پزشکی، از پیشرفت آن جلوگیری یا حتی آن را بهطور کامل کنترل کرد.
پیشدیابت چیست؟
پیشدیابت یا دیابت مرزی زمانی رخ میدهد که سطح قند خون شما بالاتر از حد طبیعی است، اما آنقدر بالا نیست که به عنوان دیابت نوع ۲ تشخیص داده شود.
سطح سالم قند خون (گلوکز) بین ۷۰ تا ۹۹ میلیگرم در دسیلیتر (mg/dL) است. اگر پیشدیابت تشخیصدادهنشده داشته باشید، معمولاً سطح قند خون شما بین ۱۰۰ تا ۱۲۵ میلیگرم در دسیلیتر خواهد بود.
بر اساس اعلام انجمن دیابت آمریکا، در افراد ۴۵ ساله مبتلا به پیشدیابت، خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ طی ۱۰ سال آینده بین ۹ تا ۱۴ درصد است. خبر خوب این است که با ایجاد تغییرات سالم در سبک زندگی میتوان پیشدیابت را معکوس کرد.
علت پیشدیابت چیست؟
علت پیشدیابت همان علت دیابت نوع ۲ است، یعنی مقاومت به انسولین.
اگر نمیدانید مقاومت به انسولین چیست، باید بدانید این مشکل زمانی رخ میدهد که سلولهای عضلات، بافت چربی و کبد بهدرستی به انسولین پاسخ نمیدهند. انسولین هورمونی است که توسط پانکراس (لوزالمعده) تولید میشود و برای حیات و تنظیم سطح قند خون ضروری است. وقتی انسولین کافی نداشته باشید یا بدن شما به آن بهدرستی پاسخ ندهد، سطح قند خون افزایش مییابد.
چندین عامل میتوانند در ایجاد مقاومت به انسولین نقش داشته باشند، از جمله:
- ژنتیک؛
- چربی اضافی بدن، بهویژه در ناحیه شکم و اطراف اندامها (چربی احشایی)؛
- کمتحرکی؛
- مصرف مکرر غذاهای بسیار فراوریشده، پرکربوهیدرات و حاوی چربیهای اشباع؛
- برخی داروها، مانند مصرف طولانیمدت کورتونها؛
- اختلالات هورمونی، مانند کمکاری تیروئید و سندرم کوشینگ؛
- استرس مزمن و کمبود خواب باکیفیت.
کسب اطلاع درباره اینکه دیابت نوع ۲ چیست هم سودمند است.
مهمترین علائم پیشدیابت که نباید نادیده گرفت
بیشتر افراد مبتلا به پیشدیابت هیچ علامتی ندارند. علائم دیابت مانند عفونت تکرارشونده و خشکی پوست که میتواند دلیل خارش بدن در افراد دیابتی باشد، در پیشدیابت اغلب ظاهر نمیشوند. به همین دلیل، مراجعه منظم به پزشک برای مراقبتهای اولیه اهمیت دارد تا آزمایشهای غربالگری، مانند پانل متابولیک پایه برای بررسی سطح قند خون انجام شود. این تنها راه اطمینان از ابتلا یا عدم ابتلا به پیشدیابت است.
در تعداد کمی از افراد که علائم پیشدیابت را مشاهده میکنند، ممکن است موارد زیر دیده شود:
- تیره شدن پوست در ناحیه زیر بغل یا پشت و کنارههای گردن (آکانتوز نیگریکانس)؛
- زائدههای پوستی (اسکینتگ)؛
- تغییرات چشمی که میتواند به رتینوپاتی مرتبط با دیابت منجر شود.
علائم پیشدیابت در زنان و مردان تفاوت چشمگیری ندارد. بیش از ۸۰ درصد افراد مبتلا به پیشدیابت نمیدانند که به آن دچار هستند، زیرا اغلب بدون علامت است. افراد ممکن است سالها بدون آگاهی از وضعیت خود زندگی کنند. به همین دلیل، شناخت علائم احتمالی، آگاهی از اعداد قند خون در آزمایشهای مختلف (قند ناشتا، تست تحمل گلوکز و HbA1c) و توجه به عوامل خطر مانند اضافهوزن، کمتحرکی و سابقه خانوادگی اهمیت زیادی دارد. تشخیص بهموقع این وضعیت فرصتی طلایی برای پیشگیری از ابتلا به دیابت نوع ۲ و کاهش عوارض بلندمدت آن فراهم میکند.
