اسهال به دفع مکرر مدفوع شل و آبکی گفته میشود و در کودکان و بزرگسالان شایع است. بیشتر موارد در چند روز بهبود مییابد، اما اگر با تب، کمآبی یا خون در مدفوع همراه باشد، نیاز به درمان دارد. عفونتها، مسمومیت غذایی و بیماریهای گوارشی از دلایل رایج هستند.
در این مطلب از مجله دکتردکتر، انواع اسهال، علائم، روشهای تشخیص و راههای پیشگیری آن را بررسی میکنیم؛ با ما همراه باشید.
در پایان، اگر پرسشی درباره علائم اسهال یا موضوعات مربوط به آن داشتید، از ما بپرسید. پزشک به شما پاسخ خواهد داد.
اسهال چیست؟
اسهال به دفع مدفوع شل یا آبکی گفته میشود و معمولاً خفیف و موقتی است. در بیشتر موارد طی چند روز برطرف میشود، اما گاهی میتواند نشانه بیماری جدی باشد و با کمآبی شدید یا اختلال در جذب مواد مغذی همراه شود. اگر اسهال طولانیمدت باشد، نیاز به بررسی پزشکی دارد.
کارشناسان سازمان بهداشت جهانی (who) میگویند:
بخش قابل توجهی از بیماریهای اسهالی از راه مصرف آب آشامیدنی سالم و رعایت بهداشت کافی قابل پیشگیری هستند.
انواع اسهال
این بیماری را به انواع مختلفی تقسیم میکنند. ملاک دستهبندی انواع اسهال، وضعیتها و مدت زمانی است که هریک از انواع آن طول میکشد.
اسهال حاد
این حالت با مدفوعی شل و آبکی همراه است که به مدت ۱ تا ۲ روز طول میکشد. اسهال حاد شایعترین نوع است و معمولا بدون نیاز به درمان از بین میرود.
اسهال مداوم
اسهال مداوم حدود ۲ تا ۴ هفته طول میکشد. چنین وضعیتی بسیار آزاردهنده است و میتواند عواقب خطرناکی برای بدن به همراه بیاورد. در ساهال مداوم بدن ویتامینهای خود را از دست میدهد.
اسهال مزمن
اسهال مزمن بیش از ۴ هفته طول میکشد و به دورهای طولانی برای درمانشدن آن نیاز است. اگر اسهال اینقدر طولانی شود، باید حتماً مشکل را بهطور جدی پیگیری کنید و نزد دکتر اسهال بروید.
اسهال طولانیمدت
اسهال مزمن یا طولانیمدت دستکم ۴ هفته ادامه دارد و باید توسط دکتر گوارش بررسی شود. در طول این مدت هم روزانه، فرد مبتلا حدود ۳ دفعه یا بیشتر به دستشویی میرود. علل احتمالی مختلفی برای اسهال مزمن وجود دارد. در روند درمان، رفع علت داشتن اسهال به مدت طولانی (در صورت امکان) بسیار مهم است. سفتکردن مدفوع شل و مقابله با هر گونه عوارض بیماری هم از دلایل دیگر درمان اسهال طولانی مدت هستند.
اسهال مسافرتی
اسهال مسافرتی یک نوع اسهال حاد است که معمولا طی چند روز اول سفر به مناطق با شرایط بهداشتی پایینتر رخ میدهد. اسهال مسافرتی ناشی از مصرف آب یا غذای آلوده به باکتریها، ویروسها یا انگلهاست و شایعترین عامل آن اشریشیا کلی انتروتوکسیژنیک (ETEC) است.
اسهال خونی
اسهال خونی به حالتی گفته میشود که مدفوع فرد حاوی خون قابل مشاهده یا تیرهرنگ است. این وضعیت اغلب نشاندهنده آسیب به مخاط روده یا وجود التهاب شدید است و برخلاف اسهال معمول، میتواند خطرناک باشد و نیاز به بررسی فوری پزشکی دارد.
اسهال آبکی
این اسهال کل آب و الکترولیتهای بدن را دفع میکند و معمولا ناشی از عفونتهای ویروسی، باکتریایی یا مسمومیتهای غذایی است. هدف از درمان این اسهال پیشگیری از کمآبی شدید بدن با مصرف محلولهای بازجذب آب است.
اسهال چرب
اسهال چرب یا استئاتوره زمانی رخ میدهد که بدن بهدلیل بیماریهای پانکراس، سلیاک یا اختلالات صفراوی قادر به جذب چربیها در روده کوچک نباشد. مدفوع در این حالت حجیم، بدبو، براق و شناور روی آب است.
