علائم دیابت زنان؛ نشانه‌های شایع، هشداردهنده و پنهان

اغلب خانم‌ها خستگی را به‌حساب مشغله، تاری دید را به‌حساب ضعیف‌شدن چشم‌ها و عفونت‌ مکرر را به‌حساب حساسیت‌ فصلی یا ضعف سیستم‌ایمنی می‌گذارند؛ در‌حالی‌که تک‌تک اینها می‌تواند علائم دیابت در زنان باشند. چرا شناخت نشانه‌هایش در خانم‌ها حیاتی است؟ چون نوسان استروژن و پروژسترون مدیریت قند خون را در دوره‌های حساس مثل بارداری یا یائسگی حسابی پرچالش می‌کنند و بی‌توجهی به این علائم، آسیب‌های جبران‌ناپذیر به قلب، کلیه‌ها و حتی سلامت جنین را به‌دنبال دارد. در این راهنمای مجلۀ پزشکی و سلامت دکتردکتر، مفصل دربارۀ علائم دیابت در خانم‌های جوان، میان‌سال و باردار حرف می‌زنیم.

علائم دیابت در زنان چیست؟

علائم بیماری دیابت در زنان زمانی بروز پیدا می‌کنند که بدن دیگر توان تبدیل قند به انرژی را نداشته باشد و سلول‌ها به انسولین مقاوم شده باشند. اگر نمی‌دانید مقاومت به انسولین چیست، مطلبش را در دکتردکتر مطالعه کنید.

بسیاری از نشانه‌ها و علائم پیش دیابت در زنان، در نگاه اول ارتباطی به پانکراس یا انسولین ندارند! بلکه به‌عنوان علائم دیابت خاموش در زنان، با تغییرات فیزیولوژیک، نوسانات ماهانه یا حتی خستگی‌های ناشی از سبک زندگی نمود پیدا می‌کنند. از‌این‌رو، شناخت زبان هشدار بدن زنان اهمیت ویژه‌ای دارد.

نشانه‌های شایع دیابت در زنان

علائم دیابت بالا در زنان منحصر به تشنگی و تکرر ادرار نیست. برخی از علائم شایع دیابت در زنان مستقیما با سیستم بیولوژیک منحصر‌به‌فرد آنها مرتبط بوده و شامل این موارد است:

• خستگی غیرقابل توجیه ناشی از نرسیدن سوخت (قند) به سلول‌ها؛.
• تشنگی مفرط و خشکی دهان به‌دلیل دفع مکرر ادرار؛
• تغییرات اشتها و وزن به‌دلیل گرسنگی مداوم. کاهش وزن ناگهانی در نوع ۱ و افزایش وزن در نوع ۲؛
• تاری دید به‌دلیل تغییر سطح مایعات در بدن و تورم عدسی چشم؛
• کندی در بهبود زخم‌ها به‌دلیل ضعف گردش خون؛
• میل شدید به شیرینی بعد از وعده غذایی به‌دلیل ناتوانی سلول‌ها در جذب قند؛
• تنبلی تخمدان و شکل‌گیری کیست‌های تخمدان، موهای زائد و پریودهای نامنظم؛
• پوست خشک و خارشی به‌دلیل کاهش رطوبت بدن و اختلال در گردش خون محیطی؛
• عفونت‌های مکرر قارچی و واژینال، خارش، سوزش و ترشحات به‌دلیل سطح بالای گلوکز در ادرار؛
• عفونت‌های مجاری ادراری (UTI) به‌دلیل اختلال در سیستم ایمنی و وجود قند در ادرار؛
• خشکی واژن و کاهش میل جنسی به‌دلیل آسیب رشته‌های عصبی و درد هنگام نزدیکی؛
• تغییرات پوستی و تیرگی‌ها، ظاهر شدن لکه‌های تیره و مخملی در نواحی گردن یا زیر بغل به‌دلیل مقاومت به انسولین.

در شرایط بحرانی، پزشک برای مقابله با همین علائم و اطمینان از کنترل علائم دیابت در زنان، آمپول اوزمپیک را تجویز می‌کند.