تشخیص پیشدیابت با آزمایش
انجمن دیابت آمریکا توصیه میکند غربالگری دیابت برای بیشتر بزرگسالان از ۳۵سالگی آغاز شود. این انجمن همچنین پیشنهاد میکند اگر اضافهوزن دارید و در عین حال سایر عوامل خطر پیشدیابت یا دیابت نوع ۲ را دارید، غربالگری پیش از ۳۵سالگی انجام شود.
اگر سابقه دیابت بارداری داشتهاید، کادر درمان احتمالاً حداقل هر ۳ سال یک بار سطح قند خون شما را بررسی خواهند کرد.
بررسی علائم آزمایشگاهی پیشدیابت اصلیترین راه تشخیص آن است. چندین آزمایش خون برای تشخیص پیشدیابت وجود دارد:
۱. آزمایش هموگلوبین گلیکوزیله (A1C)
این آزمایش میانگین سطح قند خون شما را در ۲ تا ۳ ماه گذشته نشان میدهد.
تفسیر نتایج بهطور کلی از این قرار است:
- کمتر از ۵٫۷٪: طبیعی
- بین ۵٫۷٪ تا ۶٫۴٪: پیشدیابت
- ۶٫۵٪ یا بالاتر در دو آزمایش جداگانه: دیابت
برخی شرایط ممکن است از دقت نتیجه A1C بکاهند، مانند بارداری یا داشتن انواع نادر هموگلوبین.
۲. آزمایش قند خون ناشتا (FBS)
نمونه خون پس از حداقل ۸ ساعت ناشتایی (معمولاً شب تا صبح) گرفته میشود. مقادیر قند خون بر حسب میلیگرم در دسیلیتر (mg/dL) یا میلیمول در لیتر (mmol/L) بیان میشوند.
تفسیر نتایج بهطور کلی از این قرار است:
- کمتر از ۱۰۰ mg/dL (۵٫۶ mmol/L): طبیعی
- ۱۰۰ تا ۱۲۵ mg/dL (۵٫۶ تا ۶٫۹ mmol/L): پیشدیابت
- ۱۲۶ mg/dL (۷٫۰ mmol/L) یا بالاتر در دو آزمایش جداگانه: دیابت
۳. آزمایش تحمل گلوکز خوراکی (OGTT)
این آزمایش نسبت به سایر تستها کمتر استفاده میشود، مگر در دوران بارداری. باید شب قبل ناشتا باشید، سپس در مطب یا آزمایشگاه محلولی شیرین بنوشید؛ طی دو ساعت آینده، قند خون شما در فواصل مشخص اندازهگیری میشود.
تفسیر نتایج بهطور کلی از این قرار است:
- کمتر از ۱۴۰ mg/dL (۷/۸ mmol/L): طبیعی
- ۱۴۰ تا ۱۹۹ mg/dL (۷٫۸ تا ۱۱ mmol/L): پیشدیابت
- ۲۰۰ mg/dL (۱۱/۱ mmol/L) یا بالاتر پس از دو ساعت: مشکوک به دیابت
اگر پیشدیابت داشته باشید، کادر درمان معمولاً حداقل سالی یک بار سطح قند خون شما را بررسی میکند.
عدد پیشدیابت در تست قند خون چقدر است؟
در جدول زیر، محدوده عددی نشاندهنده پیشدیابت (دیابت مرزی) برای هر آزمایش آورده شده است:
| نام آزمایش | عدد پیشدیابت |
| HbA1c (هموگلوبین گلیکوزیله) | بین ۵٫۷٪ تا ۶٫۴٪ |
| قند خون ناشتا (FBS) | ۱۰۰ تا ۱۲۵ mg/dL (۵٫۶ تا ۶٫۹ mmol/L) |
| تست تحمل گلوکز خوراکی (OGTT) | ۱۴۰ تا ۱۹۹ mg/dL (۷٫۸ تا ۱۱ mmol/L) |
این مقادیر در صورت تأیید آزمایشگاهی، نشاندهنده وضعیت پیشدیابت هستند و نیاز به اصلاح سبک زندگی و پیگیری پزشکی دارند.
آزمایش پیشدیابت در کودکان
دیابت نوع ۲ در کودکان و نوجوانان رو به افزایش است که احتمالاً با افزایش چاقی دوران کودکی مرتبط است.