اسهال اسموتیک
این اسهال زمانی اتفاق میافتد که مواد جذبنشده در روده باقی بمانند و آب بدن را به داخل روده بکشند. این نوع اسهال با قطع مصرف آن ماده غذایی متوقف میشود.
اسهال ترشحی
در اسهال ترشحی روده بزرگ یا کوچک پیوسته آب و املاح را به داخل مجرای روده ترشح میکند. این اسهال حتی با فستینگ هم قطع نمیشود و شایعترین علت آن سموم باکتریایی ازجمله بیماری وبا یا مصرف برخی داروها است.
اسهال التهابی
دلیل اسهال التهابی عمدتا برمیگردد به تخریب و التهاب مخاط روده توسط باکتریهای تهاجمی مثل سالمونلا یا بیماریهای خودایمنی مثل کولیت اولسروز. معمولا در این حالت مدفوع کمحجم، خونآلود و حاوی مخاط است و فرد همزمان از تب شدید و رد شکمی رنج میبرد.
اسهال صفراوی
اگر اسیدهای صفراوی در انتهای روده کوچک بهدرستی بازجذب نشوند، پا به روده بزرگ میگذارند، آن را تحریک میکنند و باعث اسهال آبکی و مزمن میشوند. این عارضه معمولا پساز جراحی کیسه صفرا یا بیماری کرون رخ میدهد.
اسهال همراه با سوزش
این سوزش ناشی از اسیدی شدن مدفوع (به دلیل دفع سریع غذاهای تند، مرکبات یا قندهای تخمیرنشده) و همچنین تکرار دفع است که پوست حساس ناحیه مقعد را تحریک میکند. دفع مکرر آنزیمهای گوارشی دستنخورده، این التهاب موضعی را تشدید میکند.
اسهال کودکان و نوزادان
اگر فرزندتان اسهال شدید دارد با تخصص اطفال تماس بگیرید. درمان اسهال کودکان با درمان بزرگسالان متفاوت است. شاید مصرف داروهای بدون نسخه برای آنها خطرناک باشد. کودکان نسبت به بزرگسالان بیشتر در معرض خطر کم آبشدن بدن هستند. پزشکان به شما کمک میکنند تا بهترین راه را برای هیدراته نگهداشتن (آبرسانی به بدن) آنها انتخاب کنید. از روشهای آبرسانی به بدن کودکان و نوزادان باید به این موارد اشاره کنیم:
- شیر مادر؛
- شیر خشک؛
- نوشیدنیهای الکترولیتی برای کودکان بزرگتر (در صورت تجویز پزشک).
همیشه قبل از دادن مایع جدید یا استفاده از هر نوع درمانی برای کودک، با پزشک درباره عوارضی همچون اسهال و استفراغ کودکان مشورت کنید. به کلیشهها توجه نکنید؛ مثلاً چیزی با عنوان اسهال دنداندرآوردن وجود ندارد. اگر میبینید که بچه دچار چنین مشکلی است، به پزشک مراجعه کنید.
اسهال در بارداری و شیردهی چگونه است؟
اسهال در دوران بارداری و شیردهی میتواند آزاردهنده باشد و در صورت بیتوجهی، خطر کمآبی و عوارض جدی برای مادر ایجاد کند. تغییرات هورمونی و مصرف برخی غذاها از علل شایع آن هستند. نوشیدن آب کافی، پرهیز از نوشابه و قهوه و توجه به تغذیه سالم برای حفظ سلامت بدن ضروری است. ابتلای مادر به اسهال باعث انتقال آن به نوزاد نمیشود، اما ضعف جسمانی مادر میتواند بر کیفیت شیر اثر بگذارد؛ بنابراین باید برای درمان سریع اقدام کرد.