تاثیر دیابت بر چرخه قاعدگی و باروری زنان

اگر چیزی از ارتباط علایم دیابت در زنان و چرخه قاعدگی و باروری نمی‌دانید، باید بگوییم که ارتباط بین قند خون و هورمون‌های زنانه، باروری را کاملا تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. نتیجۀ این تأثیر، اتفاقات زیر است:

• بی‌نظمی در قاعدگی. قند خون بالا سطح التهاب بدن را بالا می‌برد و باعث اختلال در تخمک‌گذاری می‌شود. در نتیجه، پریودهای بسیار سنگین، طولانی یا قطع ناگهانی قاعدگی اتفاق می‌افتند.
• سندرم تخمدان پلی‌کیستیک. تنبلی تخمدان ارتباطی تنگاتنگ با مقاومت به انسولین دارد. زنان مبتلا به PCOS هم در معرض خطر دیابت نوع ۲ هستند، هم به‌دلیل مشکلات هورمونی برای بارداری به مشکل برمی‌خورند.
• تأخیر در باروری. دیابت کنترل‌نشده زمینه‌ساز مشکلاتی مثل پیری زودرس تخمک‌ها و دشواری در لانه‌گزینی جنین است.
• یائسگی زودرس. زنان مبتلا به دیابت نوع 1 احتمالا زودتر وارد دوره یائسگی می‌شوند.

علائم دیابت نوع ۱ در زنان

افزایش سطح قند خون و دفع آن ازطریق ادرار، محیط مناسبی برای رشد قارچ‌ها و باکتری‌ها فراهم می‌کند و بر هورمون‌ها و سیستم تناسلی زنان تأثیر می‌گذارد. از این‌رو برخی از علائم دیابت نوع یک در زنان در زنان عبارت‌اند از:

• عفونت‌های قارچی مکرر واژن: رشد بیش از حد قارچ‌ها ناشی از قند خون زیاد، باعث خارش شدید، سوزش، قرمزی، ترشحات سفید پنیرمانند و درد هنگام مقاربت می‌شود.
• عفونت‌های مجاری ادراری: سوزش هنگام ادرار، ادرار کدر یا خونی و احساس نیاز فوری و مداوم به دفع ادرار از علائم شایع ابتلا به عفونت ادراری در زنان مبتلا به دیابت نوع ۱ است.
• اختلالات قاعدگی: نوسان شدید قند و تغییرات هورمونی ناشی از آن می‌تواند منجر به قاعدگی‌ نامنظم، خونریزی‌ شدیدتر یا حتی قطع موقت قاعدگی شود.
• کاهش میل جنسی و خشکی واژن: آسیب‌ عصبی ناشی از قند خون بالا (نوروپاتی) و کاهش جریان خون در ناحیه لگن ممکن است باعث خشکی واژن، درد هنگام نزدیکی و کاهش میل جنسی شود.
• سندرم تخمدان پلی‌کیستیک: این عارضه بیشتر با دیابت نوع ۲ مرتبط است؛ با‌این‌حال ابتلا به دیابت نوع ۱ کنترل‌نشده نیز می‌تواند تعادل هورمونی را برهم زده و ریسک علائم PCOS را افزایش دهد.

همچنین علائم عمومی دیابت نوع ۱ (مشترک در زنان و مردان) ریشه در ناتوانی سلول‌های بدن در جذب گلوکز و کمبود شدید انسولین دارند و عبارت‌اند از:

• تشنگی شدید و غیرعادی: احساس خشکی مداوم دهان و نیاز به نوشیدن حجم زیاد مایعات؛
• تکرر ادرار: نیاز مداوم به دفع ادرار، بیدارشدن‌های مکرر در طول شب؛
• کاهش وزن ناگهانی و بی‌دلیل: سوزاندن چربی‌ها و عضلات با وجود اشتهای طبیعی؛
• پرخوری و گرسنگی مداوم: عدم دسترسی سلول‌ها به انرژی و ارسال مداوم سیگنال‌ گرسنگی؛
• خستگی مفرط و ضعف: کمبود گلوکز در داخل سلول‌ها و افت شدید سطح انرژی بدن؛
• تاری دید: قند خون بالا و کشیده‌شدن مایعات از بافت‌ها، از جمله لنز چشم و تغییر شکل آن؛
• تغییرات خلقی و تحریک‌پذیری: نوسانات ناگهانی قند خون و تأثیر آن بر کارکرد مغز؛
• ترمیم کند زخم‌ها و بریدگی‌ها: تضعیف جریان خون و کندی روند بهبود آسیب‌های پوستی.