انجمن دیابت آمریکا توصیه میکند کودکانی که اضافهوزن یا چاقی دارند و دستکم یک عامل خطر دیگر برای دیابت نوع ۲ دارند، از نظر پیشدیابت بررسی شوند. این عوامل خطر شامل موارد زیر است:
- سابقه خانوادگی دیابت نوع ۲؛
- تعلق به نژاد یا قومیت با خطر بالاتر؛
- وزن کم هنگام تولد؛
- تولد از مادری که دیابت بارداری داشته است.
محدودههای قند خون برای تعریف طبیعی، پیشدیابت و دیابت در کودکان همانند بزرگسالان است.
کودکان مبتلا به پیشدیابت باید سالانه از نظر ابتلا به دیابت نوع ۲ بررسی شوند یا در صورت تغییر وزن یا بروز علائم دیابت مانند تشنگی زیاد، تکرر ادرار، خستگی یا تاری دید، دفعات آزمایش بیشتر شود.
درمان قطعی پیشدیابت و پیشگیری از آن
اگر میخواهید بدانید آیا پیشدیابت درمان قطعی دارد یا نه، باید بدانید بهترین راه برای درمان و حتی در برخی موارد معکوسکردن پیشدیابت، ایجاد تغییرات سالم در سبک زندگی است. مصرف منظم غذاهای مغذی و انجام فعالیت بدنی منظم میتواند به بازگشت قند خون به محدوده سالم کمک کند و از بروز یا پیشرفت دیابت نوع ۲ جلوگیری کند یا آن را به تأخیر بیندازد. حتی تغییرات کوچک نیز میتوانند خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ را بهطور چشمگیری کاهش دهند.
روش درمان پیشدیابت مشابه راههای درمان دیابت است، با این تفاوت مهم که در این مرحله شما امکان پیشگیری دارید. برای پیشگیری از پیشرفت پیشدیابت به دیابت نوع ۲، اقدامات زیر توصیه میشود:
- تغذیه سالم داشته باشید؛
- فعالتر باشید؛
- اضافهوزن را کاهش دهید؛
- سیگار را ترک کنید؛
- در صورت نیاز، دارو مصرف کنید.
بهترین رژیم غذایی برای پیشدیابت
کلید جلوگیری از پیشرفت پیشدیابت، داشتن رویکردی متعادل در رژیم غذایی است. افراد مبتلا به پیشدیابت مجبور نیستند گروههای غذایی کامل را حذف کنند. همه غذاها میتوانند در برنامه غذایی جای بگیرند، اما بیماران باید از رژیمهای مد روز و روشهایی که وعده نتایج سریع میدهند دوری کنند، زیرا ادعاهای آنها پشتوانه علمی ندارد. باید بر ایجاد تغییرات تدریجی در رفتار تأکید شود. تغییرات کوچک میتوانند نتایج بزرگی ایجاد کنند.
با این رویکرد، رژیم مدیترانهای را استاندارد طلایی برای افراد مبتلا به پیشدیابت میدانند، رژیمی که بر مصرف غلات کامل، پروتئینهای کمچرب و چربیهای سالم تأکید دارد.
نسخه پیشنهادی انجمن دیابت آمریکا برای ترکیب وعده غذایی شامل این نسبتهاست:
- ۵۰٪ بشقاب: سبزیجات غیرنشاستهای مانند سبزیهای برگدار؛
- ۲۵٪: کربوهیدراتهای سالم مانند غلات کامل (برنج قهوهای، کینوا)؛
- ۲۵٪: پروتئین کمچرب مانند مرغ، بوقلمون، ماهی یا توفو (غیرسرخکرده)؛
- نوشیدنی ترجیحی: آب یا نوشیدنی بدون کالری.
همچنین موارد زیر توصیه میشود:
- پرهیز از مصرف زیاد قندهای افزوده با محدودکردن نوشیدنیهای شیرین، کیک، بیسکویت، شیرینی، آبنبات و تنقلات؛
- محدود کردن اندازه وعدههای حاوی کربوهیدراتهای تصفیهشده مانند نان سفید، برنج سفید و پاستای سفید؛
- اطلاع از میزان قند خوراکیها و نوشیدنیهای مختلف مثلاً مقدار قند موز برای دیابتیها؛
- افزایش دریافت فیبر تا ۲۵ تا ۳۰ گرم در روز از طریق مصرف متنوع میوهها، سبزیجات و غلات کامل؛
- هرچند حذف کامل غذاها در پیشدیابت ضروری نیست، بهتر است با غذاهای ممنوعه برای دیابتیها آشنا باشید؛
- محدودکردن چربیهای اشباع و ترانس با انتخاب پروتئینها و لبنیات کمچرب.