علائم اسهال
علامت اصلی اسهال، تغییر قوام مدفوع به حالت شل، ناپایدار یا آبکی است. بااینحال بسته به علت ایجاد آن، این عارضه معمولا با نشانههای گوارشی دیگری نیز همراه میشود. سایر علائم رایج عبارتند از:
- نفخ، گاز و گرفتگی (کرامپ) شدید شکم؛
- نیاز مکرر، شدید و ناگهانی به دفع (تکرر ادرار و مدفوع)؛
- قاروقور یا صدای شکم بهشکل واضح و آزاردهنده (افزایش حرکات روده)؛
- سوءتغذیه موقت و ضعف عضلانی بهدلیل سرعت بالای حرکت غذا در رودهها؛
- حالت تهوع همراه با ناراحتی معده، بیاشتهایی و دلپیچه؛
- بیاشتهایی حاد و بیزاری از غذا بهعنوان پاسخ طبیعی دستگاه گوارش برای استراحت رودهها؛
- درد خفیف تا متوسط در نواحی مختلف شکم، مثل درد سمت راست شکم؛
- سوزش و التهاب ناحیه مقعد ناشی از دفع مکرر مدفوع اسیدی؛
- تغییر رنگ مدفوع به زرد روشن یا سبز سطحی (که در صورت کوتاهمدت بودن نیاز به درمان خاصی ندارد)؛
- سرگیجه خفیف هنگام تغییر وضعیت بهدلیل افت حجم مایعات.
این علائم معمولاً نیازی به مراجعه به پزشک ندارند، به خصوص اگر فقط چند روز طول بکشند. اسهال آبکی زردرنگ یا اسهال سبز باید زیر نظر گرفته شوند. در صورت تداوم بروز علائم دیگر، مراجعه به پزشک ضروری است.
علائم اسهال شدید
اگر اسهال با نشانههای زیر همراه باشد، به معنای ورود بیماری به فاز حاد یا عفونی است و باید فورا به پزشک مراجعه کرد:
- تب بالا و لرز مداوم که نشانه ورود باکتریها یا ویروسهای تهاجمی به سیستم گوارش؛
- درد و پیچش شدید و بیوقفه شکم که با دفع آرام نمیگیرد؛
- وجود خون واضح، رگههای خونی یا مخاط در مدفوع (نشانه اسهال خونی یا خونیالتهابی)؛
- مدفوع سبز بهدلیل عبور سریع غذا از روده؛
- استفراغ مکرر و ناتوانی در نگهداری مایعات در معده (که خطر کمآبی را دوچندان میکند)؛
- کاهش وزن ناگهانی و چشمگیر که نشانه عدم جذب مواد مغذی در روده بزرگ و کوچک است؛
- بروز علائم شدید کمآبی (دهیدراتاسیون) شامل خشکی شدید دهان، کاهش حجم ادرار یا تیره شدن آن، سرگیجه شدید و فرو رفتگی چشمها.
نکته! بروز اسهال ناگهانی، شدید و بدون توقف در کودکان زیر ۵ سال و سالمندان به دلیل سرعت بالای افت مایعات بدن، یک وضعیت اورژانسی محسوب میشود.
علائم اسهال ویروسی چیست؟
اسهال ویروسی، آنفولانزای معده یا گاستروانتریت ویروسی معمولا ناشی از روتاویروس یا نوروویروس است. این عارضه علائم مشخصی دارد که سیستم کل بدن را درگیر میکند. مهمترین نشانههای آن عبارتاند از:
- اسهال آبکی و فاقد خون: ویروس برخلاف باکتری مدفوع را خونی نمیکند؛
- تب خفیف تا متوسط: بدن برای مقابله با ویروس درجه حرارت را کمی بالا میبرد؛
- استفراغ و تهوع شدید در ابتدای بیماری: معمولا بیماری در روز اول با استفراغ مکرر شروع میشود؛
- دردهای عضلانی و بدندرد گسترده: فرد با ضعف مفرط، کوفتگی دست و پا و خستگی شدید روبهرو میشود؛
- سردرد خفیف و بیحالی عمومی: این حالت ناشی از افت فشار و کمآبی است.
علت اسهال چیست؟
مهمترین علت اسهال در آقایان و خانمها ویروسی به نام گاستروانتریت است که روده را آلوده میکند؛ برخی آن را آنفولانزای معده مینامند.
دلایل متنوع دیگری هم در این زمینه نقش دارند. مثلا از نقش تاثیر استرس بر گوارش و بروز مشکلاتی همچون اسهال، نباید به راحتی گذشت. با شناسایی علت اسهال ناگهانی یا موارد دیگر، از عوارض ناخوشایند و جدی آن جلوگیری کنید. در ادامه، دلایل مختلفی که باعث بروز این مشکل میشوند را نام خواهیم برد:
عفونتها
عفونتهای گوارشی یکی از شایعترین دلایل اسهال هستند و نقطه شروع آنها ورود پاتوژنها به دستگاه گوارش است.