مطالعه بیشتر: جلوگیری از دیابت؛ بهترین و مؤثرترین راهکارها کدام‌اند؟

علائم دیابت نوع ۲ در زنان

تغییرات هورمونی و بالا بودن قند خون در زنان مبتلا به دیابت نوع ۲ زمینه‌ساز برخی مشکلات خاص است. مهمترین علائم دیابت نوع ۲ در زنان عبارت است از:

• عفونت‌های قارچی واژن و دهان: قند خون بالا در ناحیه تناسلی بستر ایدئالی برای رشد قارچ‌ها می‌سازد و به خارش، سوزش و ترشحات غیرطبیعی منجر می‌شود.
• عفونت‌های مکرر ادراری (UTI): ادرار حاوی قند، باکتری‌ها را تغذیه کرده و خطر سوزش ادرار و عفونت‌های ادراری را بالا می‌برد.
• سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS): مقاومت به انسولین ارتباط نزدیکی با PCOS دارد و با قاعدگی‌ نامنظم، رشد موهای زائد و مشکلات باروری ظاهر می‌شود.
• خشکی و خارش واژن: آسیب‌های عصبی و کاهش جریان خون ناشی از دیابت زمینه‌ساز خشکی ناحیه تناسلی و ناراحتی هنگام رابطه جنسی خواهند بود.

در کنار این علائم اختصاصی، برخی علائم عمومی نیز وجود دارند که خوب است از آنها باخبر باشید. این علائم در اثر ناتوانی سلول‌ها در استفاده درست از قند خون و معمولا به‌شکل تدریجی بروز می‌کنند:

• تشنگی شدید و دهان خشک: نیاز مداوم به نوشیدن آب به‌دلیل دفع مایعات زیاد از بدن؛
• تکرر ادرار: به‌ویژه بیداری مکرر در طول شب برای رفتن به دستشویی؛
• خستگی مفرط و بی‌حالی: احساس خستگی و کوفتگی دائم به‌دلیل کمبود انرژی سلولی؛
• تاری دید: کاهش وضوح بینایی به‌دلیل تأثیر نوسانات مایعات بدن بر عدسی چشم؛
• کند شدن روند بهبودی زخم‌ها: ترمیم دیرهنگام بریدگی‌ها، کبودی‌ها و زخم‌های پوستی؛
• گزگز و بی‌حسی دست و پا: مورمور شدن یا بی‌حسی در اندام‌ها براثر نوروپاتی دیابتی (آسیب عصبی)؛
• تیرگی پوست (آکانتوز نیگریکانس): تیرگی پوست در نواحی چین‌وچروک بدن مانند پشت گردن یا زیر بغل مرتبط با مقاومت به انسولین.

علائم دیابت در گروه‌های مختلف سنی زنان

دیابت در نوجوانی، جوانی و میان‌سالی چهره‌های متفاوت به خود می‌گیرد و این به‌این‌خاطر است که بدن زن‌ها در دوران مختلف زندگی تحت‌تأثیر هورمون‌های متفاوت قرار می‌گیرد. بنابراین علائم اولیه دیابت در زنان در هر بازه سنی و با توجه به شرایط بیولوژیک هر فرد، کم‌و‌بیش متفاوت است. غذاهای ممنوعه برای دیابتی ها نیز در سن‌و‌سال مختلف فرق می‌کند.

علائم دیابت در خانم‌های جوان و نوجوان

دیابت بیماری پیری نیست، خیلی وقت‌ها در زنان جوان و حتی نوجوان ظاهر می‌شود و بر مسیر بلوغ و رشد آنان تأثیر می‌گذارد. در سنین جوانی و بلوغ همه‌چیز تحت تأثیر جهش‌های رشدی و شروع فعالیت تخمدان‌هاست. در این دوران، بدن در حساس‌ترین حالت هورمونی قرار گرفته و دیابت معمولا با فرآیندهای رشد و چرخه‌های اولیه قاعدگی گره می‌خورد.