صبحانه افراد پیشدیابت
صبحانه افراد پیشدیابت یا ناهار و شام، توصیه میشود وعدههای غذایی متعادل انتخاب کنید که شامل پروتئین کمچرب، لبنیات کمچرب و مقدار زیادی فیبر باشند. از غلاتی استفاده کنید که حداقل ۵ گرم فیبر در هر وعده داشته باشند و میوهها، سبزیجات و غلات کامل مصرف کنید.
اگر وسوسه میشوید صبحانه را حذف کنید، سعی کنید با یک میانوعده یا شیک کمکربوهیدرات روز خود را بهدرستی آغاز کنید.
درمان پیشدیابت با ورزش و تغییر سبک زندگی
فعالیت بدنی به کنترل وزن کمک میکند، قند را برای تولید انرژی مصرف میکند و حساسیت بدن به انسولین را بهبود میبخشد. هدفگذاری کنید که هفتهای حداقل ۱۵۰ دقیقه فعالیت هوازی با شدت متوسط یا ۷۵ دقیقه فعالیت شدید داشته باشید، یا ترکیبی از هر دو.
اگر اضافهوزن دارید، کاهش تنها ۵ تا ۷ درصد از وزن بدن (مثلاً حدود ۶٫۴ کیلوگرم برای فردی با وزن ۹۱ کیلوگرم) میتواند خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ را بهطور قابلتوجهی کاهش دهد. برای حفظ وزن سالم، بر تغییرات پایدار در عادات غذایی و ورزشی تمرکز کنید.
اگر سیگار میکشید، ترک سیگار میتواند عملکرد انسولین را بهبود دهد و در نتیجه کنترل قند خون را بهتر کند.
داروی پیشدیابت؛ نقش متفورمین در کاهش قند
در برخی موارد، ارائهدهنده خدمات سلامت ممکن است مصرف برخی داروهای خوراکی دیابت را توصیه کند. این موضوع بیشتر زمانی مطرح میشود که تغییرات سبک زندگی نتوانسته باشند سطح قند خون را بهبود دهند و/یا فرد دارای چندین عامل خطر برای دیابت نوع ۲ باشد. رایجترین داروهایی که برای پیشدیابت تجویز میشوند، متفورمین و آکاربوز هستند.
اگر بخواهیم از رابطه پیشدیابت و متفورمین بگوییم، باید گفت متفورمین به کنترل قند خون (گلوکز) کمک میکند و باعث میشود بدن انسولین را بهطور مؤثرتری استفاده کند. معمولاً مصرف آن همراه با تغییرات در رژیم غذایی و برنامه ورزشی توصیه میشود.
درمان گیاهی پیشدیابت و طب سنتی
در مدیریت پیشدیابت، محور اصلی درمان همچنان اصلاح سبک زندگی (تغذیه، فعالیت بدنی و کنترل وزن) است. درمانهای گیاهی و توصیههای طب سنتی ممکن است در برخی موارد نقش کمکی داشته باشند، اما جایگزین درمانهای استاندارد پزشکی نیستند و باید با نظر پزشک استفاده شوند، بهویژه اگر فرد داروهایی مانند متفورمین مصرف میکند.
برخی انواع درمان گیاهی پیشدیابت ممکن است به کنترل قند خون و جلوگیری از افزایش آن کمک کنند، مانند:
- دارچین: ممکن است حساسیت به انسولین را کمی بهبود دهد و قند خون ناشتا را کاهش دهد، اما اثرات آن معمولاً خفیف و غیرقطعی است.
- زنجبیل: بهخاطر ترکیب جینجرول، خواص ضدالتهابی و آنتیاکسیدانی دارد و میتواند به استفاده مؤثرتر از گلوکز و حمایت از عملکرد انسولین کمک کند.
- چای سبز: ممکن است مقاومت به انسولین را کاهش دهد، عملکرد انسولین را بهبود بخشد و قند خون و چربیهای خون را سالم نگه دارد.
- زردچوبه: ممکن است عملکرد انسولین را بهبود دهد و به انتقال گلوکز به سلولها کمک کند.
- کروم: در متابولیسم کربوهیدرات و چربی نقش دارد و ممکن است اثر انسولین را تقویت کند؛ منابع آن شامل گوشت، غلات کامل، میوهها و بادام است.
- منیزیم: به تنظیم قند خون و کاهش مقاومت به انسولین کمک میکند. منابع آن سبزیجات برگتیره، غلات کامل، تخمهها، ماهی، موز، آووکادو و انواع لوبیا هستند. مصرف مکمل تنها در صورت کمبود توصیه میشود.