این عوامل بیماریزا به روشهای مختلف عملکرد روده را مختل میکنند: برخی با ترشح سموم موجب افزایش ترشح آب و الکترولیتها در روده میشوند، برخی دیگر به سلولهای مخاط روده آسیب میزنند و التهاب ایجاد میکنند.
عفونتهایی که منجر به این عارضه میشوند، شامل موارد زیر هستند:
- نوروویروس: عامل اصلی گاستروانتریت حاد در بزرگسالان؛ باعث آسیب سلولهای اپیتلیال روده و اختلال در جذب آب؛
- روتاویروس: شایعترین علت اسهال حاد در کودکان؛ منجر به تخریب سلولهای جذبکننده در روده باریک؛
- آستروویروس و آدنوویروس: نقش کمتر اما مهم در اسهال کودکان؛
- اشریشیا کلی (ETEC, EHEC): تولید توکسین و ایجاد اسهال ترشحی یا خونی؛
- سالمونلا و شیگلا: نفوذ به دیواره روده، التهاب و اسهال خونی؛
- کلستریدیوم دیفیسیل (C. difficile): شایع در بیماران بستری؛ ایجاد کولیت غشایی و اسهال شدید پس از مصرف آنتیبیوتیکها؛
- کامپیلوباکتر: التهاب شدید و آسیب به مخاط روده؛
- ژیاردیا لامبلیا: اختلال در جذب چربی و کربوهیدرات؛ اسهال مزمن آبکی؛
- آمیب هیستولیتیکا: نفوذ به بافت و ایجاد زخمهای رودهای؛ اسهال خونی؛
- کریپتوسپوریدیوم: شایع در افراد با نقص ایمنی؛ اسهال طولانیمدت.
مسمومیت غذایی
مصرف مواد غذایی مسموم یا آلوده منجر به شلشدن مدفوع میشود. ورود این مواد به رودهها باعث انتقال باکتریهای بیماریزایی میشود که عامل اسهال زرد و … هستند. در طول سفر نیز ممکن است در اثر مسمومیت یا حتی ورود باکتری و ویروس به دستگاه گوارش با مسمومیت غذایی و اسهال مسافرتی روبه رو شوید در این شرایط بهتر است توسط پزشک عمومی معاینه شوید.
داروها
اسهال عارضه جانبی رایج مصرف برخی داروها است. به عنوان مثال، آنتیبیوتیکها باکتریهای مضر و بیماریزا را از بین میبرند، اما گاهی باعث از بینرفتن باکتریهای مفید هم میشوند. در برخی موارد، فقدان باکتری خوب منجر به اسهال میشود. اسهال از عوارض جانبی و رایج مصرف آنتیاسیدها با منیزیم و برخی داروهای سرطان هم بهشمار میرود. استفاده بیش از حد از ملینها هم میتواند باعث بروز این وضعیت شود.
غذاهای مختلکننده گوارش
مبتلایان به عدم تحمل لاکتوز هم به دلیل مشکلات هضم قند موجود در لبنیات یا همان لاکتوز دچار اسهال میشوند. برخی افراد در هضم فروکتوز، یعنی قند موجود در عسل و برخی میوههای شیرین هم مشکل دارند. مبتلایان به بیماری سلیاک هم نمیتوانند گلوتن یا همان پروتئین گندم را هضم کنند. این مشکل روی دستگاه گوارش و دفع آنها هم اثر منفی میگذارد.
بیماریهای روده
بیماری کرون، کولیت اولسراتیو (Ulcerative colitis) و سندرم روده تحریکپذیر (IBS) هم میتوانند باعث اسهال شوند. استرس و اضطراب علائم این مشکلات را بدتر میکنند. یکی از موارد دیگری که ممکن است باعث اسهال شود شیمی درمانی در بیماران سرطانی است.
علت اسهال ناگهانی بزرگسالان
علت اسهال ناگهانی در بزرگسالان معمولا منشأ عفونی یا محیطی دارد. شایعترین علل آن عبارتاند از:
- عفونتهای ویروسی مانند نوروویروس و روتاویروس، معروف به آنفولانزای معده؛
- مسمومیتهای غذایی و باکتریایی بهدلیل نوشیدن آب یا غذای آلوده به باکتریهایی مثل سالمونلا، ایکولای، کامپیلوباکتر و سموم آنها؛
- انواع انگل، ازجمله ارگانیسمهای تکسلولی مانند ژیاردیا لامبلیا و کریپتوسپوریدیوم؛
- عوارض جانبی داروها بهویژه آنتیبیوتیکها؛
- اسهال مسافران بهدلیل عفونتهای باکتریایی یا انگلی ناشی از تغییر جغرافیایی.