بروز علائم دیابت در زنان جوان معمولا ناشی از حمله سیستم ایمنی، مقاومت به انسولین یا سوابق خانوادگی بوده و عمدتا با علائم زیر همراه است:

• اختلال در بلوغ و قاعدگی. تأخیر در شروع اولین قاعدگی یا بی‌نظمی‌های شدید در چرخه‌های ابتدایی؛
• سندرم تخمدان پلی‌کیستیک. تنبلی تخمدان در دختران نوجوان، با علائمی مثل آکنه شدید، رویش موهای زائد و چاقی شکمی؛
• نوسانات خلقی شدید. تحریک‌پذیری فراتر از حد طبیعی و احساس بی‌حوصلگی، اضطراب و کاهش تمرکز؛
• عفونت‌ قارچی. بروز عفونت‌های واژینال تکرارشونده و مقاوم به درمان و دلیل خارش بدن در افراد دیابتی.

علائم اولیه دیابت در زنان میانسال (یائسگی)

در سنین باروری و میان‌سالی، بدن زنان بیشترین نوسانات متابولیک را پشت‌سر می‌گذارد و این محرک بروز دیابت‌ موقت یا پایدار است. به‌همین‌خاطر، تمرکز راه های درمان دیابت بر تعامل انسولین با هورمون‌های بارداری و سبک زندگی است. 

در این دوره، تشخیص دیابت در دوران میان‌سالی کمی سخت‌تر است، چون اولین علائم دیابت در زنان میان‌سال شباهت عجیبی به نشانه‌های یائسگی دارند. این علائم عبارت‌اند از:

• تشدید گرگرفتگی و تعریق شبانه. افزایش دفعات و شدت گرگرفتگی‌ یائسگی به‌دلیل نوسان قند خون؛
• مشکلات خواب و خستگی مزمن. خستگی ناشی از افت انرژی سلولی و اختلال در خواب؛
• عفونت‌های ادراری مکرر. حساسیت بیشتر بافت مجاری به‌دلیل تغییرات استروژن و قند خون بالا.
• تغییر در میل و سلامت جنسی. تخریب اعصاب (نوروپاتی) ناشی از قند خون درد شدید مقاربت به‌دلیل خشکی واژن؛
• افزایش دور کمر. تجمع چربی در ناحیه شکم به‌دلیل مقاومت به انسولین.

علائم دیابت در زنان باردار

در سه‌ماهه دوم یا سوم بارداری جفت هورمون‌هایی می‌سازد که سلول‌های بدن مادر را در برابر انسولین مقاوم می‌کنند. پس لوزالمعده انسولین بیشتری تولید می‌کند تا این مقاومت را بشکند. اگر موفق نشود، قند خون بالا رفته، دیابت بارداری رخ می‌دهد و سروکلۀ علائم دیابت در زنان باردار ظاهر خواهد شد. آن وقت است که باید از این و آن درباره مقدار قند موز برای دیابتی ها بپرسید!

پیش از اشاره به این علائم، از خطرات دیابت بارداری می‌توانیم به موارد زیر اشاره کنیم:

• ماکروزومی (وزن بالای نوزاد): رشد بیش از حد جنین و ضرورت زایمان سزارین؛
• پره‌اکلامپسی: افزایش خطر فشار خون بالا و مسمومیت بارداری مادر؛
• هیپوگلیسمی: افت قند خون نوزاد بلافاصله پس‌از تولد؛
• خطر دیابت نوع ۲ در آینده: هم برای مادر و هم برای کودک.

علائم دیابت بارداری در زنان

علائم دیابت در زنان باردار همیشه واضح نیست. بعضی‌ها بی‌هیچ علامت مشخصی ماه‌های بارداری را پشت‌سر می‌گذارند و برخی دیگر، این علائم را مشاهده می‌کنند:

• خستگی غیرعادی در قالب حس فرسودگی که فراتر از خستگی طبیعی در بارداری است؛
• تشنگی بیش‌از‌حد و عطش مداوم که حتی با نوشیدن آب زیاد برطرف نمی‌شود؛
• تکرر ادرار بیش از حد نرمال و تخلیه حجم زیاد ادرار در هر نوبت؛
• خشکی و احساس چسبندگی مداوم در گلو و دهان؛
• تاری ناگهانی یا موقت دید ناشی از نوسان قند خون؛
• عفونت‌ مکرر به‌ویژه از نوع قارچی (برفک واژن) یا پوستی؛

گاه مادر باردار علامتی احساس نمی‌کند، اما پزشک در معاینات متوجه این علائم دیابت در بارداری می‌شود:

• رشد غیرطبیعی جنین نسبت به سن بارداری در مشاهدۀ سونوگرافی؛
• افزایش غیرعادی مایع آمنیوتیک؛
• وجود قند در ادرار مادر باردار.