درمان پیشدیابت در کودکان
متأسفانه در سالهای اخیر بهدلیل سبک زندگی بیتحرک، ابتلا به دیابت و پیشدیابت در نوجوانان و کودکان افزایش یافته است. کودکان مبتلا به پیشدیابت باید همان تغییرات سبک زندگی توصیهشده برای بزرگسالان مبتلا به دیابت نوع ۲ را دنبال کنند، از جمله:
- کاهش وزن؛
- کاهش مصرف کربوهیدراتهای تصفیهشده و چربیها و افزایش مصرف فیبر؛
- کاهش حجم وعدههای غذایی؛
- کمتر غذا خوردن در بیرون از منزل؛
- انجام حداقل ۱ ساعت فعالیت بدنی در روز.
معمولاً برای کودکان مبتلا به پیشدیابت دارو توصیه نمیشود، مگر اینکه تغییرات سبک زندگی باعث بهبود سطح قند خون نشود. در صورت نیاز به درمان دارویی، معمولاً متفورمین داروی انتخابی است.
بهطور کلی بهتر است پیش از بروز بیماری، روشهای پیشگیری از دیابت در کودکان و بزرگسالان را به کار بگیرید.
پیشدیابت در بارداری و خطرات آن
بارداری فشار بیشتری بر بدن وارد میکند، بهویژه در نحوه مدیریت قند خون. پیشدیابت در بارداری، احتمال ابتلا به دیابت بارداری (GDM)، نوعی دیابت موقت که در دوران بارداری ظاهر میشود، را افزایش میدهد. همچنین در صورت کنترل نکردن قند خون، خطر فشار خون بالا، پرهاکلامپسی یا زایمان زودرس افزایش مییابد.
برای نوزاد، قند خون بالای مادر در اوایل بارداری ممکن است بر رشد اندامها تأثیر بگذارد. در مراحل بعدی بارداری، ممکن است باعث رشد بیش از حد نوزاد شود (شرایطی به نام ماکروزومی)، که زایمان را دشوارتر کرده و احتمال نیاز به سزارین را افزایش میدهد. پس از تولد، نوزادانی که مادرانشان قند خون کنترلنشده داشتهاند، ممکن است دچار قند خون پایین شوند و در آینده بیشتر در معرض چاقی یا دیابت نوع ۲ قرار گیرند.
این خطرات ممکن است نگرانکننده به نظر برسند، اما اجتنابناپذیر نیستند. با مراقبت مناسب و تعهد به تغییر سبک زندگی، بسیاری از این عوارض قابلپیشگیری هستند.
اگر پیشدیابت دارید و میخواهید باردار شوید، مهم است که از قبل بدن خود را آماده کنید. مراحل این کار شامل کنترل سطح قند خون، مرور داروهای مصرفی با پزشک و رسیدگی به سایر مشکلات سلامت است که میتوانند بر بارداری تأثیر بگذارند، مانند فشار خون بالا، مشکلات کلسترول یا اختلالات تیروئید.
با برنامهریزی زودهنگام و همراهی با متخصصان، بارداری سالمتری خواهید داشت.
کلام آخر دکتردکتر
پیشدیابت مرحلهای هشداردهنده است که در آن سطح قند خون بالاتر از حد طبیعی است اما هنوز به دیابت نوع ۲ نرسیده است. اغلب افراد مبتلا به پیشدیابت هیچ علامت آشکاری ندارند، بنابراین توجه به این مسئله اهمیت بالایی دارد. اصلاح سبک زندگی شامل رژیم غذایی سالم، فعالیت بدنی منظم و کاهش وزن مهمترین و موثرترین راهکارها برای درمان و پیشگیری هستند. در برخی موارد، پزشک ممکن است داروهایی مانند متفورمین را برای کنترل بهتر قند خون تجویز کند.
با تشخیص زودهنگام، پایش منظم و اقدامات پیشگیرانه، پیشدیابت قابلکنترل است و میتوان احتمال ابتلا به دیابت نوع ۲ را بهطور چشمگیری کاهش داد، بهگونهای که افراد بتوانند زندگی سالم و فعالی داشته باشند. برای آگاهی بیشتر درباره اینکه پیشدیابت چیست و نیز اطمینان از وضع سلامتتان همین حالا در دکتردکتر از بهترین پزشکان نوبت ویزیت آنلاین یا حضوری بگیرید.