علت اسهال مداوم چیست؟
اسهال اگر بیشاز ۴ هفته طول بکشد از نوع مزمن یا مداوم است. میپرسید اسهال طولانی مدت نشانه چیست؟ علت اسهال طولانی مدت در بزرگسالان احتمالا یک بیماری زمینهای، ساختاری یا اختلال در جذب مواد مغذی مانند موارد زیر است:
- سندروم روده تحریکپذیر همراه با درد شکمی، نفخ و تغییر در عادات دفع، بهدلیل اختلالات عملکردی اعصاب روده؛
- بیماریهای التهابی روده ازجمله بیماریهای خودایمنی شامل کولیت اولسروز و بیماری کرون؛
- اختلالات عدم تحمل غذایی و سوءتغذیه مانند بیماری سلیاک و عدم تحمل لاکتوز؛
- اختلالات غدد درونریز مانند پرکاری تیروئید یا دیابت پیشرفته بهدلیل تسریع حرکات سیستم گوارش؛
- عفونتهای مزمن پنهان نظیر عفونت ناشی از باکتری کلستریدیوم دیفیسیل بعداز مصرف طولانیمدت آنتیبیوتیک؛
- جراحیهای قبلی دستگاه گوارش نظیر برداشتن کیسه صفرا، جراحی لاغری یا برداشتن قسمتی از روده.
آیا این بیماری نیاز به تشخیص دارد؟
اسهال در نگاه اول یک علامت واضح است، اما تشخیص پزشکی برای تعیین علت آن ضروری است. این بیماری میتواند ناشی از عفونت، بیماریهای التهابی، اختلالات جذب یا عوامل دارویی باشد و درمان هرکدام متفاوت است. روشهای تشخیص، شامل موارد زیر است:
- شرححال و معاینه بالینی؛
- آزمایش مدفوع برای بررسی پاتوژنها، خون مخفی، انگلها؛
- آزمایش خون برای بررسی الکترولیتها، علائم عفونت یا التهاب؛
- کولونوسکوپی یا سیگموئیدوسکوپی در موارد مزمن یا شدید.
در مواردی مانند اسهال خونی، کمآبی شدید، تب بالا یا اسهال مزمن، ارزیابی فوری توصیه میشود.
اسهال چقدر طول میکشد؟
طول دوره اسهال در انواع مختلف آن، متفاوت است. در جدول زیر دراینباره توضیح دادهایم:
| علت اسهال | مدت زمان معمول | توضیحات |
|---|---|---|
| عفونت ویروسی (مثلاً روتاویروس) | ۳ تا ۷ روز | شایعترین علت در کودکان؛ اغلب خودبهخود بهبود مییابد. |
| عفونت باکتریایی (مثلاً سالمونلا) | ۵ تا ۱۴ روز | ممکن است نیاز به آنتیبیوتیک داشته باشد. |
| مسمومیت غذایی | ۱ تا ۳ روز | معمولاً با استفراغ همراه و سریع بهبود مییابد. |
| عدم تحمل لاکتوز یا حساسیت غذایی | تا زمانی که عامل حذف نشود | با پرهیز غذایی قابل کنترل است. |
| بیماریهای التهابی روده (مانند کولیت اولسراتیو) | مزمن (هفتهها تا ماهها) | نیازمند درمان پزشکی و مدیریت طولانیمدت است. |
| مصرف آنتیبیوتیکها (اسهال ناشی از دارو) | ۲ تا ۱۰ روز | ممکن است با قطع دارو برطرف شود. |
آیا اسهال طولانی مدت خطرناک است؟
بله، اسهال طولانیمدت میتواند خطرناک باشد، زیرا باعث از دست رفتن مایعات و الکترولیتهای حیاتی بدن میشود و خطر کمآبی، ضعف، کاهش وزن و سوءتغذیه را افزایش میدهد. این وضعیت ممکن است نشانه بیماریهای جدی مانند بیماریهای التهابی روده (کولیت اولسراتیو یا کرون)، سندرم روده تحریکپذیر (IBS)، عفونتهای مزمن یا اختلالات جذب باشد.
اگر اسهال بیش از چهار هفته ادامه یابد یا با علائمی مانند خون در مدفوع، تب، درد شدید شکم یا کاهش وزن همراه شود، باید سریعاً به پزشک مراجعه کنید تا علت آن مشخص و درمان مناسب آغاز شود.