با این وجود دیابت بارداری معمولا با علائم واضحی همراه نیست و تشخیص آن بیشتر از طریق آزمایش‌های قند خون انجام می‌شود. در صورت مشاهده چنین علائمی بررسی وضعیت هورمونی و متابولیکی توسط یک پزشک مانند دکتر علی مظاهری متخصص غدد می‌تواند به تشخیص و مدیریت بهتر شرایط کمک کند.

علائم هشداردهنده دیابت در زنان

علائم دیابت زنان از نوع هشداردهنده و اورژانسی نیاز به اقدام فوری پزشکی دارند. یکی از مهم‌ترین نشانه‌های هشدار بروز علائم کتواسیدوز و سندرم هیپراسمولار است. در این وضعیت قند خون به سطح خطرناکی رسیده و علائم هشدار عبارت‌اند از:

• تنگی نفس شدید و تنفس عمیق و سریع (در دیابت نوع ۱)؛
• استشمام بوی میوه یا استون از دهان؛
• تهوع مداوم، استفراغ شدید و دردهای حاد شکمی؛
• گیجی شدید، خواب‌آلودگی مفرط، سرگیجه یا بیهوشی.

همچنین اگر دیابت برای مدت‌زمان طولانی کنترل نشده باشد، آسیب به عروق و اعصاب باعث بروز این نشانه های دیابت در زنان خواهد شد:

• ضعف بینایی به‌طور ناگهانی، تار شدن شدید دید (خطر رتینوپاتی دیابتی)؛
• بی‌حسی، گزگز یا درد سوزشی شدید در پاها و دست‌ها که معمولا شب‌ها بدتر می‌شود (خطر نوروپاتی)؛
• ایجاد زخم‌ باز، تاول یا عفونت‌ پوستی مقاوم به درمان در ناحیه پا به‌دلیل کندی روند ترمیم و کاهش خون‌رسانی؛
• درد قفسه سینه، تنگی نفس هنگام فعالیت یا تپش قلب؛
• تورم و پف‌ پا و مچ‌ پا همراه با تغییر رنگ ادرار.

گذشته از این موارد، گاه علائم قند خون بالا در زنان به‌تدریج ظاهر می‌شوند اما هشدار جدی برای چکاپ قند خون هستند:

• کاهش وزن ناگهانی و چشمگیر بدون رژیم یا ورزش (به‌ویژه در دیابت نوع ۱)؛
• خستگی مفرط و فلج‌کننده‌ای که با استرس یا خواب کافی برطرف نمی‌شود و مانع از انجام کارهای روزمره است؛
• عفونت‌ مکرر، مقاوم و عودکننده.

علائم دیابت پنهان در زنان

منظور از دیابت پنهان همان دیابت خاموش است. دیابت خاموش می‌تواند از نوع پیش‌دیابت یا دیابت باشد.

پیش دیابت (Prediabetes) حالتی است که در آن سطح قند خون بالاتر از حد نرمال است، اما هنوز به آستانه دیابت نوع ۲ نرسیده است. این وضعیت معمولاً علائم آشکار دیابت کامل را ندارد، اما نشانه‌های پنهانی در بدن زنان بروز می‌کند که زنگ خطری جدی محسوب می‌شوند.

برخی از نشانه‌های پوستی و ظاهری دیابت پنهان عبارت‌اند از:

• آکانتوز نیگریکانس: تیرگی، ضخامت و مخملی شدن پوست در نواحی چین‌خورده، به‌ویژه دور گردن، زیر بغل، کشاله ران یا زیر سینه‌ها؛
• رشد موهای زائد (هیرسوتیسم): افزایش موهای ضخیم و تیره‌رنگ در صورت (چانه و لب بالا)، سینه یا شکم؛
• ریزش موی با الگوی مردانه: نازکی تار مو در ناحیه سر یا شروع طاسی جزئی در شقیقه‌ها به‌دلیل تغییرات هورمونی ناشی از اختلال انسولین؛
• منگوله‌های پوستی: ظهور ناگهانی یا افزایش برآمدگی‌های گوشتی کوچک (زوائد پوستی) عمدتا در ناحیه گردن و زیر بغل.