برای درمان اسهال چه باید کرد؟
اسهال خفیف معمولاً ظرف چند روز خودبهخود برطرف میشود. در موارد شدیدتر، مصرف داروهای بدون نسخه (OTC) مانند بیسموت سابسالیسیلات (Bismuth subsalicylate) ممکن است مفید باشد، اما این دارو برای کودکان و زنان باردار مناسب نیست و باید با احتیاط استفاده شود. اگر اسهال شدید است، بیش از دو روز طول کشیده یا علائم خطرناکی مانند تب بالا، کمآبی یا وجود خون در مدفوع مشاهده میشود، مراجعه به پزشک ضروری است. در ادامه، روشهای مختلف درمان این عارضه را مرور میکنیم:
درمان دارویی
انواع قرص ضد اسهال برای درمان این عارضه بسته به علت آن متفاوت هستند. در اسهال خفیف و بدون علائم هشدار، معمولاً نیازی به داروی خاص نیست و درمان حمایتی کافی است. اما در موارد شدید یا عفونی، پزشک ممکن است دارو تجویز کند. در جدول زیر، نام این داروها را با توجه به کارکردشان، آوردهایم:
| نام دارو | گروه دارویی | کاربرد | نکات مهم |
|---|---|---|---|
| لوپرامید (Loperamide) | ضداسهال (OTC) | کاهش حرکات روده و کنترل دفعات دفع | مناسب برای اسهال خفیف و غیرعفونی؛ منع مصرف در اسهال خونی یا تبدار |
| بیسموت ساب سالیسیلات | ضدالتهاب رودهای (OTC) | کاهش التهاب، ترشحات روده و تسکین معده | منع مصرف در کودکان و زنان باردار؛ ممکن است رنگ مدفوع تیره شود |
| سیپروفلوکساسین | آنتیبیوتیک | درمان اسهال باکتریایی شدید (مانند ای.کلی، سالمونلا) | فقط با تجویز پزشک؛ خطر مقاومت دارویی وجود دارد |
| آزیترومایسین | آنتیبیوتیک | مناسب در مسافرت به مناطق باکتریهای مقاوم | انتخاب اول در برخی اسهالهای مسافرتی |
| مترونیدازول | ضدانگل/آنتیبیوتیک | درمان اسهال ناشی از آمیبیازیس یا ژیاردیا | مصرف با نظر پزشک؛ ممکن است طعم فلزی در دهان ایجاد کند |
| نیتازوکسانید | ضدانگل | درمان اسهال ناشی از ژیاردیا و کریپتوسپوریدیوز | ایمن برای کودکان؛ دوره درمان کوتاه است |
| پروبیوتیکها | مکمل | بازسازی فلور طبیعی روده و کوتاه کردن مدت اسهال | مفید در اسهال ویروسی یا ناشی از آنتیبیوتیک |
| محلول ORS | جبرانکننده الکترولیتها | پیشگیری و درمان کمآبی ناشی از اسهال | مصرف مداوم در اسهالهای حاد ضروری است |
برای سفارش اینترنتی دارو، میتوانید از داروخانه دکتردکتر کمک بگیرید.
درمان خانگی اسهال
پودر او آر اس (ORS) برای جبران کمآبی ناشی از اسهال بسیار مؤثر است، زیرا حاوی ترکیبی از نمکها و قندهایی است که جذب آب را در روده بهبود میدهند. مصرف ORS بهویژه در کودکان و سالمندان، از خطر کمآبی شدید جلوگیری میکند.
برای درمان خانگی اسهال، طبق موارد زیر پیش بروید:
مصرف پروبیوتیکها
پروبیوتیکها با بازگرداندن تعادل فلور طبیعی روده، به بهبود سریعتر اسهال کمک میکنند. این محصولات بهویژه در اسهالهای ویروسی یا اسهال ناشی از مصرف آنتیبیوتیکها مفید هستند. با این حال، پیش از مصرف آنها بهتر است با پزشک مشورت کنید، بهخصوص در کودکان، سالمندان و افراد با نقص ایمنی.
مصرف مایعات و پیشگیری از کمآبی
مصرف مایعات کافی برای جلوگیری از کمآبی حیاتی است. بهترین گزینه استفاده از محلولهای خوراکی جبرانکننده آب و الکترولیت (ORS) است. همچنین آب، سوپهای رقیق و آبمیوههای کاملاً رقیقشده توصیه میشوند. از نوشابههای گازدار، آبمیوههای شیرین و نوشیدنیهای کافئیندار باید اجتناب کرد زیرا ممکن است اسهال را تشدید کنند.
غذاهای مفید برای اسهال
بسیاری این سوال را دارند که برای درمان اسهال چه بخوریم؟ غذاهای مفید برای سفت کردن مدفوع به گونهای انتخاب میشوند که هضم آسانی داشته باشند، روده را تحریک نکنند و به جبران مایعات و الکترولیتها کمک کنند. این گروه غذاها معمولاً کمچرب، کمفیبر و سبک هستند. مواد غذایی همچون:
- موز؛ سرشار از پتاسیم و مناسب برای جبران الکترولیتها؛
- برنج سفید پخته؛ کمفیبر و کمک به سفتتر شدن مدفوع؛
- سیبزمینی آبپز؛ منبع انرژی بدون تحریک روده؛
- نان تست سفید یا نان ساده؛ سبک و قابلهضم؛
- پوره سیب یا سیب پخته؛ حاوی پکتین برای کاهش اسهال؛
- ماست پروبیوتیک؛ کمک به بازسازی فلور روده در صورت تحمل لاکتوز؛
- محلول ORS یا آب نارگیل؛ برای پیشگیری از کمآبی و جبران الکترولیتها.
نوشیدنیها و مواد غذایی مضر برای اسهال
اگر اسهال دارید، به هیچ عنوان این مواد غذایی را مصرف نکنید:
- غذاهای چرب و سرخکردنی؛
- لبنیات پرچرب؛
- نوشیدنیهای کافئیندار مانند چای غلیظ و قهوه؛
- نوشابههای گازدار؛
- میوهها و سبزیجات خام پرفیبر.
نکته! تا زمانی که اسهال برطرف شود، بهتر است لبنیات مصرف نشود، زیرا لاکتوز موجود در لبنیات میتواند اسهال را تشدید کند. توجه به این نکات و مصرف غذاهای مناسب میتواند به بهبود وضعیت اسهال و سفت کردن مدفوع کمک کند.
همچنین با وجود اسهال یا علائم آن، به هیچ عنوان نوشیدنی الکلی مصرف نکنید. در این رابطه، میتوانید در مطلب چرا بعد از نوشیدن الکل دچار اسهال می شوم؟، بیشتر بخوانید.
درمان اسهال در بیماران پیوند کلیه
اسهال در بیماران پیوند کلیه یک عارضه شایع است که میتواند ناشی از عفونتهای ویروسی، باکتریایی یا انگلی و همچنین مصرف داروهای سرکوبکننده ایمنی مانند مایکوفنولات باشد. این وضعیت در صورت مدیریت نشدن، خطر کمآبی بدن، اختلال در جذب داروهای پیوند و حتی رد پیوند را افزایش میدهد.
روشهای درمان شامل شناسایی دقیق علت اسهال از طریق آزمایشهای لازم، اصلاح یا تغییر دوز داروهای سرکوبکننده ایمنی در صورت ارتباط با اسهال، و جبران مایعات و الکترولیتها است. در صورت اثبات عفونت، درمان ضدباکتری، ضدویروسی یا ضدانگلی مناسب توسط پزشک تجویز میشود. همچنین رعایت رژیم غذایی کمچرب و کمفیبر برای کاهش تحریک روده توصیه میشود. هرگونه تغییر در درمان باید تحت نظر پزشک نفرولوژیست و گوارش انجام شود تا از خطرات جدی مانند رد پیوند جلوگیری شود.
عوارض اسهال
کم آبی بدن یکی از بزرگترین عوارض اسهال است. این امر به ویژه در میان افراد آسیبپذیر خطرناکتر میشود. منظور از چنین افرادی چیست؟ افرادی با شاخصههای زیر:
- نوزادان؛
- افراد بالای ۶۵ سال؛
- افرادی با سیستم ایمنی ضعیف.
بدون درمان، کم آبی بدن میتواند منجر به نارسایی کلیه، سکته مغزی، حمله قلبی یا حتی مرگ شود. اسهال با سوزش و علائم مشابه، اوضاع بسیار ناخوشایندی برای هر فرد ایجاد میکند. درمان سریع این وضعیت ضروری است.