در کنار این موارد، برخی از علائم متابولیک و داخلی پنهان دیابت عبارت‌اند از:

• خستگی مداوم پس‌از صرف غذا: احساس خواب‌آلودگی شدید، بی‌حالی یا گیجی (اصطلاحا مه‌ مغزی) بلافاصله پس‌از مصرف وعده‌های غذایی کربوهیدرات‌دار یا سنگین؛
• گرسنگی‌های کاذب و زودهنگام: احساس گرسنگی شدید یا افت ناگهانی قند خون (هیپوگلیسمی واکنشی) چند ساعت پس‌از غذا خوردن همراه با لرزش دست، سرگیجه یا ضعف؛
• افزایش وزن دور کمر: تجمع چربی‌ در ناحیه شکم و افزایش مقاومت بدن در برابر کاهش وزن، حتی با وجود رعایت رژیم یا ورزش.

پیش‌دیابت به‌آرامی تعادل هورمونی سیستم تولید مثل زنان را نیز مختل می‌کند. مهم‌ترین تغییرات پنهان هورمونی و تناسلی در زنان بر اثر دیابت عبارت‌اند از:

• قاعدگی‌ نامنظم: جابه‌جا شدن تاریخ پریود، لکه‌بینی‌ بین‌دوره‌ای یا تغییر در شدت خونریزی به‌دلیل تأثیر مقاومت به انسولین بر تخمدان‌ها؛
• عفونت‌ قارچی خفیف ولی مقاوم: بروز عفونت‌ قارچی یا واژینال به‌شکل مکرر و آزاردهنده که به درمان‌ موضعی پاسخ نمی‌دهد؛
• افت میل جنسی و خشکی واژن: تغییرات عروقی و عصبی پنهان ناشی از شروع اختلال قند خون که زمینه‌ساز خشکی خفیف واژن و کاهش میل جنسی است.

تفاوت علائم دیابت نوع ۱ و نوع ۲ در خانم‌ها

اگر بدانید دیابت نوع ۲ چیست و فرق آن با دیابت نوع یک را بدانید، تفاوت علائم دیابت نوع دو در زنان و نوع برای‌تان عجیب نیست. در جدول زیر تفاوت‌های علائم دیابت در زنان، نوع ۱ و ۲ را مشاهده می‌کنید.

کلام آخر دکتردکتر

پیش‌از آنکه بیماری دیابت در خانم‌ها به مراحل بحرانی برسد، بدن با بروز یک‌سری علائم شروع به حرف‌زدن می‌کند. تن‌خستگی مداوم، تاری دید، عفونت‌های مکرر و سایر علائم دیابت در زنان که در متن مقاله اشاره کردیم، زنگ هشدار این عارضه‌اند. بی‌توجهی به آنها فرصت پیشگیری و کنترل را می‌گیرد و راه را برای عوارض جدی قلبی و کلیوی هموار می‌کند. چه بهتر که به‌جای حدس‌و‌گمان، با کنترل وزن و سبک زندگی، روش های پیشگیری از دیابت در کودکان و بزرگسالان، پایش تخصصی و انجام گاه‌به‌گاه آزمایش قند خون ناشتا از دیابت پنهان غافل نمانید.

در انتهای این مطلب باید بدانید که تغذیه مناسب نقش مهمی در تنظیم قند خون و مدیریت دیابت دارد. در ویدیوی زیر با پنج نکته کاربردی برای انتخاب کربوهیدرات‌ها و مواد غذایی مناسب آشنا می‌شوید:

از‌آنجا‌که بیماری دیابت در خانم‌ها با کیفیت زندگی، توانمندی هورمونی و حتی سلامت نسل‌های آینده گره خورده و پیگیری آن حیاتی است، درصورت مشاهده این علائم در خود یا عزیزانتان، همین حالا در جلسه ویزیت آنلاین دکتردکتر، با بهترین متخصص غدد و داخلی در سراسر ایران در ارتباط باشید یا درخواست آزمایش در محل را در همین سامانه ثبت کنید.

سوالات متداول

منابع

Healthline

Mayoclinic

chop.edu

Clevelandclinic

Mayoclinic

cdc

drwf

webmd

mayoclinic

mayoclinic

Clevelandclinic