تفاوت اسهال و مدفوع شل
اسهال و مدفوع شل در زبان عامیانه بهجای هم استفاده میشوند اما علم پزشکی این دو را متفاوت میداند. در جدول زیر مختصر نگاهی به تفاوت اسهال و مدفوع شل میاندازیم.
| وجه تمایز | مدفوع شل | اسهال |
| تعریف پزشکی | مدفوعی که شکل پایدار ندارد و قوام آن نرم، بیشکل یا نیمه مایع است. | دفع مکرر، ناگهانی و شل مدفوع که حجم مایع و آب در آن بسیار بالاست. |
| تعداد دفعات دفع | معمولا ۱ یا ۲ بار در روز رخ میدهد و دفعات آن خارج از کنترل نیست. | طبق تعریف سازمان بهداشت جهانی، ۳ بار یا بیشتر در یک شبانهروز تکرار میشود. |
| میزان فوریت و کنترل | فرد کنترل ارادی روی دفع دارد و نیاز به دویدن ناگهانی به دستشویی نیست. | همراه با حس فوریت حاد و عدم توانایی در کنترل و نگهداشتن دفع است. |
| علائم همراه | معمولا بدون درد شکمی، تب، تهوع یا بیحالی است و فرد احساس بیماری ندارد. | اغلب با دلپیچه، نفخ شدید، صدای شکم، تب، تهوع و علائم کمآبی همراه است. |
| علت بروز | تغییرات موقت رژیم غذایی (مصرف زیاد فیبر، منیزیم، لبنیات یا استرس گذرا). | عفونتهای ویروسی یا باکتریایی، مسمومیت، عوارض آنتیبیوتیک یا بیماریهای التهابی روده. |
| نیاز به درمان | بهخودیخود بیماری نیست، خطری ندارد و با اصلاح تغذیه در همان روز برطرف میشود. | یک عارضه گوارشی است که ریسک کمآبی داشته و ممکن است به دارو نیاز داشته باشد. |
چگونه میتوان از اسهال پیشگیری کرد؟
همیشه امکان پیشگیری از اسهال وجود ندارد. گاهیاوقات، مصرف برخی داروها باعث بروز آن میشوند. شاید هم به عنوان عارضهای جانبی از یک بیماری دیگر رخ بدهد. بااینحال، روشهای زیر در جلوگیری از ابتلا به این وضعیت مفیدند:
| بهداشت را رعایت کنید | پس از استفاده از حمام یا تهیه و خوردن غذا، دستان خود را با آب و صابون بشویید. گزینه دیگر استفاده از ضدعفونیکننده دست است. |
| واکسینه شوید | واکسن روتاویروس از ابتلا به روتاویروس از علل شایع اسهال، جلوگیری میکند. واکسن کرونا هم از پیشگیری به این بیماری و بروز عوارضی مانند اسهال کرونا جلوگیری میکند. |
| غذا را به درستی نگهداری کنید | غذا را در دمای مناسب نگهداری کنید و آن را بپزید تا زمانی که به دمای توصیه شده برسد. |
| هنگام سفر مراقب خوراکی باشید | هنگام سفر آب تصفیه نشده ننوشید. از آب لوله کشی، تکههای یخ کثیف و غیرمطمئن یا مسواکزدن با آب غیر لولهکشی خودداری کنید. از شیر یا آب میوه های غیر پاستوریزه دوری کنید. |
برای درمان اسهال به چه دکتری مراجعه کنیم؟
معمولاً بیشتر افراد برای درمان اسهال خفیف به دکتر عمومی مراجعه میکنند. در صورت شدیدشدن عوارض و ابتلا به اسهال خونی یا شدید، نیاز به مراجعه به دکتر داخلی یا حتی متخصص گوارش وجود دارد. پزشکان با شناسایی علائم اسهال میتوانند مشکل را رفع و عوارض را از بین ببرند. آنها توصیههایی برای جبران مایعات و الکترولیت از دسترفته بدن دارند و تغذیه سالم را به بیماران پیشنهاد میکنند.
در بسیاری از موارد، با رعایت رژیم غذایی مناسب و حفظ بهداشت، از ابتلا به اسهال آبکی یا مشکلات مشابه دور میمانید. یادتان نرود که عوارض درمان نکردن اسهال هم بسیار جدی است. بعد از کشف علت اسهال سیاه یا معمولی، مراقب خود باشید و درمان را برای رفع نفخ شکم و سایر علائم اسهال پیگیری کنید. ابتلا به اسهال مکرر یا مشکلات دیگر این وضعیت با مراجعه به پزشکان خبره مقدور خواهد شد. مراجعه به سامانه دکتردکتر یکی از بهترین روشها برای شناسایی بهترین پزشکان و دریافت نوبت اینترنتی یا مشاوره آنلاین با دکتر گوارش است.
